भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
આ અધ્યાયમાં ત્રિપુરવધોપાખ્યાનની અંદર ત્રિપુરના શાસકો અને નિવાસીઓનો વધ કરવો કે નહીં—એ વિષે ધર્મવિચાર થાય છે. શિવ પ્રથમ કહે છે કે હાલ ત્રિપુરાધ્યક્ષ પુણ્યવાન છે; જ્યાં પુણ્ય કાર્યરત હોય ત્યાં કારણ વિના જ્ઞાની વધ કરતા નથી. તેઓ દેવોના દુઃખને સ્વીકારીને પણ તારકના પુત્રો તથા ત્રણ પુરોના નિવાસીઓની અસાધારણ શક્તિ અને તેમના વધની કઠિનતા દર્શાવે છે. પછી નૈતિકતાની દૃષ્ટિએ મિતૃદ્રોહને મહાપાપ કહે છે; ઉપકારીઓનો દ્રોહ ભારે દોષ આપે છે, અને કૃતઘ્નતાનું પ્રાયશ્ચિત્ત નથી—એવું સ્પષ્ટ કરે છે. દૈત્યોએ તેમના ભક્ત હોવાને કારણે તેમનો વધ માંગવો પણ ધર્મસંગત નથી—એવું સૂચવી, આ કારણો વિષ્ણુને જણાવવા દેવોને આદેશ આપે છે. સનત્કુમાર જણાવે છે કે ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો પહેલા બ્રહ્માને અહેવાલ આપે છે અને પછી ઝડપથી વૈકુંઠ જાય છે, આગળની પરામર્શ માટે. આમ અધ્યાય ત્રિપુરવધને માત્ર યુદ્ધ નહીં, પરંતુ પુણ્ય, ભક્તિ, મિત્રતા અને લોકહિત વચ્ચે સંતુલન ધરાવતો ધર્મપ્રશ્ન બનાવે છે।
Shlokas
Verse 1
शिव उवाच । अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना । यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्
શિવ બોલ્યા—આ ત્રિપુરનો અધિપતિ અત્યારે પુણ્યવાન બની ધર્મમાં સ્થિત છે. જ્યાં પુણ્ય પ્રવર્તે, ત્યાં બુદ્ધિમાનોને ક્યારેય કોઈ પરિસ્થિતિમાં વધ કરવો ન જોઈએ.
Verse 2
जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत् । दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः
હે દેવગણ, તમારે સૌ પર આવેલું મહાન કષ્ટ હું જાણું છું. તે દૈત્ય અત્યંત પ્રબળ છે; દેવો કે અસુરો—કોઈ પણ તેમને સંહારવા અસમર્થ છે।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने भूतत्रिपुरधर्मवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પঞ্চમ યુદ્ધખંડમાં, ત્રિપુરવધોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘ભૂતત્રિપુરધર્મવર્ણન’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 4
मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः । सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा
હું—યુદ્ધથી કઠોર બન્યો હોવા છતાં—જાણીને મિત્રદ્રોહ કેવી રીતે કરું? કારણ કે સુહૃદનો દ્રોહ મહાપાપ છે—એવું સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ પહેલેથી જ કહ્યું છે।
Verse 5
ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
બ્રાહ્મણહત્યા, મદ્યપાન, ચોરી તથા વ્રતભંગ—આ બધાં પાપો માટે સદ્ગણીઓએ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધાર્યું છે; પરંતુ ઉપકાર કરનાર પ્રત્યે કૃતઘ્ન દ્રોહી માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી।
Verse 6
मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः । विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः
એ દૈત્ય મારા ભક્ત છે; તેમનો વધ તો મારા દ્વારા જ થવો જોઈએ—તો દેવો કેવી રીતે કરે? તમે ધર્મજ્ઞો ધર્મ મુજબ જ વિચાર કરો.
Verse 7
तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे । तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्
જ્યાં સુધી તેઓ મારી પ્રત્યે ભક્તિભાવથી વર્તે છે, ત્યાં સુધી તેમનો વધ ન કરવો. તેમ છતાં, હે દેવો, આ કારણ વિષ্ণુને નિવેદન કરો.
Verse 8
सनत्कुमार उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः । न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે તે વચન સાંભળી, શક્ર (ઇન્દ્ર)ના નેતૃત્વમાં સર્વ દેવોએ તત્કાળ તે વિષય આદિ મુનિ બ્રહ્માને નિવેદિત કર્યો.
Verse 9
ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः । वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्
ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોએ વિધાતા બ્રહ્માને અગ્રે રાખી, દિવ્ય તેજથી શોભિત થઈ, શીઘ્ર વૈકુંઠ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 10
तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः । तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः
ત્યાં જઈ હરિ (વિષ્ણુ)ના દર્શન કરીને દેવતાઓ અચાનક સંભ્રમથી ભરાઈ પ્રણામ કરવા લાગ્યા. પછી અંજલિ જોડીને મહાભક્તિથી તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 11
स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् । न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे
તેણે પોતાના દુઃખનું સર્વ કારણ, પહેલાં જેમ બન્યું હતું તેમ જ ક્રમશઃ સંપૂર્ણ રીતે, શક્તિશાળી અને સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિષ્ણુને ત્વરિત નિવેદન કર્યું।
Verse 12
देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये । ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्
પછી દેવોના દુઃખને સાંભળી, ત્રિપુરવાસીઓને અપાયેલ વરદાન જાણીને, અને તેમના વ્રતનું સ્વરૂપ સમજીને, ભગવાન વિષ્ણુએ આ વચન કહ્યું।
Verse 13
विष्णुरुवाच । इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः । तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः
વિષ્ણુએ કહ્યું—આ વચન નિશ્ચયે સત્ય છે: જ્યાં સનાતન ધર્મ સ્થિત છે, ત્યાં દુઃખ જન્મતું નથી; જેમ સૂર્ય દેખાતાં અંધકાર નાશ પામે છે।
Verse 14
सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः । पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः
સનત્કુમારે કહ્યું—આ વચન સાંભળીને દેવો દુઃખમાં ડૂબી ગયા. તેમના કમળ જેવા મુખ મ્લાન થયા, અને તેમણે ફરીથી એ જ રીતે ભગવાન વિષ્ણુને કહ્યું।
Verse 15
देवा ऊचुः । कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते । कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्
દેવોએ કહ્યું—અમે શું કરવું? દુઃખ કેવી રીતે દૂર થાય? અમે કેવી રીતે સુખી બનીએ, અને કેવી રીતે સુરક્ષિત તથા સ્થિર રહી શકીએ?
Verse 16
कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति । देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः
ત્રિપુર જીવતું હોય ત્યાં સુધી ધર્મ કેવી રીતે પ્રબળ થશે? નિશ્ચયે ત્રિપુરવાસી સર્વે દેવોના દુઃખના કારણ છે.
Verse 17
किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् । नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्
અથવા તમારાથી અહીં જ ત્રિપુરનો વધ કરાવવામાં આવે. નહીંતર નિશ્ચયે તાત્કાલિક દેવસેનાનું સંઘટન કરવું જોઈએ.
Verse 18
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः । स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह
સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહીને તે દેવો વારંવાર દુઃખમાં પડી ગયા. હે દેવશ્રેષ્ઠ! અહીં તેઓને ન સ્થિરતા મળી, ન કોઈ માર્ગ/ઉપાય નક્કી થયો.
Verse 19
तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् । सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा
તેમને તે સ્થિતિમાં જોઈને—જોકે ક્ષીણ, છતાં વિનયયુક્ત—શ્રીમાન નારાયણ પણ હૃદયમાં ઊંડું ચિંતન કરવા લાગ્યા.
Verse 20
किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना । शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति
દેવકાર્યોમાં મને શું કામ, જ્યારે હું દેવોનો સહાયક જ છું? તે દૈત્ય તો ખરેખર શિવભક્ત છે; તેઓ તારકના પુત્રો છે.
Verse 21
इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना । ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः
આ રીતે વિચાર કરીને તે સમયે પ્રભાવી વિષ્ણુએ દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા અક્ષય યજ્ઞોનું સ્મરણ કર્યું.
Verse 22
तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् । आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः
વિષ્ણુના માત્ર સ્મરણથી જ તે યજ્ઞો તત્ક્ષણે ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા, જ્યાં શ્રીપતિ પુરુષોત્તમ હાજર હતા.
Verse 23
ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा
પછી તેમણે યજ્ઞપતિ, પ્રાચીન પુરુષ હરિ વિષ્ણુને પ્રણામ કર્યો અને કૃતાંજલિ બની તે સમયે તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 24
भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् । सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः
તે યજ્ઞકર્મો જોઈ ભગવાને સનાતનને સંબોધ્યા. ત્યારે અચ્યુત સનાતને ઇન્દ્રসহ દેવોને નિહાળી યથોચિત વચન ઉચ્ચાર્યાં.
Verse 25
विष्णुरुवाच । अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् । पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવો, આ જ વિધિથી સદા પરમેશ્વરની ઉપાસના કરો; ત્રિપુરના વિનાશ માટે અને ત્રિલોકને દિવ્ય વૈભવ આપવા માટે.
Verse 26
सनत्कुमार उवाच । अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः । प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः
સનત્કુમારે કહ્યું—અચ્યુત (વિષ્ણુ), દેવદેવ અને ધીમાન પ્રભુના વચન સાંભળી દેવતાઓએ પ્રેમથી પ્રણામ કર્યો અને યજ્ઞેશ્વરની સ્તુતિ કરી।
Verse 27
एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् । यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने
હે મુનિ, આ રીતે સ્તુતિ કરીને દેવતાઓએ યજ્ઞપુરુષ પર વિજય મેળવ્યો. યજ્ઞમાં કહેલા વિધાન મુજબ સર્વ વિધિઓ પૂર્ણ કરીને તેમણે તે સિદ્ધ કર્યું।
Verse 28
ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः । भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः
પછી તે યજ્ઞકુંડમાંથી હજારોની સંખ્યામાં ભૂતસંઘો પ્રગટ થયા—મહાકાય, અને શૂલ, શક્તિ તથા ગદા જેવા આયુધ ધારણ કરનાર।
Verse 29
ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः । शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्
ત્યારે દેવતાઓએ હજારોની સંખ્યામાં તે ભૂતસૈન્યોને જોયા—જેનાં હાથમાં શૂલ, શક્તિ અને ગદા હતી, અને દંડ, ધનુષ્ય તથા શિલા પણ આયુધરૂપે હતા।
Verse 30
नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तथा । कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमांस्तदा
તેઓ અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા અને અનેક વેશ ધારણ કરેલા હતા. તે સમયે તેઓ કાલાગ્નિરુદ્ર સમાન અને કાલસૂર્ય સમાન—અતિ પ્રચંડ અને ભયાનક જણાતા હતા.
Verse 31
दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् । भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः
તેમને પોતાના સમક્ષ ઊભેલા જોઈ, યજ્ઞના શ્રીમાન અધિપતિ વિષ્ણુએ પ્રણામ કરીને તે ભૂતગણને કહ્યું; કારણ કે તેઓ રુદ્રની આજ્ઞાના વિશ્વસ્ત પાલક હતા।
Verse 32
विष्णुरुवाच । भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः । गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે ભૂતગણ, મારું વચન સાંભળો. દેવકાર્ય માટે ઉદ્યત થઈ, તમે સૌ—અતિ બલવાન—તત્કાળ ત્રિપુર જાઓ।
Verse 33
गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् । पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये
જઈને દૈત્યોના તે ત્રિપુરને દહન કરો, ભેદો અને ભાંગી ચૂરચૂર કરો. પછી જેમ ગયા તેમ જ માર્ગે પરત આવી, હે ભૂતગણ, સર્વ ભૂતોના કલ્યાણ માટે ફરી આવો।
Verse 34
सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते । प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—ભગવાનના વચનને સાંભળી તે ભૂતગણો દેવોના દેવ મહાદેવને પ્રણામ કરીને ત્રિપુર નામના દૈત્ય-પુરત્રય તરફ પ્રયાણ કર્યા।
Verse 35
गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि । भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके
ત્યાં જઈ ત્રિપુરાધિપતિના જ્વલંત તેજમાં પ્રવેશ કરતાં જ તેઓ ક્ષણમાં ભસ્મીભૂત થયા—જેમ શલભો અગ્નિમાં પડતાં ભસ્મ થાય।
Verse 36
अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः । निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः
અને જે થોડાક બાકી રહ્યા હતા—પલાયન માટે જ તત્પર—તેઓ દ્વારમાર્ગે બહાર દોડી, અત્યંત વ્યાકુળ થઈ શરણ માટે હરિ (વિષ્ણુ)ના નજીક આવી પહોંચ્યા.
Verse 37
तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः । चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः
તેમને જોઈને અને તે સમગ્ર વૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે સાંભળીને, પુરુષોત્તમ ભગવાન હરિએ મનમાં ઊંડું ચિંતન કર્યું—આ સંઘર્ષમાં શું કરવું યોગ્ય છે.
Verse 38
किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः । संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्
દુઃખથી દગ્ધ મનવાળો તે વિચારવા લાગ્યો—“હવે શું કરવું? કયો ઉપાય બાકી છે?” અને ઇન્દ્ર સહિત સર્વ અમર દેવો પણ સંતપ્ત છે એમ જાણી તેમની દુઃખદ સ્થિતિ પર મનમાં વિચાર કર્યો।
Verse 39
कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् । देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः
તે ચિંતાથી વ્યાકુળ થયો—“એ બળવાન દૈત્યોના ત્રિપુરને હું બળપૂર્વક કેવી રીતે નાશ કરીશ અને દેવકાર્ય કેવી રીતે સિદ્ધ કરીશ?”
Verse 40
नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः । इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्
“પરમ ધર્મિષ્ઠોનો નાશ અભિચાર (મંત્ર-તંત્ર)થી થતો નથી—એમાં શંકા નથી.” એમ કહી સ્વયં ઈશ્વરે શ્રુતિ અને સદાચારને પ્રમાણરૂપે સ્થાપ્યા।
Verse 41
दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः । तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः
તે દૈત્યો અને ત્રિપુરાના તમામ રહેવાસીઓ ખરેખર ધર્મનિષ્ઠ છે. હે દેવશ્રેષ્ઠો! તેથી જ તેઓ અવધ્ય બન્યા છે, અન્યથા નહીં.
Verse 42
कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते । मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा
અત્યંત ઘોર પાપ કરીને પણ જો તેઓ રુદ્રની પૂજા કરે છે, તો તેઓ તમામ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે, જેમ કમળનું પાન પાણીથી અલિપ્ત રહે છે.
Verse 43
रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि । नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि
રુદ્રની પૂજાથી તમામ કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે. પૃથ્વી પર નાના પ્રકારના ભોગોની સંપત્તિ અને વશીકરણની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 44
तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः । अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च
તેથી તે દૈત્યો લિંગપૂજામાં તત્પર રહીને તે ભોગોનો આનંદ માણે છે, જેનાથી તેમને અનેક પ્રકારની સંપત્તિ અને પરલોકમાં મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 45
ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया । दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्
પછી હું મારી માયાથી તેમના ધર્મમાં વિઘ્ન નાખીને, દેવોના કાર્યની સિદ્ધિ માટે તે દૈત્યોના ત્રિપુરાને ક્ષણભરમાં નષ્ટ કરી દઈશ.
Verse 46
विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः । कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्
આ રીતે વિચાર કરીને ભગવાન પુરુષોત્તમે પછી દેવોના શત્રુઓના ધર્મમાં વિઘ્ન કરવાનું નક્કી કર્યું, જેથી તેમની અધર્મશક્તિ રોકાઈ જાય.
Verse 47
यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् । यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि
જ્યાં સુધી વૈદિક ધર્મો પાલિત થાય છે, જ્યાં સુધી શંકરનું અર્ચન થાય છે, અને જ્યાં સુધી શુચિકર્મ વગેરે આચરાય છે—ત્યાં સુધી નિશ્ચયે નાશ (આધ્યાત્મિક પતન) થતો નથી.
Verse 48
तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् । त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः
અતઃ આ રીતે જ કરવું જોઈએ અને પછી વૈદિક ધર્મ અનુસાર આગળ વધવું જોઈએ. દૈત્યો શિવલિંગની અર્ચના ત્યજી દેશે—એમાં સંશય નથી.
Verse 49
इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा । तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम्
આ રીતે નક્કી કરીને વિષ્ણુએ ત્યારે વિઘ્ન ઊભું કરવા કાર્ય કર્યું. દૈત્યોના ધર્મને ખંડિત કરવા ઉપાયરૂપે તેમણે શ્રુતિના પ્રામાણ્યનું ખંડન (વિકૃતિ) શરૂ કર્યું.
Verse 50
तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् । शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे
એ જ સમયે દેવોના સહાયક વિષ્ણુએ દેવતાઓને સંબોધ્યા; કારણ કે ત્રિલોકની રક્ષા માટે તેઓ સ્વયં શિવની આજ્ઞાથી, શિવ દ્વારા જ નિયુક્ત હતા.
Verse 51
विष्णुरुवाच । हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् । देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે સર્વ દેવો, તમે નિશ્ચિતપણે તમારા પોતાના ધામોમાં જાઓ. દેવકાર્ય હું મારી બુદ્ધિ પ્રમાણે કરીશ; તેમાં કોઈ સંશય નથી।
Verse 52
तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः । स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात्
રુદ્રથી વિમુખ થયેલાઓને હું નિશ્ચિતપણે ઉત્તમ પ્રયત્નથી પરાવર્તિત કરી દઈશ. તેમને સાચી ભક્તિ વિનાના જાણીને તે (રુદ્ર) તેમને ભસ્મ કરી દેશે।
Verse 53
सनत्कुमार उवाच । तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने । स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः
સનત્કુમારે કહ્યું—હે મુનિ, તે આજ્ઞાને શિરસાધ્ય માની દેવો આશ્વસ્ત થયા. વિશ્વાસપૂર્વક તેઓ પોતાના પોતાના ધામોમાં ગયા, અને બ્રહ્મા પણ પ્રસન્ન થયા।
Verse 54
ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् । तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्
પછી વિષ્ણુએ દેવોના હિત માટે અતિ ઉત્તમ કાર્ય કર્યું. એ જ કાર્યને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો; તે સર્વ પાપોનો સંપૂર્ણ નાશ કરનાર છે।
Frequently Asked Questions
A preparatory ethical deliberation within the Tripuravadha narrative: Śiva explains why Tripura’s leaders—though enemies—are not to be killed hastily due to their present puṇya and devotion, and the devas seek counsel from Brahmā and Viṣṇu.
It models a Shaiva doctrine where divine action is not arbitrary: the Lord weighs dharma, gratitude, friendship, and bhakti, showing that destruction occurs only when merit is exhausted and cosmic order requires it.
Puṇya (merit), bhakti (devotion), and the ethics of loyalty—especially the condemnation of mitradroha/suhṛddroha and the claim that kṛtaghna (ingratitude/treachery) lacks expiation.