हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings

Verse 1

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

પછી દેવોના નિવેદનથી જાણીને સ્વયંભૂ વિધિ—બ્રહ્મદેવ—ભૃગુ, દક્ષ વગેરે દ્વારા પરિભ્રમિત થઈ દૈત્યેશ્વરના આશ્રમ તરફ ગયા.

Verse 2

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते

હે મુનીશ્વર, પવિત્ર કૌતૂહલથી આ સાંભળવાની મારી અત્યંત ઇચ્છા છે. કૃપા કરીને દયા કરીને મને આ વર્ણવી સંભળાવો. હે બ્રહ્મપુત્ર, તમને નમસ્કાર.

Verse 3

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि । निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः

ત્યારે મૃગાધિપતિએ પર્વતસાર સમા દૃઢ એવા અનેક ભુજાઓથી તેને પકડી લીધો. તેને ઘૂંટણો પર રાખી ભુજાઓની વચ્ચે દબાવી, નખના અગ્રોથી દૈત્યના મર્મસ્થાનો ભેદી ચીરી નાંખ્યો.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વ્યાસ! હરિએ વરાહમૂર્તિ ધારણ કરીને તેના ભાઈને આ રીતે સંહાર્યો ત્યારે હિરણ્યકશિપુ ક્રોધ અને શોકથી અંદરથી જ દગ્ધ થયો.

Verse 5

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् । निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः

પછી વૈરપ્રિય હરિએ, સંહારમાં આનંદ માનતા વીરસ્વરૂપ અસુરોને પ્રજાનો વિનાશ કરવા આદેશ આપ્યો.

Verse 6

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः । देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

પછી તે અસુરોએ પોતાના સ્વામીનો સંદેશ શિરસા ધારણ કરીને, સંહારપ્રિય બની દેવોની પ્રજાનો વિનાશ કરવા લાગ્યા.

Verse 7

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

પછી તે દુષ્ટમન અસુરોએ લોકમાં ઉપદ્રવ મચાવ્યો ત્યારે દેવોએ સ્વર્ગ ત્યજી પૃથ્વી પર આવી, અજાણ્યા રહી ગુપ્ત રીતે વિહાર કર્યો.

Verse 8

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत्

ભાઈ પરલોક પામ્યો તેથી દુઃખિત હિરણ્યકશિપુએ જલાંજલિ વગેરે અંત્યેષ્ટિ-વિધિઓ કરી, પછી ભાઈની પત્ની તથા અન્ય શોકગ્રસ્ત પરિવારજનોને સાંત્વના આપી.

Verse 9

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत

પછી તે દૈત્યરાજેન્દ્રે નિશ્ચય કર્યો કે હું અજય, અજર, અમર—નિરપ્રતિદ્વંદ્વી—એકછત્ર પરમ રાજા બની એકલો જ રાજ્ય કરીશ.

Verse 10

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः

મંદર દ્રોણીમાં તેણે પરમ દારુણ તપ કર્યું—બાહુઓ ઊંચા ઉઠાવી, દૃષ્ટિ આકાશમાં સ્થિર રાખી, અને માત્ર છ અંગૂઠાંના આધારથી ધરતી પર ટકી—શિવકૃપા માટે અડગ તપમાં સ્થિત રહ્યો.

Verse 11

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

તે તપ કરી રહ્યો હતો ત્યારે સર્વ દેવો બલવાન બન્યા; તેમણે સર્વ દૈત્યોને જીત્યા અને પોતાના-પોતાના ધામોમાં પરત ગયા—તપથી ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત થતાં ઉદ્ભવતી શક્તિના પ્રભાવથી.

Verse 12

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

તેના મસ્તકમાંથી ધુમાડાથી યુક્ત, તપોમય અગ્નિ પ્રગટ થયો; તે સર્વ દિશાઓમાં ફેલાઈ તિર્યક્, ઊર્ધ્વ અને અધઃ—બધા લોકોને દહન કરવા લાગ્યો।

Verse 13

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः । धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

તે તપસ્યાની તીવ્ર ગરમીથી પીડિત દેવોએ સ્વર્ગ ત્યજી બ્રહ્મલોકમાં ગમન કર્યું. તપના કષ્ટથી જેમના મુખ વિકૃત થયા હતા, તેમણે ધાતા (સ્રષ્ટા) સમક્ષ પોતાની વિનંતી રજૂ કરી.

Verse 15

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श । वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि । निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः

સમસ્ત લોકોને પોતાના પ્રતાપથી દબાવીને તેણે પછી પદ્મભવ (બ્રહ્મા)ને આવતાં જોયા. વર આપવા ઇચ્છુક ધાતા, પિતામહ બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“વર માગ.” વિધાતાના મધુર વચન સાંભળી તે મોહગ્રસ્ત બુદ્ધિવાળો ઉત્તર બોલ્યો.

Verse 16

हिरण्यकशिपुरुवाच । मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव । शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો— હે ભગવન્, હે પ્રજેશ, હે દિવ્ય પિતામહ! મને ક્યારેય મૃત્યુનો ભય થયો નથી— ન શાસ્ત્રોથી, ન અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી, ન પાશથી, ન વજ્રથી, ન સુકા વૃક્ષથી, ન પર્વતથી, ન જળથી, ન અગ્નિથી, ન શત્રુના પ્રહારથી।

Verse 17

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् । स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

હે પ્રજેશ! દેવો, દૈત્યો, મુનિઓ, સિદ્ધો અને તારી સૃષ્ટિના સર્વ જીવો વિષે બહુ શબ્દો શું કામ? સ્વર્ગમાં કે ધરતી પર, દિવસે કે રાત્રે— ન ઉપર કોઈ, ન નીચે કોઈ, તારા સમાન છે।

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् । प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

સનત્કુમાર બોલ્યા— તેના એવા વચન સાંભળી દૈત્યેન્દ્ર પ્રસન્ન થયો— “હું તૃપ્ત છું; સર્વ કાંઈ પ્રાપ્ત કર.” પછી પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ મનમાં વિષ્ણુને પ્રણામ કર્યો અને તેમને દયામય જાણીને તેમને કહ્યું।

Verse 19

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

“તારું તપ પૂરતું થયું; તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ—હજાર ને છિયાનું વર્ષ પછી પણ. હવે ઊઠ અને દાનવોનું રાજ્ય સંભાળ.” આ વાણી સાંભળી તે પ્રસન્નમુખ થયો।

Verse 20

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान्

પ્રપિતામહ બ્રહ્માએ રાજ્યાભિષેક કર્યા પછી તેણે ત્રિલોકના નાશનો નિશ્ચય કર્યો. ગર્વથી મત્ત બની તેણે સર્વ ધર્મોનો ઉચ્છેદ કર્યો અને યુદ્ધમાં સર્વ દેવોને પણ જીત્યા।

Verse 21

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

પછી ભયથી ઇન્દ્રપ્રમુખ સર્વ દેવો પિતામહની આજ્ઞા મેળવી, તે શ્રેષ્ઠ દૈત્યથી પીડિત થઈ ક્ષીરસાગર તરફ ગયા, જ્યાં હરિ શયન કરે છે।

Verse 22

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा । निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते

પછી તેમણે અત્યંત ભક્તિથી વિષ્ણુની આરાધના કરી. વચનો દ્વારા સ્તુતિ કરીને, તે વચનો સાચે જ સાંત્વનાદાયક છે એમ માની, પ્રસન્ન ચિત્તે તેમની પાસે જઈ પોતાનું સર્વ દુઃખ સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યું.

Verse 23

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु । उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

તેનું સર્વ દુઃખ સંપૂર્ણ સાંભળી રમેશ (વિષ્ણુ) પ્રસન્ન થયા અને વરદાન આપ્યા. ત્યારબાદ ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) તે શય્યા પરથી ઊઠીને, યાચક અને પ્રસંગને અનુરૂપ વિવિધ પ્રકારના વચનો બોલ્યા.

Verse 24

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः । दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

સમસ્ત દેવો અને મુનિઓને આશ્વાસન આપી, વૈશ્વાનર સમ તેજવાળા પ્રભુ બોલ્યા— “હે સુરેશો, હું તે દૈત્યને બળપૂર્વક સંહારિશ; તમે સંતોષ પામી તમારા પોતાના ધામોમાં જાઓ.”

Verse 25

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः । ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश

હે મુનીશ્વર! રમેશ (ભગવાન શિવ) ના વચન સાંભળી, ઇન્દ્ર આદિ સર્વ સુરેશો અત્યંત સંતોષ પામ્યા. હિરણ્યનેત્રના અનુજનો સંહાર થયો એમ માની, તેઓ પોતાના સ્વધામોમાં ગયા.

Verse 26

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम्

તેણે જટાધારી, કરાળ રૂપ ધારણ કર્યું—દંષ્ટ્રાઓ જ જેના આયુધ, નખ અત્યંત તીક્ષ્ણ, નાસિકા સુગઠિત; સિંહસદૃશ અને નરસદૃશ, ભયંકર રીતે ફાટેલા મુખવાળો, અને કરોડો સૂર્ય સમ તેજથી દહકતો—અતિ ઘોર।

Verse 27

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः । अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

તેણો પ્રભાવ યુગાંતકાળની પ્રલયાગ્નિ સમાન હતો અને તે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપ્ત હતો—ઘણા શબ્દો શા માટે? સૂર્ય અસ્ત થતાં જ તે મહાત્મા ઈશ્વર પણ પ્રસ્થાન કરી અસુરોની નગરીમાં ગયો.

Verse 28

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा । बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

પ્રબળ દૈત્યો સાથે યુદ્ધ કરીને, નૃસિંહે તે દૈત્યગણોને સંહાર્યા અને પકડી પણ લીધા. પછી ઝડપી અને અપ્રતિહત પરાક્રમે તે ત્યાં ફરતો રહ્યો અને તે તે અસુરોને એક પછી એક ચકનાચૂર કરતો ગયો.

Verse 29

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे । सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः । उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

અતુલ પ્રભાવવાળા તે સત્ત્વને જોઈ દૈત્યો સૌ એ જ રીતે ગર્જ્યા. સર્વજગતરૂપ જણાતા તે સિંહને નિહાળી, દિતિજેન્દ્રનો પુત્ર પ્રહ્લાદ બોલ્યો— “આ જગન્મય, રાજતત્ત્વમય મૃગેન્દ્ર કોણ છે, જે હવે આવી પહોંચ્યો છે?”

Verse 30

प्रह्लाद उवाच । एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः । निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

પ્રહ્લાદ બોલ્યો— “જો, ભગવાન અનંત નૃસિંહરૂપે તારા નગરમાં પ્રવેશ્યા છે. આ યુદ્ધમાંથી પાછા ફરી રણભૂમિ છોડ; હું તે સિંહની કરાળ, ભયાનક મૂર્તિ જોઈ રહ્યો છું.”

Verse 31

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् । श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

“કારણ કે ત્રિલોકમાં પણ તેની સામે લડવા યોગ્ય કોઈ યોદ્ધા નથી; તેથી તે મૃગેન્દ્રને નમીને રાજ્ય ચલાવ.” પોતાના પુત્રના વચન સાંભળી તે દુષ્ટાત્મા બોલ્યો— “પુત્ર, શું તું ડરી ગયો છે? અહીં ડરવાનું શું છે?”

Verse 32

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा । गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

પુત્રને એમ કહી દિતિજાધિનાથ રાજાએ દૈત્યશ્રેષ્ઠ વીરવરોને કહ્યું— “હે વીરોએ, આ સિંહસમાન શત્રુને પકડી લો; તેની ભ્રુકુટી વિકૃત છે અને નજર ભયાનક છે.”

Verse 33

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् । क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

તેણીની આજ્ઞાથી તે શ્રેષ્ઠ દૈત્યો મૃગેન્દ્ર-પ્રભુને પકડવાની ઇચ્છાથી અંદર ઘૂસી પડ્યા. પરંતુ ક્ષણમાં જ તેઓ અગ્નિમાં પ્રવેશતા પતંગિયાંની જેમ દગ્ધ થઈ ગયા; કારણ કે તે રૂપની લાલસાથી તેમાં પ્રવેશવા ઇચ્છતા હતા.

Verse 34

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन । शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः

દૈત્યો દગ্ধ થઈ ગયા છતાં દૈત્યરાજે મૃગાધિપ (શિવ) સામે યુદ્ધ કર્યું; શક્તિ, ઋષ્ટિ, પાશ, અંકુશ, પાવક વગેરે સર્વ શસ્ત્રાસ્ત્રોથી તેણે આક્રમણ કર્યું।

Verse 35

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

હે વ્યાસ, શસ્ત્રધારી તે બંને મહાવીરો યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા ત્યારે બ્રહ્માનો એક આખો દિવસ વીતી ગયો; તેઓ ક્રોધિત થઈને એકબીજા પર ગર્જના કરી રહ્યા હતા.

Verse 36

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

પછી તે દૈત્યે અચાનક પોતાની અનેક ભુજાઓને શસ્ત્રોથી સજ્જ કરી અને સિંહની જેમ નૃસિંહ રૂપ પર ચારે બાજુથી આક્રમણ કર્યું.

Verse 37

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

તમામ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી અસહ્ય યુદ્ધ કર્યા પછી, જ્યારે તે મહાદૈત્યનો નાશ થયો, ત્યારે ત્રિશૂળધારી શિવ ત્યાં પધાર્યા.

Verse 39

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

નખરૂપી શસ્ત્રથી તેનું હૃદયકમળ ચીરાઈ ગયું અને રક્તમિશ્રિત મજ્જા નીકળવા લાગી; ક્ષણવારમાં તેના પ્રાણ નીકળી ગયા અને તેનું શરીર લાકડાની જેમ ચૂર્ણ થઈ ગયું.

Verse 40

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

તે દેવશત્રુના વધ પછી પ્રસન્ન થઈને, અદભૂત પરાક્રમી વિષ્ણુએ પ્રહલાદને રાજ્ય પર અભિષિક્ત કર્યો અને પછી પોતાની અચિંત્ય ગતિએ ચાલ્યા ગયા.

Verse 41

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् । ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम्

ત્યારે સર્વ દેવેશો અતિ હર્ષિત થઈ, હે બ્રાહ્મણ, એ જ દિશામાં વિષ્ણુને પ્રણામ કરીને ગયા. પિતામહ બ્રહ્મા વગેરે દેવો કાર્યસિદ્ધિ પામી, આરાધ્ય ભગવંતની સ્તુતિ કરતાં પોતાના-પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 42

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् । नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात्

આ પ્રસંગમાં વર્ણવાયું છે—રુદ્રમાંથી અંધકનો જન્મ; વરાહના હાથે હિરણ્યનેત્ર (હિરણ્યાક્ષ)નું મૃત્યુ; નૃસિંહ દ્વારા તેના સહજ ભાઈ હિરણ્યકશિપુનો નાશ; અને તેથી પ્રહ્લાદને રાજ્યપ્રાપ્તિ થઈ.

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गणाधिपत्यप्राप्त्यंधकजन्म हिरण्यनेत्रहिरण्यकशिपुवधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘ગણાધિપત્યપ્રાપ્તિ, અંધકજન્મ તથા હિરણ્યનેત્ર અને હિરણ્યકશિપુવધનું વર્ણન’ નામનો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.