वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर । किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्

વ્યાસ બોલ્યા—હે સર્વજ્ઞ સનત્કુમાર, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! કહો તો, હરિએ ત્યાં શું કર્યું અને તે પ્રસંગે તેણે ધર્મનો ત્યાગ કેવી રીતે કર્યો?

Verse 2

सनत्कुमार उपाच । विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् । पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—વિષ્ણુ જાલંધર પાસે જઈ દૈત્યની રક્ષણશક્તિ ભેદવા માટે અને વૃંદાના પાતિવ્રત્યધર્મનો ભંગ કરવા માટે એક ઉપાય વિચાર્યો.

Verse 3

वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः । स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः

દિવ્ય માયાના પરમ અધિપતિએ વૃન્દાને સ્વપ્ન દર્શાવ્યું; અને પોતે અદ્ભુત દેહ ધારણ કરીને તે નગરના ઉદ્યાનમાં સ્થિત થયો।

Verse 4

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता । हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह

ત્યારે તેની પત્ની, સુવ્રતા વૃંદા દેવી, રાત્રે હરિની માયાશક્તિના પ્રભાવથી એક અશુભ સ્વપ્ન જોઈ.

Verse 5

स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह । भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्

સ્વપ્નમાં તેણે વિષ્ણુની માયાથી પોતાના પતિને જોયો—મહિષ પર આરૂઢ, તેલથી અભ્યક્ત અને દિગંબર।

Verse 6

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् । दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा

કાળા પુષ્પોથી અલંકૃત અને ક્રવ્યાદ-ગણોથી સેવિત તે મુંડ ત્યારે દક્ષિણ દિશા તરફ ગયું અને અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું.

Verse 7

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह । इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह

રાતના અંતે તેણે અનેક ભયંકર સ્વપ્નો જોયા—જેમ કે તેનું પોતાનું નગર અચાનક સમુદ્રમાં ડૂબી ગયું અને તે પોતે પણ તેની સાથે.

Verse 8

ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती । ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः

ત્યારે તે બાલિકા જાગીને પોતાના સ્વપ્નનું મનનમાં લાગી. તેણે વારંવાર ઉગતા સૂર્યને જોયો—જાણે તેમાં છિદ્રો હોય અને તેજ રહિત થયો હોય.

Verse 9

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला । कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु

આ અનિષ્ટ જાણીને તે રડતી રડતી ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ. ગોપુરો અને ઊંચા અટ્ટાલોના પ્રાંગણમાં પણ તેને ક્યાંય શાંતિ ન મળી.

Verse 10

ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् । तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्

પછી તે બાલિકા બે સખીઓ સાથે નગરના ઉદ્યાનમાં ગઈ. પરંતુ ત્યાં ગયા પછી પણ તેને ક્યાંય સુખ ન મળ્યું.

Verse 11

ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा । वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा

પછી જલંધરની પત્ની, નિરાશ અને ઉદ્વિગ્ન મનવાળી, એક વનથી બીજા વનમાં ગઈ. તે સમયે તેને પોતાના આત્મસ્વરૂપનું ભાન પણ રહ્યું નહીં.

Verse 12

भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ । राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ

પછી ભટકતી તે બાલિકાએ બે અત્યંત ભયાનક રાક્ષસોને જોયા—સિંહમુખવાળા, અને તેમના દાંત ભયંકર તેજથી ઝગમગતા હતા. તેમને જોઈ તે ભયથી કંપી ઉઠી.

Verse 13

तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा । ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्

તે બંનેને જોઈને તે અતિ વ્યાકુળ થઈ અને તત્ક્ષણે ભાગી જવા તત્પર બની. ત્યાર પછી તેણે શિષ્યসহ મૌનમાં સ્થિત શાંત તપસ્વીને જોયો.

Verse 14

ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् । मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत

પછી ભયથી તેણે તેમના કંઠને પકડી પોતાના ભુજાબંધથી ચાંપીને કહ્યું—“હે મુને, મને રક્ષા કરો; હું શરણમાં આવી છું.”

Verse 15

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा । हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्

મુનિએ તેને વ્યાકુળ અને રાક્ષસો દ્વારા પીછો કરાતી જોઈ, માત્ર એક પ્રચંડ ‘હુંકાર’થી જ તે બંને ભયંકર દૈત્યોને તત્કાળ વિમુખ કરી દીધા.

Verse 16

तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ । विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि

તે ‘હુંકાર’ના ભયથી કંપીને તે બંને વિમુખ થઈ જતા જોઈ, દૈત્યેન્દ્રની પત્ની પોતાના હૃદયમાં અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ, હે મુને.

Verse 17

ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः । प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्

પછી ભયથી મુક્ત થયેલી વૃંદાએ અંજલિ બાંધી તે મુનિનાથને પ્રણામ કર્યો અને ભૂમિ પર દંડવત્ પડીને આ વચન બોલી.

Verse 18

वृन्दोवाच । मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक । रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्

વૃંદાએ કહ્યું— હે મુનિનાથ, દયા-સિંધુ, પરની પીડા નિવારક! આ દુષ્ટમૂલથી ઉત્પન્ન થયેલા ઘોર ભયથી તમે મારી રક્ષા કરી છે.

Verse 19

समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय

હે કૃપાનિધિ! તમે સર્વ રીતે સમર્થ છો; સર્વજ્ઞ હોવા છતાં હું એક વિનંતી કરવી ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને તે સાંભળો।

Verse 20

जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो । स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत

હે પ્રભુ! જલંધર—મારા પતિ—રુદ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા ગયા છે. તે ત્યાં તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે ઊભો છે? હે સુવ્રત, મને કહો।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः । कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत

સનત્કુમાર બોલ્યા: તે વચન સાંભળી મુનિએ કપટમય મૌન ધારણ કર્યું. ઉપાયોમાં નિપુણ બની પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરવા, કરુણા દર્શાવતો હોય તેમ ઉપર નજર કરી।

Verse 22

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ । ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ

એ સમયે વાનરોના બે અધિપતિ આવ્યા. તેને પ્રણામ કરીને તેઓ સામે ઊભા રહ્યા. પછી તેની ભ્રૂ-સંકેતથી નિયુક્ત થઈ, બંને આકાશમાર્ગે નીકળી ગયા।

Verse 23

नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ । तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर

તેને લઈ જઈ ક્ષણાર્ધમાં પાછા આવી તેઓ ફરી તેની સામે ઊભા રહ્યા. હે મુનીશ્વર, તેમના હાથમાં એ જ મસ્તક અને ધડ હતું.

Verse 24

शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा । पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता

સમુદ્રજન્યના કપાયેલા મસ્તક, ધડ અને તે બંને હાથ જોઈ, પતિને આવેલી આપત્તિના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે મૂર્છિત થઈ ભૂમિ પર પડી ગઈ।

Verse 25

वृन्दोवाच । यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो । स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्

વૃંદાએ કહ્યું—હે પ્રભુ! જે પહેલાં મધુર સંવાદોથી મને આનંદ આપતા, તેઓ આજે નિર્દોષ પ્રિયાને કેમ બોલતા નથી?

Verse 27

नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता । परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम

હે દૈત્યશ્રેષ્ઠ! રુદ્રતત્ત્વને ન જાણતાં, મેં ‘શિવ જ પરબ્રહ્મ છે’ એમ કહેલું મારું વચન તું સ્વીકાર્યું નથી।

Verse 28

ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः । गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि

અતએવ તારી સેવા-ભક્તિના પ્રભાવથી મેં તને ઓળખ્યો; પરંતુ કുസંગના વશમાં આવી ગર્વિત થઈને તું કશુંય યોગ્ય કર્યું નથી।

Verse 29

इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया । विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता

આ રીતે વારંવાર બોલીને, સ્વધર્મમાં સ્થિર એવી તે પ્રિય સ્ત્રી—દુઃખથી દહન થતા હૃદય સાથે—અनेक વિચિત્ર રીતે વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 30

ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती । उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः

પછી તેણે ધૈર્યનો આધાર લઈને દુઃખભર્યા ઉચ્છ્વાસ છોડતાં, તે મुनિવર્યને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો અને અંજલિ બાંધીને બોલી।

Verse 31

वृन्दोवाच । कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर । मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्

વૃંદાએ કહ્યું—હે કૃપાનિધિ, હે મुनિશ્રેષ્ઠ, પરોપકારમાં રત સાધુ! મારે પર દયા કરીને મારા પ્રભુને ફરી જીવિત કરો।

Verse 32

यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम । अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर

તું મારા મત પ્રમાણે ફરી તેને જીવન આપવાની શક્તિ ધરાવે છે; તેથી હે મુનીશ્વર, મારા પ્રાણનાથ પ્રિયતમને સંજીવિત કર।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः । पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહીને તે દૈત્યરાજની પત્ની, પતિવ્રત-ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ, તેના ચરણોમાં પડી ગઈ અને દુઃખભર્યા ભારે શ્વાસ છોડવા લાગી।

Verse 34

मुनिरुवाच । नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि । रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन

મુનિ બોલ્યા—આને જીવિત કરવું શક્ય નથી, કારણ કે યુદ્ધમાં રુદ્રે તેને નિહત કર્યો છે. રુદ્રના હાથે રણમાં નિહત થયેલા કદી ફરી જીવતા નથી।

Verse 35

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् । रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्

તથાપિ કરુણાથી વ્યાપ્ત થઈ હું એને સંજીવિત કરીશ; કારણ કે સનાતન ધર્મ જાણું છું—શરણાગતનું રક્ષણ કરવું જ કર્તવ્ય છે।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने । अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહીને, હે મુનિ, તે ઋષિએ તેણીના પતિને જીવિત કર્યો; ત્યારબાદ સર્વ માયાવીઓમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુ અંતર્ધાન થયા।

Verse 37

द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः । वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः

તે દિવ્ય પ્રભાવથી સાગરનંદન તત્ક્ષણે જીવિત થઈ ઊભો થયો. વૃંદાને આલિંગન કરીને આનંદિત હૃદયથી તેણે તેના મુખનું ચુંબન કર્યું.

Verse 38

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा । जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत

પછી વૃંદાએ પણ પોતાના પતિને જોઈ હૃદયથી આનંદિત થઈ. તેણે સર્વ શોક ત્યજી દીધો અને મનમાં તેને સ્વપ્ન સમાન માન્યું.

Verse 39

अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया । रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्

પછી તેનું હૃદય પ્રસન્ન થયું અને આંતરિક ઇચ્છા જાગી. તે તે વનના મધ્યમાં રહી, તેની સાથે એકરૂપ બની, અનેક દિવસો આનંદમાં રમતી રહી.

Verse 40

कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि । निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्

એક વખત મિલનના અંતે વૃંદાએ જોયું કે તે તો ખરેખર વિષ્ણુ જ છે. ક્રોધથી ભરાઈ તેણે તેને ઠપકો આપી આ વચનો કહ્યા.

Verse 41

वृन्दोवाच । धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः । ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः

વૃંદાએ કહ્યું—ધિક્કાર છે, હે હરિ! પરસ્ત્રીગામી તારો આ સ્વભાવ. હવે મેં તને સ્પષ્ટ ઓળખ્યો—તું માયાધારી કપટી છે; મારી આંખ સામે તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् । शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી તે ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ અને પોતાનું તપોતેજ પ્રગટ કરતી, હે વ્યાસ, પાતિવ્રત્યમાં રત તે સાધ્વીએ કેશવ (વિષ્ણુ) ને શાપ આપ્યો.

Verse 43

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक । गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्

અરે મહાધમ! દૈત્યોના શત્રુ, પરધર્મને દૂષિત કરનાર! હે શઠ, મારી તરફથી અપાયેલો આ શાપ ગ્રહણ કર—જે સર્વ વિષોથી પણ વધુ ઉગ્ર છે.

Verse 44

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम । तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः

જેનાં બેને તું પોતાની માયાથી મને ‘મારા જ’ તરીકે જાણીતા કરી બતાવ્યા હતા, એ જ બંને રાક્ષસ બની તારી પત્નીનું હરણ કરશે।

Verse 45

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् । भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः

તું પણ પત્ની-વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, વાનરને સહાયક બનાવી વનમાં ભટક્યો હતો. અને આ સર્પેશ્વર તારા શિષ્યત્વે આવ્યો છે; તેથી તેની સાથે અહીં વિહર।

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् । विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી તે સમયે વૃંદા હવ્યવાહન, એટલે યજ્ઞાગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ. વિષ્ણુએ અટકાવ્યા છતાં તેનું ચિત્ત એ જ સંકલ્પમાં દૃઢપણે આસક્ત રહ્યું।

Verse 47

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने । आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः

હે મુને, એ જ સમયે બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો પોતાની-પોતાની પત્નીઓ સાથે આકાશમાર્ગે ત્યાં આવ્યા, આવનારી શુભ પરિણીતી—સદ્ગતિ—ને જોવા ઉત્સુક થઈ।

Verse 48

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् । पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्

પછી દૈત્યેન્દ્રની પત્નીમાંથી તે પરમ મહાન જ્યોતિ પ્રગટ થઈ; સર્વ દેવો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તે ઝડપથી અન્ય લોકમાં ચાલી ગઈ।

Verse 49

शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह । आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु

વૃંદાના તે સમૂહનું તેજ શિવના પોતાના દેહમાં લીન થઈ ગયું. ત્યારબાદ આકાશસ્થ દેવપંક્તિઓમાં “જય જય” નો મહાન્ નાદ ઊઠ્યો।

Verse 50

एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा । पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने

આ રીતે મહારાણી વૃંદા—કાલનેમિની પુત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ—પતિવ્રત ધર્મના પ્રભાવથી, હે મુને, પરમ મુક્તિને પામી।

Verse 51

ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः । तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्

ત્યારબાદ હરિ વારંવાર વૃંદાનું સ્મરણ કરતાં, વૃંદાની ચિતાની ભસ્મ-રજથી ઢંકાયેલા રહ્યા. ત્યાં જ તેઓ ઊભા રહ્યા; દેવો અને સિદ્ધોના સમૂહે સમજાવ્યા છતાં તેમને શાંતિ ન મળી।