त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने त्रिपुरवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, ત્રિપુરવધોપાખ્યાન હેઠળ ‘ત્રિપુરવર્ણન’ નામનો પ્રથમ અધ્યાય આરંભ થાય છે।

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वरमुत्तमम् । शंकरो हि यथा रुद्रो जघान विहरन्खलान्

હવે અત્યંત પ્રીતિપૂર્વક તે પરમ ઉત્તમ ચરિત્ર કહો—શંકર જ રુદ્રરૂપે વિહરતા વિહરતા દુષ્ટોને કેવી રીતે સંહાર્યા।

Verse 3

कथं ददाह भगवान्नगराणि सुरद्विषाम् । त्रीण्येकेन च बाणेन युगपत्केन वीर्यवान्

ભગવાને દેવોના શત્રુઓના નગરોને કેવી રીતે દહન કર્યા? અને તે પરાક્રમી એક જ બાણથી ત્રણેય નગરોનો એકસાથે નાશ કેવી રીતે કર્યો?

Verse 4

एतत्सर्वं समाचक्ष्व चरितं शशिमौलिनः । देवर्षिसुखदं शश्वन्मायाविहरतः प्रभोः

શશિમૌલિ પ્રભુના આ સર્વ ચરિત્ર અમને કહો—જે સદા દેવો અને ઋષિઓને આનંદ આપે છે અને જે પોતાની દિવ્ય માયામાં વિહાર કરે છે।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । एवमेतत्पुरा पृष्टो व्यासेन ऋषिसत्तमः । सनत्कुमारं प्रोवाच तदेव कथयाम्यहम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—એવું જ થયું. પૂર્વે વ્યાસે શ્રેષ્ઠ ઋષિને પૂછ્યું ત્યારે તેણે સનત્કુમારને એ જ ઉપદેશ આપ્યો; એ જ વર્ણન હું હવે કહું છું.

Verse 6

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । यथा ददाह त्रिपुरं बाणेनैकेन विश्व हृत्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ વ્યાસ, શશિમૌલી પરમેશ્વરના પાવન ચરિત્રને સાંભળો—કેવી રીતે વિશ્વહૃદય-હર શંકરે એક જ બાણથી ત્રિપુરને દગ્ધ કર્યું।

Verse 7

शिवात्मजेन स्कन्देन निहते तारकासुरे । तत्पुत्रास्तु त्रयो दैत्याः पर्यतप्यन्मुनीश्वर

હે મુનીશ્વર, શિવપુત્ર સ્કંદે તારકાસુરનો વધ કર્યા પછી તેના ત્રણ દૈત્યપુત્રો અત્યંત સંતપ્ત થયા અને જગતને પીડાવા પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 8

तारकाख्यस्तु तज्जेष्ठो विद्युन्माली च मध्यमः । कमलाक्षः कनीयांश्च सर्वे तुल्यबलास्सदा

તેમામાં ‘તારક’ નામનો જેઠ, ‘વિદ્યુન્માલી’ મધ્યમ અને ‘કમલાક્ષ’ કનિષ્ઠ; છતાં તેઓ ત્રણે હંમેશાં સમાન બળવાળા હતા.

Verse 9

जितेन्द्रियास्ससन्नद्धास्संयतास्सत्यवादिनः । दृढचित्ता महावीरा देवद्रोहिण एव च

તેઓ ઇન્દ્રિયજિત, સંપૂર્ણ સજ્જ, સંયમી અને સત્યવાદી હતા. દૃઢચિત્ત મહાવીર હતા, પરંતુ દેવદ્રોહી પણ હતા.

Verse 10

ते तु मेरुगुहां गत्वा तपश्चक्रुर्महाद्भुतम् । त्रयस्सर्वान्सुभोगांश्च विहाय सुमनोहरान्

તે ત્રણેય મેરુ પર્વતની ગુફામાં જઈ અતિ અદ્ભુત તપ કર્યું અને સર્વ મનોહર તથા સુખદ ભોગવિલાસો ત્યજી દીધા।

Verse 11

वसंते सर्वकामांश्च गीतवादित्रनिस्स्वनम् । विहाय सोत्सवं तेपुस्त्रयस्ते तारकात्मजाः

વસંત આવતાં તારકના તે ત્રણ પુત્રોએ સર્વ ભોગો તથા ગીત-વાદ્યોના ઉત્સવી નાદને ત્યજીને તપશ્ચર્યા આરંભી।

Verse 12

ग्रीष्मे सूर्यप्रभां जित्वा दिक्षु प्रज्वाल्य पावकम् । तन्मध्यसंस्थाः सिद्ध्यर्थं जुहुवुर्हव्यमादरात्

ગ્રીષ્મકાળે સૂર્યપ્રભાને પણ જીતીને તેમણે સર્વ દિશાઓમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો. તે જ્વલંત મંડળના મધ્યમાં બેસી સિદ્ધિપ્રાપ્તિ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક હવ્યની આહુતિ અર્પી.

Verse 13

महाप्रतापपतितास्सर्वेप्यासन् सुमूर्छिताः । वर्षासु गतसंत्रासा वृष्टिं मूर्द्धन्यधारयन्

તે મહાપ્રતાપના પ્રહારથી બધા પડી ગયા અને સંપૂર્ણ બેભાન થઈ ગયા. વર્ષાકાળમાં જેમ ભય શમાય, તેમ તેઓ માથા પર વરસતી વૃષ્ટિ સહન કરતા રહ્યા.

Verse 14

शरत्काले प्रसूतं तु भोजनं तु बुभुक्षिताः । रम्यं स्निग्धं स्थिरं हृद्यं फलं मूलमनुत्तमम्

શરદઋતુમાં પકેલું ભોજન ભૂખ્યાંએ ગ્રહણ કર્યું—તે રમ્ય, સ્નિગ્ધ, પોષક અને હૃદયને આનંદ આપનારું હતું; તેમજ તેમણે ઉત્તમ ફળ અને મૂળ પણ ભોગવ્યાં.

Verse 15

संयमात्क्षुत्तृषो जित्वा पानान्युच्चावचान्यपि । बुभुक्षितेभ्यो दत्त्वा तु बुभूवुरुपला इव

સંયમથી તેમણે ભૂખ-તરસને જીત્યા અને વિવિધ પ્રકારના પેયોની ઇચ્છા પણ દબાવી. તે પેયો ભૂખ્યાંને આપી તેઓ પથ્થર સમા અચલ, નિષ્કંપ અને નિરિચ્છ બની ગયા.

Verse 16

संस्थितास्ते महात्मानो निराधाराश्चतुर्दिशम् । हेमंते गिरिमाश्रित्य धैर्येण परमेण तु

તે મહાત્માઓ ચારેય દિશામાં કોઈ આધાર વિના અડગ ઊભા રહ્યા. અને હેમંત ઋતુમાં પર્વતનો આશ્રય લઈને પરમ ધૈર્યથી સહન કરતા રહ્યા.

Verse 17

तुषारदेहसंछन्ना जलक्लिन्नेन वाससा । आसाद्य देहं क्षौमेण शिशिरे तोयमध्यगाः

તેમના શરીર હિમથી ઢંકાયેલા હતા અને વસ્ત્રો જળથી ભીંજાયેલા હતા. તે શિશિર ઋતુમાં રેશમી વસ્ત્ર ધારણ કરી તેઓ જળની મધ્યમાં રહ્યા.

Verse 18

अनिर्विण्णास्ततस्सर्वे क्रमशोऽवर्द्धयंस्तपः । तेपुस्त्रयस्ते तत्पुत्रा विधिमुद्दिश्य सत्तमाः

ત્યારબાદ તેઓ સૌ નિરાશ થયા વગર ક્રમશઃ પોતાની તપસ્યા વધારવા લાગ્યા. તે ત્રણેય શ્રેષ્ઠ પુત્રોએ બ્રહ્માજીને ઉદ્દેશીને તપ કર્યું.

Verse 19

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिता । तपसा कर्षयामासुर्देहान् स्वान् दानवोत्तमाः

ઉગ્ર તપસ્યાનો આશ્રય લઈ અને પરમ નિયમોમાં સ્થિત થઈને, તે દાનવશ્રેષ્ઠોએ તપસ્યા દ્વારા પોતાના શરીરને કૃશ કરી નાખ્યા.

Verse 20

वर्षाणां शतकं चैव पदमेकं निधाय च । भूमौ स्थित्वा परं तत्र तेपुस्ते बलवत्तराः

એક પગ પર ઊભા રહીને તેઓ પૃથ્વી પર અડગ રહ્યા અને ત્યાં તે અત્યંત બળવાનોએ પૂરા સો વર્ષ સુધી ઘોર તપસ્યા કરી.

Verse 21

ते सहस्रं तु वर्षाणां वातभक्षास्सुदारुणाः । तपस्तेपुर्दुरात्मानः परं तापमुपागताः

તેઓ અતિ ભયંકર, માત્ર વાયુને આહાર કરીને, હજાર વર્ષ તપ કરતા રહ્યા; પરંતુ દુષ્ટ મનથી તેઓ પોતાના કઠોર તપના ફળરૂપે પરમ તાપમાં પડ્યા.

Verse 22

वर्षाणां तु सहस्रं वै मस्तकेनास्थितास्तथा । वर्षाणां तु शतेनैव ऊर्द्ध्वबाहव आसिताः

નિશ્ચયે તેઓ હજાર વર્ષ માથા પર ઊભા રહ્યા; અને ત્યારબાદ વધુ સો વર્ષ હાથ ઊંચા કરીને સ્થિર રહ્યા—દૃઢ નિયમથી કઠોર તપ કરતા.

Verse 23

एवं दुःखं परं प्राप्ता दुराग्रहपरा इमे । ईदृक्ते संस्थिता दैत्या दिवारात्रमतंद्रिता

આ રીતે પરમ દુઃખને પામી, દુરાગ્રહમાં પરાયણ થયેલા એ લોકો રહ્યા. એ જ સ્થિતિમાં દૈત્યો દિવસ-રાત અવિરત, ભ્રાંતિભર્યા હઠમાં અડગ રહ્યા॥

Verse 24

एवं तेषां गतः कालो महान् सुतपतां मुने । ब्रह्मात्मनां तारकाणां धर्मेणेति मतिर्मम

હે મુને, આ રીતે તે પુત્રાધિપતિઓનો દીર્ઘ સમય વીત્યો. અને મારી મતિ પ્રમાણે બ્રહ્મશક્તિસ્વરૂપ તારકો પોતાના નિયત ધર્મથી જ ધારિત અને પ્રેરિત રહ્યા॥

Verse 25

प्रादुरासीत्ततो ब्रह्मा सुरासुरगुरुर्महान् । संतुष्टस्तपसा तेषां वरं दातुं महायशाः

ત્યારબાદ દેવો અને અસુરોના ગુરુ એવા મહાન બ્રહ્મા પ્રાદુર્ભૂત થયા. તેમની તપસ્યાથી સંતોષ પામી તે મહાયશસ્વી તેમને વર આપવા આવ્યા॥

Verse 27

ब्रह्मोवाच । प्रसन्नोऽस्मि महादैत्या युष्माकं तपसा मुने । सर्वं दास्यामि युष्मभ्यं वरं ब्रूत यदीप्सितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મહાદૈત્યોએ, હે મુનિ! તમારા તપથી હું પ્રસન્ન છું. હું તમને સર્વ આપિશ; ઇચ્છિત વર કહો.

Verse 28

किमर्थं सुतपस्तप्तं कथयध्वं सुरद्विषां । सर्वेषां तपसो दाता सर्वकर्तास्मि सर्वदा

કયા હેતુથી તમે આ ઉત્તમ તપ કર્યું છે, કહો, હે દેવદ્વેષીઓ. હું સર્વ તપનો ફળદાતા છું અને સર્વદા સર્વકર્મનો કર્તા છું.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शनैस्ते स्वात्मनो गतम् । ऊचुः प्रांजलयस्सर्वे प्रणिपत्य पितामहम्

સનત્કુમારે કહ્યું—તેણાં વચન સાંભળી તેઓ ધીમે ધીમે સ્વસ્થ થયા. પછી સૌએ અંજલિ બાંધી પિતામહ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને કહ્યું.

Verse 30

दैत्या ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु देहिनः

દૈત્યોએ કહ્યું—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો તમે વર આપશો, તો અમને અવધ્યત્વ આપો—સર્વ ભૂતોમાં સર્વ દેહધારીઓમાંથી કોઈ અમને મારી ન શકે.

Verse 31

स्थिरान् कुरु जगन्नाथ पांतु नः परिपंथिनः । जरारोगादयस्सर्वे नास्मान्मृत्युरगात् क्वचित्

હે જગન્નાથ! અમને સ્થિર કર; અમારા વિરોધીઓથી અમારું રક્ષણ કર. જરા, રોગ વગેરે સર્વ દુઃખો અમને ન સ્પર્શે; અને મૃત્યુ ક્યારેય અમારે પર ન આવે।

Verse 32

अजराश्चामरास्सर्वे भवाम इति नो मतम् । समृत्यवः करिष्यामस्सर्वानन्यांस्त्रिलोकके

અમારો દૃઢ નિશ્ચય છે કે અમે બધા અજર અને અમર બનીશું; અને ત્રિલોકમાં અન્ય સૌને મૃત્યુવશ કરી દઈશું।

Verse 33

लक्ष्म्या किं तद्विपुलया किं कार्यं हि पुरोत्तमैः । अन्यैश्च विपुलैर्भोगैस्स्थानैश्वर्येण वा पुनः

એ અપરિમિત લક્ષ્મીથી શું પ્રયોગ? ઉત્તમ પદોથી શું કામ? અને ફરી, બહુ ભોગો, ઊંચા સ્થાન કે ઐશ્વર્ય-સામ્રાજ્યથી શું લાભ?

Verse 34

यत्रैव मृत्युना ग्रस्तो नियतं पंचभिर्दिनैः । व्यर्थं तस्याखिलं ब्रह्मन् निश्चितं न इतीव हि

હે બ્રાહ્મણ, જેને મૃત્યુએ ગ્રસ્યો છે અને જે પાંચ દિવસમાં નિશ્ચિત મરવાનો છે, તેના માટે ત્યાં કરેલું સર્વ કાર્ય વ્યર્થ બને છે; જાણે તેના માટે કશુંય સ્થિર કે નિશ્ચિત રહેતું નથી।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां दैत्यानां च तपस्विनाम् । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा स्वप्रभुं गिरिशं विधिः

સનત્કુમાર બોલ્યા—દૈત્યો અને તપસ્વી ઋષિઓના વચનો આમ સાંભળી, વિધિ (બ્રહ્મા)એ પ્રથમ પોતાના સ્વામી ગિરીશ શિવનું સ્મરણ કર્યું અને પછી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । नास्ति सर्वामरत्वं च निवर्तध्वमतोऽसुराः । अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशो वो हि रोचते

બ્રહ્માએ કહ્યું—સર્વ માટે પૂર્ણ અમરત્વ શક્ય નથી; તેથી, હે અસુરો, નિવૃત્ત થાઓ. તમને જે ખરેખર ગમે તે બીજો વર માગો.

Verse 37

जातो जनिष्यते नूनं जंतुः कोप्यसुराः क्वचित् । अजरश्चामरो लोके न भविष्यति भूतले

જે જન્મ્યો છે તે નિશ્ચયે ફરી જન્મશે; દેવ હોય કે અસુર, આ ભૂતલ પર કોઈ પણ અજર અને અમર બનશે નહીં.

Verse 38

ऋते तु खंडपरशोः कालकालाद्धरेस्तथा । तौ धर्माधर्मपरमावव्यक्तौ व्यक्तरूपिणौ

ખંડપરશુ તથા કાળ અને કાળાતીત હરિ સિવાય, ધર્મ અને અધર્મ—આ બે પરમ તત્ત્વો પરમ અવસ્થામાં અવ્યક્ત રહે છે; પરંતુ જગતમાં વ્યક્ત રૂપે પ્રગટ થાય છે।

Verse 39

संपीडनाय जगतो यदि स क्रियते तपः । सफलं तद्गतं वेद्यं तस्मात्सुविहितं तपः

જો જગતને પીડાવવા માટે તપ કરવામાં આવે, તો તેનું ‘ફળ’ પણ એ વિનાશક આશયમાં જ સમજવું; તેથી સાચું તપ શિવની આજ્ઞા મુજબ, ધર્મપૂર્વક અને સુવિધિત રીતે કરવું જોઈએ।

Verse 40

तद्विचार्य स्वयं बुद्ध्या न शक्यं यत्सुरासुरैः । दुर्लभं वा सुदुस्साध्यं मृत्युं वंचयतानघाः

તેમણે પોતાની બુદ્ધિથી વિચાર કરીને જાણ્યું કે જે દેવો-અસુરો માટે પણ અશક્ય છે, જે દુર્લભ કે અતિ દુષ્સાધ્ય છે, તે નિષ્પાપો માટે સાધ્ય છે; કારણ કે તેઓ મૃત્યુને પણ વંચાવી શકે છે।

Verse 41

तत्किंचिन्मरणे हेतुं वृणीध्वं सत्त्वमाश्रिताः । येन मृत्युर्नैव वृतो रक्षतस्तत्पृथक् पृथक्

હે સત્ત્વમાં સ્થિતજનોએ, તમે દરેકે પોતાના માટે મૃત્યુનું કોઈ વિશેષ કારણ અલગ અલગ રીતે પસંદ કરો, જેથી રક્ષણ પામતા હોવા છતાં મૃત્યુ તમને પકડી ન શકે—પ્રત્યેકને જુદું જુદું.

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । एतद्विधिवचः श्रुत्वा मुहूर्त्तं ध्यानमास्थिताः । प्रोचुस्ते चिंतयित्वाथ सर्वलोकपितामहम्

સનત્કુમારે કહ્યું—વિધિના આ વચનો સાંભળી તેઓ ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં સ્થિર થયા. પછી વિચાર કરીને સર્વલોકોના પિતામહ બ્રહ્માને તેઓ બોલ્યા.

Verse 43

दैत्या ऊचुः । भगवन्नास्ति नो वेश्म पराक्रमवतामपि । अधृष्याः शात्रवानां तु यन्न वत्स्यामहे सुखम्

દૈત્યો બોલ્યા—હે ભગવન, પરાક્રમી હોવા છતાં અમારું કોઈ સુરક્ષિત નિવાસ નથી. અમારા શત્રુઓ અજય છે; તેથી અમે સુખથી રહી શકતા નથી.

Verse 44

पुराणि त्रीणि नो देहि निर्मायात्यद्भुतानि हि । सर्वसंपत्समृद्धान्य प्रधृष्याणि दिवौकसाम्

અમને ત્રણ પુરો આપો—તમારી અદ્ભુત માયાશક્તિથી રચાયેલા. તે સર્વ સંપત્તિથી સમૃદ્ધ હોય અને સ્વર્ગવાસી દેવોને પણ અપ્રધર્ષ્ય, અજય હોય.

Verse 45

वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् । चरिष्यामो हि लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो

હે લોકેશ્વર, હે જગદ્ગુરો! આ ત્રણ પુરાણોના આધારને આશ્રય કરીને, તમારી કૃપાથી અમે આ પૃથ્વી પર વિચરીશું.

Verse 46

तारकाक्षस्ततः प्राह यदभेद्यं सुरैरपि । करोति विश्वकर्मा तन्मम हेममयं पुरम्

ત્યારે તારકાક્ષ બોલ્યો—“દેવતાઓથી પણ અભેદ્ય એવું મારું સુવર્ણમય નગર વિશ્વકર્મા જ બનાવે।”

Verse 47

ययाचे कमलाक्षस्तु राजतं सुमहत्पुरम् । विद्युन्माली च संहृष्टो वज्रायसमयं महत्

પછી કમલાક્ષે રજતમય વિશાળ નગર માગ્યું; અને હર્ષિત વિદ્યુન્માલીએ વજ્રસમાન લોખંડથી બનેલું મહાન નગર ઇચ્છ્યું।

Verse 48

पुरेष्वेतेषु भो ब्रह्मन्नेकस्थानस्थितेषु च । मध्याह्नाभिजिते काले शीतांशौ पुष्प संस्थिते

હે બ્રહ્મન, જ્યારે આ નગરો એક જ સ્થાને એક જ રેખામાં સ્થિર થાય, અને અભિજિતના શુભ મધ્યાહ્નકાળે શીતકિરણ ચંદ્રમા પુષ્પોમાં સ્થિત હોય—(ત્યારે નિર્ધારિત ઘટના બનશે)।

Verse 49

उपर्युपर्यदृष्टेषु व्योम्नि लीलाभ्रसंस्थिते । वर्षत्सु कालमेघेषु पुष्करावर्तनामसु

ઉપર આકાશમાં લીલાભર્યા મેઘસમૂહો એકઠા થયા; અને ‘પુષ્કરાવર્ત’ નામના કાળા વરસાદી મેઘો વરસવા લાગ્યા—આ દૃશ્ય આવનારા ઘોર યુદ્ધનું પૂર્વસૂચક શકુન હતું।

Verse 50

तथा वर्षसहस्राते समेष्यामः परस्परम् । एकीभावं गमिष्यंति पुराण्येतानि नान्यथा

તેમજ હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી આપણે પરસ્પર મળીશું. ત્યારે આ પ્રાચીન પુરાણો નિશ્ચયે એકત્વમાં લીન થશે—અન્યથા નહિ.

Verse 51

सर्वदेवमयो देवस्सर्वेषां मे कुहेलया । असंभवे रथे तिष्ठन् सर्वोपस्करणान्विते

સર્વ દેવમય એવા તે દેવ, મારી જ માયામય યુક્તિથી, સર્વ યુદ્ધોપકરણોથી સજ્જ એવા અચિંત્ય રથ પર ઊભા રહ્યા.

Verse 52

असंभाव्यैककांडेन भिनत्तु नगराणि नः । निर्वैरः कृत्तिवासास्तु योस्माकमिति नित्यशः

“એક જ અચિંત્ય પ્રહારમાં તે અમારા નગરોને ભેદી નાંખે. છતાં વૈરરહિત કૃત્તિવાસા (શિવ) તો સદા અમારા જ—નિત્ય અમારા પોતાના.”

Verse 53

वंद्यः पूज्योभिवाद्यश्च सोस्माकं निर्दहेत्कथम् । इति चेतसि संधाय तादृशो भुवि दुर्लभः

“તે વંદનીય, પૂજનીય અને અભિવાદનીય છે—તો પછી તે અમને કેવી રીતે દહન કરશે?” એમ મનમાં ધારણ કરીને તેમણે વિચાર્યું કે એવો પુરુષ ધરતી પર દુર્લભ છે.

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । एवमस्तीति तान् प्राह सृष्टिकर्ता स्मरञ्शिवम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—તેમના વચનો સાંભળી લોકપિતામહ સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માએ ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરીને તેમને કહ્યું, “એવમસ્તુ; તમે જેમ કહ્યું છે તેમ જ થાઓ.”

Verse 55

आज्ञां ददौ मयस्यापि कुत्र त्वं नगरत्रयम् । कांचनं राजतं चैव आयसं चेति भो मय

તેમણે મયને પણ આજ્ઞા આપી—“હે મય, તું ત્રિનગર (ત્રિપુર) ક્યાં રચીશ—એક કાંચનનું, એક રાજતનું અને એક આયસ (લોહ)નું?”

Verse 56

इत्यादिश्य मयं ब्रह्मा प्रत्यक्षं प्राविशद्दिवम् । तेषां तारकपुत्राणां पश्यतां निजधाम हि

આ રીતે ઉપદેશ આપી માયામય બ્રહ્મા પ્રત્યક્ષ સ્વર્ગમાં પ્રવેશ્યા. તારકના પુત્રોએ તેમને પોતાના નિજ ધામ તરફ જતા જોયા.

Verse 57

ततो मयश्च तपसा चक्रे धीरः पुराण्यथ । कांचनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्

ત્યારબાદ ધીર અને કુશળ મયે તપોબળથી કિલ્લાબંધ નગરો રચ્યાં—તારકાક્ષ માટે સોનાનું અને કમલાક્ષ માટે ચાંદીનું।

Verse 58

विद्युन्माल्यायसं चैव त्रिविधं दुर्गमुत्तमम् । स्वर्गे व्योम्नि च भूमौ च क्रमाज्ज्ञेयानि तानि वै

એ ઉત્તમ દુર્ગ ત્રણ પ્રકારનો હતો—વિદ્યુન્માલી, માલી અને આયસ. તે ક્રમે સ્વર્ગમાં, આકાશમાં અને ભૂમિ પર સ્થિત છે એમ જાણવું.

Verse 59

दत्वा तेभ्यो सुरेभ्यश्च पुराणि त्रीणि वै मयः । प्रविवेश स्वयं तत्र हितकामपरायणः

મયે તે દેવોને ત્રણ પુરો (દુર્ગનગરો) આપી, તેમના હિતની કામનામાં તત્પર રહી, પોતે પણ ત્યાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 60

एवं पुत्रत्रयं प्राप्य प्रविष्टास्तारकात्मजाः । बुभुजुस्सकलान्भोगान्महाबलपराक्रमाः

આ રીતે ત્રણ પુત્રો મેળવી, તારકના પુત્રો પોતાના અધિકારમાં સ્થિર થયા; મહાબળ અને પરાક્રમશાળી બની, તેમણે સર્વ ભોગો તથા ઐશ્વર્યનો ઉપભોગ કર્યો.

Verse 61

कल्पद्रुमैश्च संकीर्णं गजवाजिसमाकुलम् । नानाप्रासादसंकीर्णं मणिजालसमा वृतम्

તે કલ્પવૃક્ષોથી ભરપૂર હતું અને હાથી-ઘોડાંઓથી ગમગમતું હતું. અનેક પ્રાસાદોથી છલકાતું, જાણે મણિઓના જાળથી ચારે તરફ આવૃત હતું.

Verse 62

सूर्यमण्डलसंकाशैर्विमानैस्सर्वतोमुखैः । पद्मरागमयैश्चैव शोभितं चन्द्रसन्निभैः

સર્વ દિશાઓ તરફ મુખ ધરાવતા, સૂર્યમંડળ સમાન તેજસ્વી વિમાનોથી તે ચારે તરફ શોભિત હતું. તેમજ પદ્મરાગમય રચનાઓ ચંદ્રસમાન કાંતિથી ઝળહળતી હતી.

Verse 63

प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः । दिव्यस्त्रीजनसंकीर्णैर्गंधर्वैस्सिद्धचारणैः

કૈલાસશિખર સમાન દિવ્ય પ્રાસાદો અને ભવ્ય ગોપુરોથી તે શોભિત હતું. ત્યાં દિવ્ય સ્ત્રીઓની ભીડ હતી અને ગંધર્વ, સિદ્ધ તથા ચారణો પણ ભરપૂર હતા.

Verse 64

रुद्रालयैः प्रतिगृहमग्निहोत्रैः प्रतिष्ठितैः । द्विजोत्तमैश्शास्त्र ज्ञैश्शिवभक्तिरतैस्सदा

પ્રત્યેક ગૃહે રુદ્રાલય સ્થાપિત હતા અને અગ્નિહોત્રની અગ્નિઓ વિધિપૂર્વક જાળવાતી હતી. શાસ્ત્રજ્ઞ દ્વિજોત્તમો સદા શિવભક્તિમાં લીન રહેતા.

Verse 65

वापीकूपतडागैश्च दीर्घिकाभिस्सुशोभितम् । उद्यानवनवृक्षैश्च स्वर्गच्युत गुणोत्तमैः

તે વાપી, કૂવો, તળાવ અને દીર્ઘિકાઓથી અતિ શોભિત હતું; તેમજ ઉદ્યાન, વન અને વૃક્ષોથી—જાણે સ્વર્ગથી ઉતરેલા ઉત્તમ ગુણવાળા.

Verse 66

नदीनदसरिन्मुख्यपुष्करैः शोभितं सदा । सर्वकामफलाद्यैश्चानेकैर्वृक्षैर्मनोहरम्

તે સદા ઉત્તમ નદીઓ, નાળા-સરિતાઓ અને શ્રેષ્ઠ પુષ્કર સરોવરો વડે શોભિત હતું; તેમજ સર્વ કામનાઓનાં ફળ વગેરે આપનારા અનેક મનોહર વૃક્ષોથી રમણીય હતું.

Verse 67

मत्तमातंगयूथैश्च तुरंगैश्च सुशोभनैः । रथैश्च विविधाकारैश्शिबिकाभिरलंकृतम्

તે મત્ત હાથીઓના ઝુંડ, સુશોભન ઘોડા, વિવિધ આકારના રથો અને શિબિકા (પાલકી) વડે અલંકૃત થઈ અત્યંત શોભાયમાન હતું.

Verse 68

समयादिशिकैश्चैव क्रीडास्थानैः पृथक्पृथक् । वेदाध्ययनशालाभिर्विविधाभिः पृथक्पृथक्

ત્યાં આચાર-શિક્ષકો માટે અલગ અલગ વિભાગો હતા, ક્રીડાસ્થળો પણ જુદા જુદા હતા; અને આથી ભિન્ન રીતે વેદાધ્યયન તથા પાઠ માટે અનેક પ્રકારની અલગ અલગ શાળાઓ હતી.

Verse 69

अदृष्टं मनसा वाचा पापान्वितनरैस्सदा । महात्मभिश्शुभाचारैः पुण्यवद्भिः प्रवीक्ष्यते

જે તત્ત્વ પાપયુક્ત મનુષ્યોને મન અને વાણીથી પણ અદૃશ્ય રહે છે, તે જ શુભાચારવાળા પુણ્યવાન મહાત્માઓ દ્વારા યથાર્થ રીતે પ્રતીત થાય છે।

Verse 70

पतिव्रताभिः सर्वत्र पावितं स्थलमुत्तमम् । पतिसेवनशीलाभिर्विमुखाभिः कुधर्मतः

જ્યાં જ્યાં પતિવ્રતા, પતિસેવામાં સ્થિર અને કુધર્મથી વિમુખ સ્ત્રીઓ હોય, ત્યાંનું સ્થાન સર્વત્ર પરમ પવિત્ર બની જાય છે।

Verse 71

दैत्यशूरैर्महाभागैस्सदारैस्ससुतैर्द्विजैः । श्रौतस्मार्तार्थतत्त्वज्ञैस्स्वधर्मनिरतैर्युतम्

તેની સાથે મહાભાગ્યશાળી દૈત્યવીરો હતા—પત્નીઓ અને પુત્રો સહિત—અને શ્રૌત-સ્માર્ત વિધિઓના તત્ત્વાર્થ જાણનારા, સ્વધર્મમાં નિરત એવા દ્વિજ પણ જોડાયેલા હતા।

Verse 72

व्यूढोरस्कैर्वृषस्कंधैस्सामयुद्धधरैस्सदा । प्रशांतैः कुपितैश्चैव कुब्जैर्वामनकैस्तथा

તેઓ સદા નિયમિત યુદ્ધ માટે સજ્જ હતા—કેટલાકના વક્ષ વિશાળ, ખભા વૃષભસમાન; કેટલાક શાંત, કેટલાક ક્રોધિત; કેટલાક કુબજ, અને કેટલાક વામન પણ હતા।

Verse 73

नीलोत्पलदलप्रख्यैर्नीलकुंचितमूर्द्धजैः । मयेन रक्षितैस्सर्वैश्शिक्षितैर्युद्धलालसैः

તે બધા માયા દ્વારા રક્ષિત, સુશિક્ષિત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતા; તેમનો વર્ણ નીલોત્પલના પાંદડાં સમાન અને વાળ કાળા તથા વાંકાચૂકા હતા।

Verse 74

वरसमररतैर्युतं समंतादजशिवपूजनया विशुद्धवीर्यैः । रविमरुतमहेन्द्रसंनिकाशैस्सुरमथनैस्सुदृढैस्सुसेवितं यत्

તે સ્થાન ચારે બાજુ ઉત્તમ સમરરસમાં રત શ્રેષ્ઠ વીરો વડે ઘેરાયેલું હતું—અજ શિવની પૂજાથી જેમનું વીર્ય વિશુદ્ધ થયું; તેઓ સૂર્ય, વાયુ અને મહેન્દ્ર સમ તેજસ્વી, અડગ, અને દેવસેનાને પણ મથન કરી શકે એવા દૃઢ સેવકો વડે સુસેવિત હતા.

Verse 75

शास्त्रवेदपुराणेषु येये धर्माः प्रकीर्तिताः । शिवप्रियास्सदा देवास्ते धर्मास्तत्र सर्वतः

શાસ્ત્રો, વેદો અને પુરાણોમાં જે જે ધર્મો પ્રકીર્તિત છે, તે બધા ત્યાં સર્વ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે; કારણ કે દેવો સદા શિવપ્રિય છે અને તે ધર્મો શિવાનુગ્રહમાં જ સ્થિત છે.

Verse 76

एवं लब्धवरास्ते तु दैतेयास्तारकात्मजाः । शैवं मयमुपाश्रित्य निवसंति स्म तत्र ह

આ રીતે વર પ્રાપ્ત કરીને તારકના દૈત્યપુત્રોએ શૈવ-માયાથી રચાયેલ કિલ્લાનો આશ્રય લીધો અને ત્યાં જ નિવાસ કર્યો.

Verse 77

सर्वं त्रैलोक्यमुत्सार्य प्रविश्य नगराणि ते । कुर्वंति स्म महद्राज्यं शिवमार्गरतास्सदा

તેઓ સમગ્ર ત્રિલોકમાંથી શત્રુઓને હાંકી કાઢીને નગરોમાં પ્રવેશ્યા અને મહાન રાજ્ય સ્થાપ્યું—સદા શિવમાર્ગમાં રત રહીને.

Verse 78

ततो महान् गतः कालो वसतां पुण्यकर्मणाम् । यथासुखं यथाजोषं सद्राज्यं कुर्वतां मुने

પછી ત્યાં વસતા પુણ્યકર્મી જનોએ લાંબો સમય વિતાવ્યો. તેઓ જેમ સુખથી તેમ ઇચ્છા મુજબ, હે મુને, સારા અને સુવ્યવસ્થિત રાજ્યનું શાસન કરતા રહ્યા.