देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
અધ્યાય ૨૫માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે બ્રહ્મા તથા એકત્રિત દેવો અને ઋષિઓ ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને દેવદેવેશ શિવની વિધિવત્ સ્તુતિ કરે છે. સ્તોત્રમાં શિવનું શરણાગતવત્સલ સ્વરૂપ અને ભક્તોના દુઃખનું સતત નિવારણ મુખ્ય છે. દેવો શિવની પરસ્પરવિરોધી મહિમા દર્શાવે છે—લીલામાં અદ્ભુત, ભક્તિથી સુલભ, પરંતુ અશુદ્ધ માટે દુર્લભ; વેદને પણ પૂર્ણ રીતે અગોચર, છતાં મહાત્માઓ તેમની ગુઢ મહિમાનું નિત્ય ગાન કરે છે. શિવકૃપા આધ્યાત્મિક ક્ષમતાની સામાન્ય અપેક્ષાઓ ઉલટાવી શકે છે; તેઓ સર્વવ્યાપી, અવિકારી અને સચ્ચી ભક્તિ પર પ્રગટ થનારા છે. યદુપતિ-કલાવતી તથા રાજા મિત્રસહ-મદયંતી જેવા ભક્તો ભક્તિથી પરમ સિદ્ધિ અને કૈવલ્ય પામે છે. આ અધ્યાય કથામાં ગૂંથાયેલ તત્ત્વમય સ્તોત્ર છે, જે ભક્તિ→પ્રાકટ્ય→મોક્ષનો માર્ગ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवा मुनयश्चाखिलास्तथा । तुष्टुवुर्देवदेवेशं वाग्भिरिष्टाभिरानताः
સનત્કુમારે કહ્યું—પછી બ્રહ્મા આદિ દેવો અને સર્વ મુનિઓ પણ નમન કરીને, પ્રિય અને યોગ્ય સ્તુતિ-વચનો દ્વારા દેવોના દેવેશ્વરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 2
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । साधुसौख्यप्रदस्त्वं हि सर्वदा भक्तदुःखहा
દેવોએ કહ્યું— હે દેવદેવ મહાદેવ, શરણાગતવત્સલ! તમે સદા સાધુજનને સુખ આપનાર અને તમારા ભક્તોના દુઃખ હરણ કરનાર છો।
Verse 3
त्वं महाद्भुतसल्लीलो भक्तिगम्यो दुरासदः । दुराराध्योऽसतां नाथ प्रसन्नस्सर्वदा भव
તમે અતિ અદ્ભુત અને મંગલમય લીલાના સ્વામી છો; ભક્તિથી ગમ્ય, છતાં દુર્લભ અને અજય છો। હે નાથ, અસત્ જન માટે તમે દુષ્કર આરાધ્ય છો; તેથી અમ પર સદા પ્રસન્ન રહો।
Verse 4
वेदोऽपि महिमानं ते न जानाति हि तत्त्वतः । यथामति महात्मानस्सर्वे गायंति सद्यशः
હે મહાદેવ! વેદ પણ તત્ત્વતઃ આપના મહિમાને સંપૂર્ણ જાણતો નથી. પોતાની-પોતાની બુદ્ધિ અને સામર્થ્ય મુજબ સર્વ મહાત્માઓ આપની કીર્તિનું ગાન કરે છે.
Verse 5
माहात्म्यमतिगूढं ते सहस्रवदनादयः । सदा गायंति सुप्रीत्या पुनंति स्वगिरं हि ते
આપનું માહાત્મ્ય અતિ ગૂઢ છે. સહસ્રવદન (શેષ) વગેરે દેવગણ સદા પરમ પ્રીતિથી તેનું ગાન કરે છે અને પોતાની વાણી દ્વારા જ પોતાની વાણી પવિત્ર કરે છે.
Verse 6
कृपया तव देवेश ब्रह्मज्ञानी भवेज्जडः । भक्तिगम्यस्सदा त्वं वा इति वेदा ब्रुवंति हि
હે દેવેશ! આપની કૃપાથી બ્રહ્મજ્ઞાની પણ જડવત્ થઈ શકે; પરંતુ આપ સદા માત્ર ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાઓ—એવું વેદો કહે છે.
Verse 7
त्वं वै दीनदयालुश्च सर्वत्र व्यापकस्सदा । आविर्भवसि सद्भक्त्या निर्विकारस्सतां गतिः
આપ જ દીનો પર દયાળુ અને સર્વત્ર સદા વ્યાપક છો. સદ્ભક્તિથી આપ પ્રગટ થાઓ છો; નિર્વિકાર રહીને પણ આપ સજ્જનોની પરમ ગતિ છો.
Verse 8
भक्त्यैव ते महेशान बहवस्सिद्धिमागताः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा दुःखिता निर्विकारतः
હે મહેશાન! માત્ર ભક્તિથી જ અનેકોએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. અહીં સર્વ સુખ ભોગવીને પણ તેઓ દુઃખથી અસ್ಪૃશ્ય રહે છે—સ્થિર, નિર્વિકાર.
Verse 9
पुरा यदुपतिर्भक्तो दाशार्हस्सिद्धिमागतः । कलावती च तत्पत्नी भक्त्यैव परमां प्रभो
હે પ્રભુ! પ્રાચીન કાળે યદુપતિ દાશાર્હે તમારી ભક્તિથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; અને તેની પત્ની કલાવતી પણ માત્ર ભક્તિથી પરમ પદે પહોંચી.
Verse 10
तथा मित्रसहो राजा मदयंती च तत्प्रिया । भक्त्यैव तव देवेश कैवल्यं परमं ययौ
હે દેવેશ! એ જ રીતે રાજા મિત્રસહ અને તેની પ્રિયા મદયંતી—માત્ર તમારી ભક્તિથી—પરમ કૈવલ્યને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 11
सौमिनी नाम तनया कैकेयाग्रभुवस्तथा । तव भक्त्या सुखं प्राप परं सद्योगिदुर्लभम्
કૈકેયોના શ્રેષ્ઠ વંશમાં જન્મેલી સૌમિની નામની પુત્રી તમારી ભક્તિથી પરમ સુખને પામી—જે સિદ્ધ યોગીઓને પણ સદા દુર્લભ છે.
Verse 12
विमर्षणो नृपवरस्सप्तजन्मावधि प्रभो । भुक्त्वा भोगांश्च विविधांस्त्वद्भक्त्या प्राप सद्गतिम्
હે પ્રભુ! શ્રેષ્ઠ રાજા વિમર્ષણે સાત જન્મ સુધી વિવિધ ભોગો ભોગવ્યા; છતાં તમારી ભક્તિથી તેણે સદ્ગતિ—શિવકૃપામાં મોક્ષ—પ્રાપ્ત કરી.
Verse 13
चन्द्रसेनो नृपवरस्त्वद्भक्त्या सर्वभोगभुक् । दुःखमुक्तः सुखं प्राप परमत्र परत्र च
હે પ્રભુ! ચન્દ્રસેન નામના શ્રેષ્ઠ રાજાએ તમારી ભક્તિથી સર્વ ભોગોનો લાભ લીધો; દુઃખમુક્ત થઈ તેણે અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ પરમ સુખ મેળવ્યું.
Verse 14
गोपीपुत्रः श्रीकरस्ते भक्त्या भुक्त्वेह सद्गतिम् । परं सुखं महावीरशिष्यः प्राप परत्र वै
ગોપીપુત્ર શ્રીકર, મહાવીરનો શિષ્ય, ભક્તિથી અહીં સદ્ગતિનો અનુભવ કરીને, પરલોકમાં નિશ્ચયે પરમ સુખને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 15
त्वं सत्यरथभूजानेर्दुःखहर्ता गतिप्रदः । धर्मगुप्तं राजपुत्रमतार्षीस्सुखिनं त्विह
હે પ્રભુ! તમે સત્યરથ-ભૂજાનનું દુઃખ હરનાર અને સદ્ગતિ આપનાર છો. અહીં ધર્મરક્ષા કરીને રાજપુત્ર ધર્મગુપ્તને પાર ઉતારી સુખી કર્યો છે.
Verse 16
तथा शुचिव्रतं विप्रमदरिद्रं महाप्रभो । त्वद्भक्तिवर्तिनं मात्रा ज्ञानिनं कृपयाऽकरोः
તેમ જ, હે મહાપ્રભુ! કરુણાથી તમે શુચિવ્રત એવા બ્રાહ્મણને દરિદ્રતાથી મુક્ત કર્યો. તમારી કૃપાથી તેને તમારી ભક્તિમાં સ્થિર અને સત્યજ્ઞાનથી યુક્ત કર્યો.
Verse 17
चित्रवर्मा नृपवरस्त्वद्भक्त्या प्राप सद्गतिम् । इह लोके सदा भुक्त्वा भोगानमरदुर्लभान्
હે પ્રભુ! ઉત્તમ રાજા ચિત્રવર્માએ તમારી ભક્તિથી સદ્ગતિ પ્રાપ્ત કરી. આ લોકમાં પહેલાં અમરોને પણ દુર્લભ એવા ભોગો ભોગવી, અંતે શિવભક્તિથી પરમ કલ્યાણમય ગતિને પામ્યો.
Verse 18
चन्द्रांगदो राजपुत्रस्सीमंतिन्या स्त्रिया सह । विहाय सकलं दुःखं सुखी प्राप महागतिम्
રાજપુત્ર ચન્દ્રાંગદ પોતાની પતિવ્રતા પત્ની સાથે સર્વ દુઃખ ત્યજી સુખી થયો અને મહાન પરમ ગતિને પામ્યો.
Verse 19
द्विजो मंदरनामापि वेश्यागामी खलोऽधमः । त्वद्भक्तः शिव संपूज्य तया सह गतिं गतः
હે શિવ! મન્દર નામનો એક દ્વિજ, વેશ્યાગામી, દુષ્ટ અને અધમ હોવા છતાં, તારો ભક્ત બની તારી વિધિવત્ પૂજા કરીને તે સ્ત્રી સાથે પરમ ગતિને પામ્યો.
Verse 20
भद्रायुस्ते नृपसुतस्सुखमाप गतव्यथः । त्वद्भक्तकृपया मात्रा गतिं च परमां प्रभो
હે પ્રભુ! રાજપુત્ર ભદ્રાયુ સુખને પામ્યો અને વ્યથા રહિત થયો; તારા ભક્ત માતાની કૃપાથી તેણે પણ પરમ ગતિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરી.
Verse 21
सर्वस्त्रीभोगनिरतो दुर्जनस्तव सेवया । विमुक्तोऽभूदपि सदा भक्ष्यभोजी महेश्वर
હે મહેશ્વર! સર્વ સ્ત્રીઓના ભોગમાં આસક્ત દુર્જન પણ તારી સેવામાંથી મુક્ત થાય છે; છતાં પૂર્વવાસનાથી તે સદા ભક્ષ્ય—યોગ્ય—અન્ન જ ભોજન કરનાર રહી શકે છે.
Verse 22
शंबरश्शंकरे भक्तश्चिताभस्मधरस्सदा । नियमाद्भस्मनश्शंभो स्वस्त्रिया ते पुरं गतः
શંબર શંકરનો ભક્ત હતો અને સદા ચિતાભસ્મ ધારણ કરતો. હે શંભુ! ભસ્મ-નિયમના પ્રભાવથી તે પોતાની પત્ની સાથે તારા પુરમાં ગયો.
Verse 23
भद्रसेनस्य तनयस्तथा मंत्रिसुतः प्रभो । सुधर्मशुभकर्माणौ सदा रुद्राक्षधारिणौ
હે પ્રભુ! ભદ્રસેનનો પુત્ર તથા મંત્રીનો પુત્ર—સુધર્મ અને શુભકર્મા—બન્ને સદા રુદ્રાક્ષ ધારણ કરનાર હતા.
Verse 24
त्वत्कृपातश्च तौ मुक्तावास्तां भुक्तेह सत्सुखम् । पूर्वजन्मनि यौ कीशकुक्कुटौ रुद्रभूषणौ
તમારી કૃપાથી તે બંને મુક્ત થયા, અને અહીં પણ સત્સુખનો ભોગ કરે છે. પૂર્વજન્મે તેઓ વાંદરા અને કૂકડા હતા—રુદ્રચિહ્નોથી અલંકૃત અને તેમના પ્રિય।
Verse 25
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने देवस्तुतिवर्णनं नाम पंचविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં જલંધરવધોપાખ્યાન અંતર્ગત “દેવસ્તુતિ વર્ણન” નામનો પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 26
शारदा विप्रतनया बालवैधव्यमागता । तव भक्तेः प्रभावात्तु पुत्रसौभा ग्यवत्यभूत्
શારદા નામની બ્રાહ્મણકન્યા બાળપણમાં જ વૈધવ્ય પામી; પરંતુ તમારી શિવભક્તિના પ્રભાવથી તે પુત્રસૌભાગ્યવતી બની।
Verse 27
बिन्दुगो द्विजमात्रो हि वेश्याभोगी च तत्प्रिया । वंचुका त्वद्यशः श्रुत्वा परमां गतिमाययौ
બિંદુગો માત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણ હતો, વેશ્યાભોગમાં આસક્ત અને તે જ તેને પ્રિય હતી; પરંતુ વંચુકાએ તમારું યશ સાંભળી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 28
इत्यादि बहवस्सिद्धिं गता जीवास्तव प्रभो । भक्तिभावान्महेशान दीनबन्धो कृपालय
હે પ્રભુ, આ રીતે અનેક જીવો તમારી ભક્તિભાવથી સિદ્ધિ પામ્યા છે. હે મહેશાન, દીનબંધુ, કૃપાલય, કૃપા કરો.
Verse 29
त्वं परः प्रकृतेर्ब्रह्म पुरुषात्परमेश्वर । निर्गुणस्त्रिगुणाधारो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः
તમે પ્રકૃતિથી પર પરમ બ્રહ્મ છો; હે પરમેશ્વર, તમે પુરુષથી પણ પર છો. તમે સ્વયં નિર્ગુણ હોવા છતાં ત્રિગુણોના આધાર છો અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-હરનાં અંતર્યામી સ્વરૂપ છો.
Verse 30
नानाकर्मकरो नित्यं निर्विकारोऽखिलेश्वरः । वयं ब्रह्मादयस्सर्वे तव दासा महेश्वर
હે અખિલેશ્વર મહેશ્વર, તમે નિત્ય અનેક કર્મો કરો છતાં નિર્વિકાર રહો છો. અમે બધા—બ્રહ્મા આદિ—વાસ્તવમાં તમારા દાસ છીએ.
Verse 31
प्रसन्नो भव देवेश रक्षास्मान्सर्वदा शिव । त्वत्प्रजाश्च वयं नाथ सदा त्वच्छरणं गताः
હે દેવેશ શિવ, પ્રસન્ન થાઓ અને સદા અમારી રક્ષા કરો. હે નાથ, અમે તમારી જ પ્રજા છીએ અને હંમેશાં તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा च ते देवा ब्रह्माद्यास्समुनीश्वराः । तूष्णीं बभूवुर्हि तदा शिवांघ्रिद्वन्द्वचेतसः
સનત્કુમાર બોલ્યા: આ રીતે સ્તુતિ કરીને તે દેવો—બ્રહ્મા આદિ, મુનિમાં ઈશ્વર સમાન—ત્યારે મૌન થયા; તેમનું ચિત્ત શિવના ચરણયુગલમાં લીન થયું.
Verse 33
अथ शंभुर्महेशानः श्रुत्वा देवस्तुतिं शुभाम् । दत्त्वा वरान्वरान्सद्यस्तत्रैवांतर्दधे प्रभुः
પછી મહેશાન શંભુએ દેવોની શુભ સ્તુતિ સાંભળી, તરત જ શ્રેષ્ઠ વરો આપ્યા અને એ જ સ્થળે પ્રભુ અંતર્ધાન થયા।
Verse 34
देवास्सर्वेऽपि मुदिता ब्रह्माद्या हतशत्रवः । स्वं स्वं धाम ययुः प्रीता गायंतः शिवसद्यशः
બધા દેવો આનંદિત થયા; બ્રહ્મા આદિ, શત્રુઓ હણાઈ ગયાં હોવાથી, પ્રસન્ન થઈ પોતાના-પોતાના ધામે ગયા અને તરત જ શિવમહિમા ગાવા લાગ્યા।
Verse 35
इदं परममाख्यानं जलंधरविमर्दनम् । महेशचरितं पुण्यं महाघौघविनाशनम्
આ જલંધર-વિમર્દનનું પરમ આખ્યાન છે—મહેશના પુણ્ય ચરિત્રનું વર્ણન, જે મહાપાપના પ્રચંડ પ્રવાહોને નાશ કરે છે।
Verse 36
देवस्तुतिरियं पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी । सर्वसौख्यप्रदा नित्यं महेशानंददायिनी
પ્રભુની આ સ્તુતિ પુણ્યમય છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. તે નિત્ય સર્વ સુખ આપે છે અને મહેશનો આનંદ પ્રદાન કરે છે।
Verse 37
यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं द्वयम् । भुक्त्वेह परं सौख्यं गाणपत्यमवाप्नुयात्
જે આ દ્વિવિધ પવિત્ર આખ્યાનનું પાઠ કરે અથવા કરાવે, તે ઇહ લોકમાં પરમ સુખ ભોગવી અંતે ગણપતિની કૃપાથી ગાણપત્ય શુભ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
A collective stuti: Brahmā, devas, and sages bow and hymn Śiva, establishing him as the supreme refuge and the decisive agent in the unfolding cosmic crisis.
It marks Śiva as ultimately transcendent (anirvacanīya/atītārtha), while positioning bhakti and grace as the lived means by which the transcendent becomes experientially present.
Śiva is praised as Devadeveśa, śaraṇāgata-vatsala, sarvatra vyāpaka (all-pervading), nirvikāra (unchanging), and as one who manifests in response to true devotion.