शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथेशानो महारुद्रो दुष्टकालस्सतांगतिः । शंखचूडवधं चित्ते निश्चिकाय सुरेच्छया

સનત્કુમાર બોલ્યા—ત્યારે ઈશાન, મહારુદ્ર—દુષ્ટોને દંડ આપનાર અને સત્પુરુષોના આશ્રય—દેવતાઓની ઇચ્છા મુજબ હૃદયમાં શંખચૂડવધનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 2

दूतं कृत्वा चित्ररथं गंधर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शंखचूडांतिके मुदा

ઇચ્છિત ગંધર્વેશ્વર ચિત્રરથને દૂત બનાવી, તેમણે આનંદથી તેને ત્વરિત શંખચૂડની પાસે મોકલ્યો.

Verse 3

सर्वेश्वराज्ञया दूतो ययौ तन्नगरं च सः । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्

સર્વેશ્વરની આજ્ઞાથી તે દૂત તે નગરમાં ગયો—જે મહેન્દ્રનગરથી પણ ઉત્તમ અને કુબેરના ભવનથી પણ વધુ વૈભવશાળી હતું.

Verse 4

गत्वा ददर्श तन्मध्ये शंखचूडालयं वरम् । राजितं द्वादशैर्द्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्

ત્યાં જઈ તેણે તેના મધ્યમાં શંખચૂડનું અતિ શોભાયમાન મહેલ જોયું—બાર દ્વારોથી અલંકૃત અને દ્વારપાલોથી યુક્ત।

Verse 5

स दृष्ट्वा पुष्पदन्तस्तु वरं द्वारं ददर्श सः । कथयामास वृत्तांतं द्वारपालाय निर्भयः

તે જોઈ પુષ્પદંતે તે ઉત્તમ દ્વાર જોયું; અને નિર્ભય બની દ્વારપાળને થયેલ સમગ્ર વૃત્તાંત કહ્યો।

Verse 6

अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यंतरे मुदा । अतीव सुन्दरं रम्यं विस्तीर्णं समलंकृतम्

તે દ્વાર પાર કરીને તે આનંદથી અંદર ગયો; અને અતિ સુંદર, રમ્ય, વિશાળ તથા સુશોભિત આંતરિક ભાગ જોયો।

Verse 7

स गत्वा शंखचूडं तं ददर्श दनुजाधिपम् । वीरमंडल मध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्

ત્યાં જઈ તેણે દનુજાધિપ શંખચૂડને જોયો—વીરોના મંડળના મધ્યમાં સ્થિત, રત્નજડિત સિંહાસન પર બિરાજમાન।

Verse 8

दानवेन्द्रैः परिवृतं सेवितं च त्रिकोटिभिः । शतः कोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिश्शस्त्रपाणिभिः

તે દાનવોના અધિપતિઓથી ઘેરાયેલો હતો; ત્રિકોટિ યોદ્ધાઓ તેની સેવા કરતાં હતાં, અને બીજા શતકોટિ પણ—હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરી ચારે તરફ ભ્રમણ કરતાં હતાં।

Verse 9

एवंभूतं च तं दृष्ट्वा पुष्पदंतस्सविस्मयः । उवाच रणवृत्तांतं यदुक्तं शंकरेण च

તેને એવી અદભુત સ્થિતિમાં જોઈ પુષ્પદંત આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને શંકર (ભગવાન શિવ)એ જેમ કહ્યું હતું તેમ જ સમગ્ર યુદ્ધવૃત્તાંત વર્ણવવા લાગ્યો।

Verse 10

पुष्पदंत उवाच । राजेन्द्र शिवदूतोऽहं पुष्पदंताभिधः प्रभो । यदुक्तं शंकरेणैव तच्छृणु त्वं ब्रवीमि ते

પુષ્પદંત બોલ્યો—હે રાજેન્દ્ર, હે પ્રભુ, હું શિવનો દૂત છું; મારું નામ પુષ્પદંત છે. શંકરે જે કહ્યું છે તે સાંભળો—એ જ હું તમને કહું છું।

Verse 11

शिव उवाच । राज्यं देहि च देवानामधिकारं हि सांप्रतम् । नोचेत्कुरु रणं सार्द्धं परेण च मया सताम्

શિવ બોલ્યા—દેવતાઓને રાજ્ય પાછું આપ; અત્યારે તેમનો અધિકાર જ યોગ્ય છે. નહિતર તારા પરમ સહાયક સાથે યુદ્ધ કર અને સજ્જનોના પક્ષે ઊભેલા મને સામનો કર।

Verse 12

देवा मां शरणापन्ना देवेशं शंकरं सताम् । अहं क्रुद्धो महारुद्रस्त्वां वधिष्याम्यसंशयम्

દેવતાઓ મારી શરણમાં આવ્યા છે—હું દેવેશ શંકર, સજ્જનો દ્વારા પૂજિત। હવે હું મહારુદ્ર ક્રોધિત છું; નિઃસંદેહ તારો વધ કરીશ।

Verse 13

हरोऽस्मि सर्वदेवेभ्यो ह्यभयं दत्तवानहम् । खलदंडधरोऽहं वै शरणागतवत्सलः

હું હર (શિવ) છું; મેં સર્વ દેવોને અભય આપ્યું છે. હું દુષ્ટોને દંડ આપનાર દંડધારી છું અને શરણાગતો પર સદા વત્સલ છું।

Verse 14

राज्यं दास्यसि किं वा त्वं करिष्यसि रणं च किम् । तत्त्वं ब्रूहि द्वयोरेकं दानवेन्द्र विचार्य वै

તું રાજ્ય સોંપી દેશે કે પછી યુદ્ધ કરશે? હે દાનવેન્દ્ર, સારી રીતે વિચાર કરીને આ બેમાંથી એકનું સત્ય કહી દે.

Verse 15

पुष्पदंत उवाच । इत्युक्तं यन्महेशेन तुभ्यं तन्मे निवेदितम् । वितथं शंभुवाक्यं न कदापि दनुजाधिप

પુષ્પદંત બોલ્યો—મહેશ્વરે તને જે કહ્યું હતું તે જ મેં તને નિવેદિત કર્યું છે. હે દાનવાધિપ! શંભુનું વચન કદી પણ અસત્ય થતું નથી.

Verse 16

अहं स्वस्वामिनं गंतुमिच्छामि त्वरितं हरम् । गत्वा वक्ष्यामि किं शंभोस्तथा त्वं वद मामिह

હું મારા સ્વામી હર પાસે ત્વરિત જવા ઇચ્છું છું. ત્યાં જઈને શંભુને શું કહેવું તે તું અહીં મને સ્પષ્ટ કહી દે.

Verse 17

सनत्कुमार उवाच । इत्थं च पुष्पदंतस्य शिवदूतस्य सत्पतेः । आकर्ण्य वचनं राजा हसित्वा तमुवाच सः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે શિવદૂત એવા સદ્ગુણવાન પુષ્પદંતના વચન સાંભળી રાજા હસ્યો અને પછી તેને કહ્યું.

Verse 18

शंखचूड उवाच । राज्यं दास्ये न देवेभ्यो वीरभोग्या वसुंधरा । रणं दास्यामि ते रुद्र देवानां पक्षपातिने

શંખચૂડ બોલ્યો—હું દેવોને રાજ્ય આપવાનો નથી; આ વસુંધરા વીરોએ ભોગવવા યોગ્ય છે. પરંતુ હે રુદ્ર, દેવપક્ષપાતી તને હું યુદ્ધ અર્પીશ.

Verse 19

यस्योपरि प्रयायी स्यात्स वीरो भुवेनऽधमः । अतः पूर्वमहं रुद्र त्वां गमिष्याम्यसंशयम्

જે બીજાને વટાવી આગળ વધીને પોતાને વીર કહે છે, તે આ લોકમાં નરાધમ છે. તેથી, હે રુદ્ર, હું નિઃસંદેહ તારા પહેલાં જ જઈશ.

Verse 20

प्रभात आगमिष्यामि वीरयात्रा विचारतः । त्वं गच्छाचक्ष्व रुद्राय हीदृशं वचनं मम

પ્રભાતે હું આવીશ, વીરયાત્રાનો વિચાર કરીને. તું હવે જા અને રુદ્રને મારા આ જ વચનો કહી સંભળાવ.

Verse 21

इति श्रुत्वा शंखचूडवचनं सुप्रहस्य सः । उवाच दानवेन्द्रं स शंभुदूतस्तु गर्वितम्

શંખચૂડના વચન સાંભળી તે હળવેથી હસ્યો; પછી શંભુનો દૂત તે ગર્વિત દાનવેન્દ્રને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 22

अन्येषामपि राजेन्द्र गणानां शंकरस्य च । न स्थातुं संमुखे योग्यः किं पुनस्तस्य संमुखम्

હે રાજેન્દ્ર! શંકરના અન્ય ગણોના સમક્ષ પણ તે સામસામે ઊભો રહેવા યોગ્ય નથી; તો પછી સ્વયં શંકરના સમક્ષ તો કેવી રીતે?

Verse 23

स त्वं देहि च देवानामधिकाराणि सर्वशः । त्वमरे गच्छ पातालं यदि जीवितुमिच्छसि

અતએવ દેવતાઓના સર્વ અધિકારો અને પદો સંપૂર્ણ રીતે પરત આપ. હે શત્રુ! જીવવું હોય તો પાતાળમાં ચાલ્યો જા.

Verse 24

सामान्यममरं तं नो विद्धि दानवसत्तम । शंकरः परमात्मा हि सर्वेषामीश्वरेश्वरः

હે દાનવશ્રેષ્ઠ, તેને સામાન્ય ‘અમર’ ન માન; શંકર જ પરમાત્મા છે, સર્વના ઈશ્વરોના પણ ઈશ્વર છે.

Verse 25

इन्द्राद्यास्सकला देवा यस्याज्ञावर्तिनस्सदा । सप्रजापतयस्सिद्धा मुनयश्चाप्यहीश्वराः

ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો સદા જેમની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે; પ્રજાપતિઓ, સિદ્ધો, મુનિઓ અને નાગાધિપતિઓ પણ તે પરમેશ્વરના અધિન છે।

Verse 26

हरेर्विधेश्च स स्वामी निर्गुणस्सगुणस्स हि । यस्य भ्रूभंगमात्रेण सर्वेषां प्रलयो भवेत्

તે હરિ (વિષ્ણુ) અને વિધિ (બ્રહ્મા) નો પણ સ્વામી છે; તે નિર્ગુણ પણ છે અને સગુણ પણ. તેની ભ્રૂભંગ માત્રથી સર્વનો પ્રલય થઈ શકે છે।

Verse 27

शिवस्य पूर्णरूपश्च लोकसंहारकारकः । सतां गतिर्दुष्टहंता निर्विकारः परात्परः

તે શિવનું પૂર્ણ સ્વરૂપ છે અને લોકસંહાર કરનાર છે. તે સજ્જનોની પરમ ગતિ, દુષ્ટોનો સંહારક, નિર્વિકાર અને પરાત્પર છે।

Verse 28

ब्रह्मणोधिपतिस्सोऽपि हरेरपि महेश्वरः । अवमान्या न वै तस्य शासना दानवर्षभ

તે બ્રહ્માનો પણ અધિપતિ છે અને હરિ (વિષ્ણુ) નો પણ મહેશ્વર છે. તેથી, હે દાનવવૃષભ, તેના શાસનનું કદી અપમાન ન કર।

Verse 29

किं बहूक्तेन राजेन्द्र मनसा संविचार्य च । रुद्रं विद्धि महेशानं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

હે રાજેન્દ્ર, વધુ કહેવું શું? મનમાં સમ્યક વિચાર કરીને રુદ્રને મહેશાન—ચિદાત્મક પરબ્રહ્મ—રૂપે જાણ।

Verse 30

देहि राज्यं हि देवानामधिकारांश्च सर्वशः । एवं ते कुशलं तात भविष्यत्यन्यथा भयम्

દેવોને રાજ્ય અને તેમના સર્વ અધિકારો સર્વ રીતે સોંપી દે. આમ કરવાથી, હે તાત, તારો કલ્યાણ થશે; નહીંતર તને ભય (અને સંકટ) રહેશે.

Verse 31

सन्त्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा दानवेंद्रः शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच शिवदूतं तं भवितव्यविमोहितः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ સાંભળીને પરાક્રમી દાનવેન્દ્ર શંખચૂડ, ભાવિ વિધાનના મોહથી મતિ ભ્રમિત થઈ, તે શિવદૂતને બોલ્યો.

Verse 32

शंखचूड उवाच । स्वतो राज्यं न दास्यामि नाधिकारान् विनिश्चयात् । विना युद्धं महेशेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

શંખચૂડ બોલ્યો—હું સ્વેચ્છાથી રાજ્ય નહીં આપું, અને મારા અધિકારો પણ નિશ્ચયપૂર્વક નહીં છોડું; આ મારો દૃઢ સંકલ્પ છે. મહેશ સાથે યુદ્ધ વિના આ નક્કી નહીં થાય—આ સત્ય હું કહું છું.

Verse 33

कालाधीनं जगत्सर्वं विज्ञेयं सचराचरम् । कालाद्भवति सर्वं हि विनश्यति च कालतः

આ સમગ્ર જગત—ચર અને અચર—કાળના અધિન છે એમ જાણવું. ખરેખર, કાળમાંથી જ સર્વનું ઉત્પન્ન થાય છે અને કાળથી જ સર્વનું વિનાશ પણ થાય છે.

Verse 34

त्वं गच्छ शंकरं रुद्रं मयोक्तं वद तत्त्वत । स च युक्तं करोत्वेवं बहुवार्तां कुरुष्व नो

તું શંકર રુદ્ર પાસે જઈને મેં કહેલું સત્યરૂપે કહી દે. તે યોગ્ય રીતે તે મુજબ કાર્ય કરે; અને આ વિષયનો સંપૂર્ણ અહેવાલ અમને પાછો લાવી આપ.

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शिवदूतोऽसौ जगाम स्वामिनं निजम् । यथार्थं कथयामास पुष्पदंतश्च सन्मुने

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી તે શિવદૂત પોતાના સ્વામી પાસે પાછો ગયો. ત્યારબાદ, હે સન્મુનિ, પુષ્પદંતે જે બન્યું હતું તે જ યથાર્થ રીતે કહી સંભળાવ્યું.