हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततो हिरण्याक्षसुतः कदाचित्संश्रावितो नर्मयुतैर्मदांधैः । तैर्भ्रातृभिस्संप्रयुतो विहारे किमंध राज्येन तवाद्य कार्यम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—પછી એક વખત હિરણ્યાક્ષનો પુત્ર, મદથી અંધ અને પરिहासપ્રિય ભાઈઓ સાથે વિહારમાં હતો ત્યારે, તેમની વાત સાંભળી—“હે અંધ! આજે તને રાજ્યથી શું કામ?”

Verse 2

हिरण्यनेत्रस्तु बभूव मूढः कलिप्रियं नेत्रविहीनमेव । यो लब्धवांस्त्वां विकृतं विरूपं घोरैस्तपोभिर्गिरिशं प्रसाद्य

હિરણ્યનેત્ર મોહમાં પડ્યો અને તેને માત્ર નેત્રહીન, કલહપ્રિય સત્તા જ પ્રાપ્ત થઈ. ઘોર તપથી ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ને પ્રસન્ન કરી તેણે તને વિકૃત અને વિરૂપ રૂપે મેળવ્યો.

Verse 3

स त्वं न भागी खलु राज्यकस्य किमन्यजातोऽपि लभेत राज्यम् । विचार्यतां तद्भवतैव नूनं वयं तु तद्भागिन एव सत्यम्

નિશ્ચયે આ રાજ્યમાં તારો કોઈ અધિકાર નથી; બીજા વંશમાં જન્મેલો કોઈ રાજસત્તા કેવી રીતે મેળવે? આ વાત તું જ વિચાર. અમે તો ખરેખર તે ભાગના યોગ્ય વારસ છીએ.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । तेषां तु वाक्यानि निशम्य तानि विचार्य बुद्ध्या स्वयमेव दीनः । ताञ्छांतयित्वा विविधैर्वचोभिर्गतस्त्वरण्यं निशि निर्जनं तु

સનત્કુમાર બોલ્યા—તેમનાં વચનો સાંભળી અને પોતાની બુદ્ધિથી વિચાર કરીને તે અંતરમાં દુઃખી થયો. વિવિધ સાંત્વનાવચનોથી તેમને શાંત કરી, તે રાત્રે નિર્જન અરણ્યમાં ગયો.

Verse 5

वर्षायुतं तत्र तपश्चचार जजाप जाप्यं विधृतैकपादः । आहारहीनो नियमोर्द्ध्वबाहुः कर्त्तुं न शक्यं हि सुरा सुरैर्यत्

ત્યાં તેણે દસ હજાર વર્ષ તપ કર્યું અને જપયોગ્ય મંત્રનો જપ કર્યો. એક પગ પર સ્થિર, આહારવિહિન, કઠોર નિયમોમાં ઊર્ધ્વબાહુ—દેવો અને અસુરો માટે પણ અશક્ય એવી સાધના તેણે કરી.

Verse 6

प्रजाल्य वह्निं स्म जुहोति गात्रमांसं सरक्तं खलु वर्षमात्रम् । तीक्ष्णेन शस्त्रेण निकृत्य देहात्समंत्रकं प्रत्यहमेव हुत्वा

અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને, તેણે એક વર્ષ સુધી રક્ત સહિત પોતાના અંગોનું માંસ અર્પણ કર્યું. તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી શરીર કાપીને, મંત્રો સાથે દરરોજ આહુતિ આપી.

Verse 7

स्नाय्वस्थिशेषं कुणपं तदासौ क्षयं गतं शोणितमेव सर्वम् । यदास्य मांसानि न संति देहं प्रक्षेप्तुकामस्तु हुताशनाय

ત્યારે તે શરીર માત્ર નસો અને હાડકાંનું માળખું રહી ગયું; બધું રક્ત સમાપ્ત થઈ ગયું હતું. જ્યારે શરીર પર માંસ ન રહ્યું, ત્યારે તેણે આખું શરીર જ અગ્નિમાં હોમવાની ઈચ્છા કરી.

Verse 8

ततः स दृष्टस्त्रिदशालयैर्जनैः सुविस्मितैर्भीतियुतैस्समस्तैः । अथामरैश्शीघ्रतरं प्रसादितो बभूव धाता नुतिभिर्नुतो हि

ત્યારબાદ, જ્યારે સ્વર્ગવાસી દેવોએ તેને જોયો, ત્યારે તેઓ બધા આશ્ચર્યચકિત અને ભયભીત થઈ ગયા. ત્યારે દેવોએ શીઘ્ર બ્રહ્માજીને (ધાતા) પ્રસન્ન કર્યા; અને સ્તુતિઓથી પૂજિત થઈને બ્રહ્મા પ્રસન્ન થયા.

Verse 9

निवारयित्वाथ पितामहस्तं ह्युवाच तं चाद्यवरं वृणीष्व । यस्याप्तिकामस्तव सर्वलोके सुदुर्लभं दानव तं गृहाण

પિતામહ (બ્રહ્મા) એ તેને રોકીને કહ્યું: "હવે એક શ્રેષ્ઠ વરદાન માંગ—જે તું સમસ્ત લોકમાં પ્રાપ્ત કરવા ઈચ્છે છે, હે દાનવ, તે ગ્રહણ કર, ભલે તે અત્યંત દુર્લભ હોય."

Verse 10

स पद्मयोनेस्तु वचो निशम्य प्रोवाच दीनः प्रणतस्तु दैत्यः । यैर्निष्ठुरैर्मे प्रहृतं तु राज्यं प्रह्रादमुख्या मम संतु भृत्याः

પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા) ના વચનો સાંભળીને, તે દીન અને વિનમ્ર દૈત્ય બોલ્યો: "જે કઠોર લોકોએ મારું રાજ્ય છીનવી લીધું છે—પ્રહલાદ અને અન્ય મુખ્ય લોકો—તેઓ મારા સેવક બની જાય."

Verse 11

अंधस्य दिव्यं हि तथास्तु चक्षुरिन्द्रादयो मे करदा भवंतु । मृत्युस्तु माभून्मम देवदैत्यगंधर्वयक्षोरगमानुषेभ्यः

અંધને દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રગટ થાઓ. ઇન્દ્રાદિ દેવો મારા કરદાતા બનોઃ. અને દેવ, દૈત્ય, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ તથા મનુષ્યો તરફથી મને મૃત્યુ ન આવે.

Verse 12

नारायणाद्वा दितिजेन्द्रशत्रोस्सर्वाज्जनात्सर्वमयाच्च शर्वात् । श्रुत्वा वचस्तस्य सुदारुणं तत्सुशंकितः पद्मभवस्तमाह

નારાયણ, દૈત્યરાજના શત્રુ, તથા સર્વવ્યાપી શર્વ (શિવ) વિષે તેના અત્યંત કઠોર વચનો સાંભળી પદ્મભવ (બ્રહ્મા) બહુ શંકિત થયા અને તેને કહ્યું.

Verse 13

ब्रह्मोवाच । दैत्येन्द्र सर्वं भविता तदेतद्विनाशहेतुं च गृहाण किंचित् । यस्मान्न जातो न जनिष्यते वा यो न प्रविष्टो मुखमंतकस्य

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે દૈત્યેન્દ્ર, આ બધું ખરેખર તેમ જ થશે. પરંતુ વિનાશનું એક કારણ પણ સમજી લે: જે ન જન્મ્યો છે, ન જન્મશે, અને જે કદી અંતક (મૃત્યુ)ના મુખમાં પ્રવેશ્યો નથી—તે પરમેશ્વરને વિરોધ કરવાથી જ વિનાશ થાય છે.

Verse 14

अत्यन्तदीर्घं खलु जीवितं तु भवादृशास्सत्पुरुषास्त्यजंतु । एतद्वचस्सानुनयं निशम्य पितामहात्प्राह पुनस्तस्य दैत्यः

“જીવન તો અત્યંત દીર્ઘ છે—તમારા જેવા સત્પુરુષો તેને ત્યજી દો.” આવા અનુરોધભર્યા વચન સાંભળી તે દૈત્ય ફરી પિતામહ (બ્રહ્મા)ને બોલ્યો.

Verse 15

अंधक उवाच । कालत्रये याश्च भवंति नार्यः श्रेष्ठाश्च मध्याश्च तथा कनिष्ठाः । तासां च मध्ये खलु रत्नभूता ममापि नित्यं जननीव काचित्

અંધકે કહ્યું— ત્રિકાળમાં રહેલી સ્ત્રીઓમાં—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ—તેમના મધ્યે એક રત્નસમાન સ્ત્રી છે, જે સદા મને માતા સમાન છે.

Verse 16

कायेन वाचा मनसाप्यगम्या नारी नृलोकस्य च दुर्लभाय । तां कामयानस्य ममास्तु नाशो दैत्येन्द्रभावाद्भगवान्स्वयंभूः

જે સ્ત્રી કાયાથી, વાણીથી અને મનથી પણ અગમ્ય છે અને મનુષ્યલોકમાં અતિ દુર્લભ છે—તેની કામનાથી પ્રેરિત થઈ જો મારો નાશ જ થવાનો હોય, તો સ્વયંભૂ ભગવાન્ દૈત્યેન્દ્ર-ભાવ દ્વારા પણ મને નષ્ટ કરે।

Verse 17

वाक्यं तदाकर्ण्य स पद्मयोनिः सुविस्मितश्शंकरपादपद्ममम् । सस्मार संप्राप्य निर्देशमाशु शंभोस्तु तं प्राह ततोंधकं वै

એ વચન સાંભળી પદ્મયોનિ બ્રહ્મા અત્યંત વિસ્મિત થયા અને ભક્તિપૂર્વક શંકરના પદ્મચરણોનું સ્મરણ કર્યું. શંભુની આજ્ઞા તત્કાળ પ્રાપ્ત કરીને તેમણે પછી અંધકને કહ્યું।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यत्कांक्षसे दैत्यवरास्तु ते वै सर्वं भवत्येव वचस्सकामम् । उत्तिष्ठ दैत्येन्द्र लभस्व कामं सदैव वीरैस्तु कुरुष्व युद्धम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દૈત્યશ્રેષ્ઠ! તું જે ઇચ્છે છે તે બધું નિશ્ચયે થશે; મારું વચન નિષ્ફળ નહીં જાય. હે દૈત્યેન્દ્ર! ઊઠ, તારો અભીષ્ટ પ્રાપ્ત કર અને તારા વીરોથી સદા યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત રહેજે।

Verse 19

श्रुत्वा तदेतद्वचनं मुनीश विधातुराशु प्रणिपत्य भक्त्या । लोकेश्वरं हाटकनेत्रपुत्रः स्नाय्वस्थिशेषस्तु तमाह देवम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! વિધાતા બ્રહ્માના આ વચન સાંભળી હાટકનેત્રનો પુત્ર—જે માત્ર સ્નાયુ અને અસ્થિ-શેષ રહ્યો હતો—તત્કાળ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને લોકેશ્વર એવા તે દેવને બોલ્યો।

Verse 20

अंधक उवाच । कथं विभो वैरिबलं प्रविश्य ह्यनेन देहेन करोमि युद्धम् । स्नाय्वस्थिशेषं कुरु मांसपुष्टं करेण पुण्ये न च मां स्पृशाद्य

અંધકે કહ્યું—હે વિભો! આ દેહ લઈને હું શત્રુસેનામાં પ્રવેશ કરીને યુદ્ધ કેવી રીતે કરું? હું તો માત્ર સ્નાયુ અને અસ્થિ-શેષ છું; મને માંસથી પુષ્ટ અને દૃઢ કરી દો. તમારા પુણ્યહસ્તથી મને ફરી સમર્થ કરો—અને હવે આ રીતે મને ફરી સ્પર્શ ન કરશો।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा वचस्तस्य स पद्मयोनिः करेण संस्पृश्य च तच्छरीरम् । गतस्सुरेन्द्रैस्सहितः स्वधाम संपूज्यमानो मुनिसिद्धसंघैः

સનત્કુમાર બોલ્યા—તેના વચનો સાંભળી પદ્મયોની (બ્રહ્મા)એ પોતાના હાથથી તે શરીરને સ્પર્શ કર્યો. પછી ઇન્દ્રાદિ દેવો સાથે તેઓ પોતાના સ્વધામે ગયા, જ્યાં મુનિ અને સિદ્ધોના સમૂહોએ તેમને વિધિવત પૂજી સન્માનિત કર્યા.

Verse 22

संस्पृष्टमात्रस्स च दैत्यराजस्संपूर्णदेहो बलवान्बभूव । संजातनेत्रस्सुभगो बभूव हृष्टस्स्वमेव नगरं विवेश

સ્પર્શમાત્રથી તે દૈત્યરાજ સંપૂર્ણ દેહવાળો અને મહાબળવાન થયો. તેની આંખો ફરી પ્રાપ્ત થઈ; તે શુભલક્ષણયુક્ત અને સુદর্শન બન્યો. હર્ષિત થઈ તે પોતે જ પોતાના નગરમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 23

उत्सृज्य राज्यं सकलं च तस्मै प्रह्लादमुख्यास्त्वथ दानवेन्द्राः । तमागतं लब्धवरं च मत्वा भृत्या बभूवुर्वश गास्तु तस्य

ત્યારે પ્રહ્લાદ વગેરે દાનવશ્રેષ્ઠોએ પોતાનું સમગ્ર રાજ્ય તેને અર્પણ કરી દીધું. તે વરપ્રાપ્ત થઈ પરત આવ્યો છે એમ માની તેઓ તેના વશમાં રહી તેના સેવક બન્યા.

Verse 24

ततोन्धकः स्वर्गमगाद्विजेतुं सेनाभियुक्तस्सहभृत्यवर्गः । विजित्य लेखान्प्रधने समस्तान्करप्रदं वज्रधरं चकार

પછી અંધક પોતાની સેના અને સેવકવર્ગ સાથે સ્વર્ગ જીતવા નીકળ્યો. યુદ્ધમાં સર્વ દેવોને જીતી તેણે વજ્રધારી ઇન્દ્રને પણ કર આપનાર અધીન રાજા બનાવી દીધો.

Verse 25

नागान्सुपर्णान्वरराक्षसांश्च गंधर्वयक्षानपि मानुषांस्तु । गिरीन्द्रवृक्षान्समरेषु सर्वांश्चतुष्पदः सिंहमुखान्विजिग्ये

યુદ્ધોમાં તે સિંહમુખી ચતુષ્પદે નાગો, સુપર્ણો, શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો, ગંધર્વો, યક્ષો તથા માનવોને પણ જીત્યા; અહીં સુધી કે પર્વતરાજો અને વૃક્ષોને પણ સર્વને પરાજિત કર્યા.

Verse 26

त्रैलोक्यमेतद्धि चराचरं वै वशं चकारात्मनि संनियोज्य । स कूलानि सुदर्शनानि नारीसहस्राणि बहूनि गत्वा

તેણે સમગ્ર ચરાચર ત્રિલોકને પોતાના આત્મામાં સ્થિર કરીને વશમાં કરી લીધું. પછી તે અનેક મનોહર નદીકાંઠાઓ પર જઈ હજારો સ્ત્રીઓ વચ્ચે વિહર્યો.

Verse 27

रसातले चैव तथा धरायां त्रिविष्टपे याः प्रमदाः सुरूपाः । ताभिर्युतोऽन्येषु सपर्वतेषु रराम रम्येषु नदीतटेषु

રસાતલ, ધરતી અને ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)માં રહેલી અતિસુંદર યુવતીઓ સાથે તે પર્વતોવાળા અન્ય રમણીય પ્રદેશોમાં, મનોહર નદીકાંઠાઓ પર ક્રીડા કરતો રહ્યો.

Verse 28

क्रीडायमानस्स तु मध्यवर्ती तासां प्रहर्षादथ दानवेन्द्रः । तत्पीतशिष्टानि पिबन्प्रवृत्त्यै दिव्यानि पेयानि सुमानुषाणि

તેમની વચ્ચે ક્રીડા કરતો દાનવેન્દ્ર, તેમની હર્ષથી પોતે પણ પ્રહર્ષિત થયો. તેમણે પીધા પછી બચેલા દિવ્ય પેયોને તે ક્રમે ક્રમે પીતા રહ્યો—જે ઉત્તમ મનુષ્યોને પણ યોગ્ય હતા.

Verse 29

अन्यानि दिव्यानि तु यद्रसानि फलानि मूलानि सुगंधवंति । संप्राप्य यानानि सुवाहनानि मयेन सृष्टानि गृहोत्तमानि

વધુમાં દિવ્ય રસોથી ભરપૂર, સુગંધિત ફળો અને મૂળો હતાં. તેમજ ઉત્તમ વાહનોવાળા શ્રેષ્ઠ યાનો અને માયા દ્વારા સર્જાયેલા અતિ ઉત્તમ મહેલો પણ પ્રાપ્ત હતાં.

Verse 30

पुष्पार्घधूपान्नविलेपनैश्च सुशोभितान्यद्भुतदर्शनैश्च । संक्रीडमानस्य गतानि तस्य वर्षायुतानीह तथांधकस्य

પુષ્પ, અર્ઘ્ય, ધૂપ, નૈવેદ્ય અને સુગંધિત લેપનના અર્પણોથી તથા અદ્ભુત દર્શનોથી તે સ્થાનો શોભિત હતાં. આ રીતે વિહરતાં વિહરતાં અંધકના અહીં અસંખ્ય વર્ષાયુત—અર્થાત દસ-દસ હજાર વર્ષ—વીતી ગયા.

Verse 31

जानाति किंचिन्न शुभं परत्र यदात्मनस्सौख्यकरं भवेद्धि । सदान्धको दैत्यवरस्स मूढो मदांधबुद्धिः कृतदुष्टसंगः

પરલોક માટે શું શુભ છે—જે ખરેખર આત્માને સુખ આપે—તે તે જાણતો નથી. દૈત્યશ્રેષ્ઠ અંધક સદા મોહમાં રહ્યો; મદથી તેની બુદ્ધિ અંધ બની અને દુષ્ટસંગમાં તે દૃઢ રીતે જોડાયો।

Verse 32

ततः प्रमत्तस्तु सुतान्प्रधानान्कुतर्कवादैरभिभूय सर्वान् । चचार दैत्यैस्सहितो महात्मा विनाशयन्वैदिकसर्वधर्मान्

ત્યારબાદ તે મોહગ્રસ્ત બની કૂતર્કવાદોથી સર્વ મુખ્ય પુત્રોને પરાજિત કરી દીધા. દૈત્યો સાથે તે મહાત્મા સર્વત્ર ભટકતો રહ્યો અને વૈદિક આધારિત સર્વ ધર્મકર્મોનો વિનાશ કરવા લાગ્યો.

Verse 33

वेदान्द्विजान्वित्त मदाभिभूतो न मन्यते स्माप्यमरान्गुरूंश्च । रेमे तथा दैवगतो हतायुः स्वस्यैरहोभिर्गमयन्वयश्च

ધનના મદથી અભિભૂત થઈ તે વેદો, દ્વિજ, દેવો અને ગુરુઓને પણ માનતો ન હતો. દૈવગતિથી આયુષ્ય ક્ષીણ થતું હોવા છતાં તે ભોગોમાં રમતો રહ્યો અને દિવસો પસાર કરી યુવન વેડફતો ગયો.

Verse 34

ततः कदाचिद्गतवान्ससैन्यो बहुप्रयाता पृथिवीतलेऽस्मिन् । अनेकसंख्या अपि वर्षकोट्यः प्रहर्षितो मंदरपर्वतं तु

પછી એક સમયે તે પોતાની સેના સાથે આ પૃથ્વી પર બહુ દૂર સુધી ગયો. અગણિત કરોડો વર્ષો વીતી ગયા છતાં તે હર્ષિત રહ્યો અને મન્દર પર્વત તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 35

स्वर्णोपमां तत्र निरीक्ष्य शोभां बभ्राम सैन्यैस्सह मानमत्तः । क्रीडार्थमासाद्य च तं गिरीन्द्रं मतिं स वासाय चकार मोहात्

ત્યાં સોનાની સમાન શોભા જોઈ તે ગર્વમત્ત બની પોતાની સેના સાથે ભટકતો રહ્યો. માત્ર ક્રીડાર્થે તે ગિરીન્દ્ર પાસે પહોંચી, મોહવશ ત્યાં જ વસવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 36

शुभं दृढं तत्र पुरं स कृत्वा मुदास्थितो दैत्यपतिः प्रभावात् । निवेशयामास पुनः क्रमेण अत्यद्भुतं मन्दरशैलसानौ

ત્યાં શુભ અને દૃઢ કિલ્લાનગર બનાવી દૈત્યાધિપતિ પોતાના પ્રભાવથી આનંદિત થયો. પછી તેણે ક્રમે ક્રમે મન્દર પર્વતની ઢાળ પર અતિ અદ્ભુત નગર વસાવ્યું।

Verse 37

दुर्योधनो वैधसहस्तिसंज्ञौ तन्मंत्रिणौ दानवसत्तमस्य । ते वै कदाचिद्गिरिसुस्थले हि नारीं सुरूपां ददृशुस्त्रयोऽपि

દાનવશ્રેષ્ઠના મંત્રીઓ દુર્યોધન, વૈધસ અને હસ્તિ—એ ત્રણે એક વખત પર્વતસ્થળે નિવાસ કરતાં અતિ સુંદર એક સ્ત્રીને જોઈ લીધી.

Verse 38

ते शीघ्रगा दैत्यवरास्तु हर्षाद्द्रुतं महादैत्यपतिं समेत्य । ऊचुर्यथादृष्टमतीव प्रीत्या तथान्धकं वीरवरं हि सर्वे

પછી તે ઝડપી ગતિ ધરાવતા શ્રેષ્ઠ દૈત્યો આનંદથી ઉલ્લસિત થઈ ત્વરિત મહાદૈત્યપતિ પાસે પહોંચ્યા અને જેવું જોયું હતું તેવું જ પરમ પ્રીતિથી વીરશ્રેષ્ઠ અંધકને કહી સંભળાવ્યું.

Verse 39

मंत्रिणः ऊचुः । गुहांतरे ध्याननिमीलिताक्षो दैत्येन्द्र कश्चिन्मुनिरत्र दृष्टः । रूदान्वितश्चन्द्रकलार्द्धचूडः कटिस्थले बद्धगजेन्द्रकृत्तिः

મંત્રીઓએ કહ્યું—હે દૈત્યેન્દ્ર! ગુહાની અંદર અમે એક મુનિને જોયા, ધ્યાનમાં તેમની આંખો બંધ હતી. તેમની સાથે રુદ્ર વિરાજમાન હતા—જેનાં શિરે અર્ધચંદ્રકલા શોભે છે અને જેમની કમરે ગજેન્દ્રનું ચર્મ બંધાયેલું છે.

Verse 40

नागेन्द्रभोगावृतसर्वगात्रः कपालमालाभरणो जटालः । स शूलहस्तश्शरतूणधारी महाधनुष्मान्विवृताक्षसूत्रः

તેમનું સર્વ અંગ નાગેન્દ્રના ભોગવલયોથી આવૃત હતું; તેઓ કપાલમાલાથી અલંકૃત, જટાધારી હતા. હાથમાં ત્રિશૂલ, બાણનો તૂણિર ધારણ કરનાર, મહાધનુષ્ય સાથે—રુદ્રાક્ષમાળા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

Verse 41

खड्गी त्रिशूली लकुटी कपर्दी चतुर्भुजो गौरतराकृतिर्हि । भस्मानुलिप्तो विलसत्सुतेजास्तपस्विवर्योऽद्भुतसर्ववेशः

તે ખડ્ગ, ત્રિશૂલ અને લકુટ ધારણ કરીને, જટાધારી, ચતુર્ભુજ અને તેજસ્વી ગૌરવર્ણ આકૃતિ સાથે પ્રગટ થયો. ભસ્મલિપ્ત, દિવ્ય તેજથી ઝળહળતો, તે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ—અદ્ભુત, ઇચ્છાનુસાર સર્વવેષધારી હતો.

Verse 42

तस्याविदूरे पुरुषश्च दृष्टस्स वानरो घोरमुखःकरालः । सर्वायुधो रूक्षकरश्च रक्षन्स्थितो जरद्गोवृषभश्च शुक्लः

તેનાથી બહુ દૂર નહીં એક પુરુષ દેખાયો—વાનરસદૃશ, ભયંકર અને વિકરાળ મુખવાળો. સર્વ પ્રકારના આયુધોથી સજ્જ, રૂક્ષહસ્ત, રક્ષણ માટે ઊભો; ગાયો વચ્ચે વૃદ્ધ વృషભ સમાન અને શ્વેતવર્ણ હતો.

Verse 43

तस्योपविष्टस्य तपस्विनोपि सुचारुरूपा तरुणी मनोज्ञा । नारी शुभा पार्श्वगता हि तस्य दृष्टा च काचिद्भुवि रत्नभूता

તે તપસ્વી ઉપવિષ્ટ હતો ત્યારે તેણે પોતાની બાજુએ એક શુભ નારીને જોઈ—યૌવનવતી, મનોહર અને અતિસુંદર. તે જાણે ધરતી પર રત્નરૂપે પ્રગટ થઈ હોય તેમ લાગી.

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकगाणपत्यलाभोपाख्याने दूतसंवादो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, અંધકના ગણપત્યલાભોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘દૂતસંવાદ’ નામનો ચુમ્માલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 45

मान्या महेशस्य च दिव्यनारी भार्य्या मुनेः पुण्यवतः प्रिया सा । योग्या हि द्रष्टुं भवतश्च सम्यगानाय्य दैत्येन्द्र सुरत्नभोक्तः

તે માનનીય છે—દિવ્ય નારી—પુણ્યવાન મુનિની પ્રિય પત્ની, અને સ્વયં મહેશ્વરને પણ પૂજ્ય. તે તને સમ્યક રીતે જોવા યોગ્ય છે; તેથી, હે દૈત્યેન્દ્ર, રત્નો અને ભોગોના ભોક્તા, તેને અહીં લઈ આવ।

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वेति तेषां वचनानि तानि कामातुरो घूर्णितसर्वगात्रः । विसर्जयामास मुनैस्सकाशं दुर्योधनादीन्सहसा स दैत्यः

સનત્કુમારે કહ્યું—તેમના વચનો સાંભળી કામાતુર તે દૈત્ય, સર્વ અંગે કંપતો, સહસા મુનિઓની સન્નિધિમાંથી દુર્યોધન આદિને વિદાય કરી દીધા।

Verse 47

आसाद्य ते तं मुनिमप्रमेयं बृहद्व्रतं मंत्रिवरा हि तस्य । सुराजनीतिप्रवणा मुनीश प्रणम्य तं दैत्यनिदेशमाहुः

હે મુનીશ્વર! સુ-રાજનીતિમાં પ્રવીણ એવા શ્રેષ્ઠ મંત્રીઓ મહાવ્રતી, અપ્રમેય મુનિને મળવા જઈ, તેમને પ્રણામ કરીને દૈત્યરાજનો આદેશ નિવેદિત કર્યો।

Verse 48

मंत्रिण ऊचुः । हिरण्यनेत्रस्य सुतो महात्मा दैत्याधिराजोऽन्धकनामधेयः । त्रैलोक्यनाथो भवकृन्निदेशादिहोपविष्टोऽद्य विहारशाली

મંત્રીઓએ કહ્યું—હિરણ્યનેત્રનો મહાત્મા પુત્ર, અંધક નામનો દૈત્યાધિરાજ, ભવ (શિવ)ની આજ્ઞાથી ત્રિલોકનો નાથ બની આજે આ વિહારશાળામાં આસનસ્થ છે।

Verse 49

तन्मंत्रिणो वै वयमंगवीरास्तवोपकंठं च समागताः स्मः । तत्प्रेषितास्त्वां यदुवाच तद्वै शृणुष्व संदत्तमनास्तपस्विन्

અમે તેના મંત્રીઓ અને અઙ્ગદેશના વીર છીએ; અમે તમારી નજીક આવ્યા છીએ. તેના પ્રેરિત થઈ, તેણે જે કહ્યું છે તે જ તમને કહીએ છીએ—હે તપસ્વી, સ્થિર અને સંયત મનથી સાંભળો।

Verse 50

त्वं कस्य पुत्रोऽसि किमर्थमत्र सुखोपविष्टो मुनिवर्य धीमन् । कस्येयमीदृक्तरुणी सुरूपा देया शुभा दैत्यपतेर्मुनीन्द्र

હે મુનિવર્ય, હે ધીમાન! તું કોનો પુત્ર છે અને શા માટે અહીં સુખથી બેઠો છે? આ અતિસુંદર યુવતી કોની છે? હે મુનીન્દ્ર, તેને દૈત્યપતિને શુભ દાનરૂપે અર્પણ કરવી યોગ્ય છે।

Verse 51

क्वेदं शरीरं तव भस्मदिग्धं कपालमालाभरणं विरूपम् । तूणीरसत्कार्मुकबाणखड्गभुशुंडिशूलाशनितोमराणि

તું જે શરીર ધરાવે છે તે કેવું—ભસ્મથી લિપ્ત, વિરૂપ, અને કપાસાળાની માળાથી શોભિત? અને આ તૂણીર, ઉત્તમ ધનુષ, બાણ, ખડ્ગ, ગદા, ત્રિશૂલ, વજ્ર અને તોમર—આ બધું શું છે?

Verse 52

क्व जाह्नवी पुण्यतमा जटाग्रे क्वायं शशी वा कुणपास्थिखण्डम् । विषानलो दीर्घमुखः क्व सर्पः क्व संगमः पीनपयोधरायाः

જટાના શિખરે તે પરમ પવિત્ર જાહ્નવી (ગંગા) ક્યાં છે, અને આ ચંદ્ર ક્યાં—કે પછી આ શવની અસ્થિનો ખંડ છે? વિષની અગ્નિ ક્યાં છે, અને દીર્ઘમુખ સર્પ ક્યાં? અને ભરાવદાર સ્તનવાળી સ્ત્રી સાથે સંગમ ક્યાં શક્ય?

Verse 53

जरद्गवारोहणमप्रशस्तं क्षमावतस्तस्य न दर्शनं च । संध्याप्रणामः क्वचिदेष धर्मः क्व भोजनं लोकविरुद्धमेतत्

વૃદ્ધ બળદ પર ચઢવું પ્રશંસનીય નથી; અને જે પોતાને ક્ષમાશીલ-ધર્માત્મા કહે, એવા માણસનું દર્શન પણ યોગ્ય નથી. સંધ્યાવંદનનો પ્રણામ ક્યાં, અને આ લોકવિરુદ્ધ ભોજન ક્યાં? આ બધું આચારવિરુદ્ધ છે।

Verse 54

प्रयच्छ नारीं सम सान्त्वपूर्वं स्त्रिया तपः किं कुरुषे विमूढ । अयुक्तमेतत्त्वयि नानुरूपं यस्मादहं रत्नपतिस्त्रिलोके

સ્ત્રીને પાછી આપ—સાંત્વનાપૂર્વક, શાંત શબ્દોથી. હે મૂઢ! પરસ્ત્રી સાથે તું કઈ તપશ્ચર્યા કરવા જાય છે? આ તને શોભતું નથી, અયોગ્ય છે; કારણ કે હું ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ રત્નપતિ છું।

Verse 55

विमुंच शस्त्राणि मयाद्य चोक्तः कुरुष्व पश्चात्तव एव शुद्धम् । उल्लंघ्य मच्छासनमप्रधृष्यं विमोक्ष्यसे सर्वमिदं शरीरम्

આજે મેં જે કહ્યું છે તેમ શસ્ત્રો ત્યજી દે; પછી જે તારા માટે સાચે શુદ્ધિકારક છે તે કર. મારી અપ્રધર્ષ્ય આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરશો તો આ સમગ્ર શરીરથી તું વંચિત થશો.

Verse 56

मत्वांधकं दुष्टमतिं प्रधानो महेश्वरो लौकिकभावशीलः । प्रोवाच दैत्यं स्मितपूर्वमेवमाकर्ण्य सर्वं त्वथ दूतवाक्यम्

અંધકને દુષ્ટમતિ જાણીને, લોકવ્યવહાર માટે માનવસદૃશ ભાવ ધારણ કરનાર પ્રધાન મહેશ્વરે દૂતના વચનો સંપૂર્ણ સાંભળી, પ્રથમ મૃદુ સ્મિત સાથે તે દૈત્યને કહ્યું.

Verse 57

शिव उवाच । यद्यस्मि रुद्रस्तव किं मया स्यात्किमर्थमेवं वदसीति मिथ्या । शृणु प्रभावं मम दैत्यनाथ न्याय्यं न वक्तुं वचनं त्वयैवम्

શિવ બોલ્યા—જો હું ખરેખર તારો રુદ્ર હોઉં, તો મને શું કરવાનું રહે? તું કેમ મિથ્યા રીતે આવું કહે છે? હે દૈત્યનાથ, મારી મહિમા સાંભળ; આવા વચન બોલવા તને યોગ્ય નથી.

Verse 58

नाहं क्वचित्स्वं पितरं स्मरामि गुहांतरे घोरमनन्यचीर्णम् । एतद्व्रतं पशुपातं चरामि न मातरं त्वज्ञतमो विरूपः

હું ક્યારેય મારા પિતાને સ્મરતો નથી—જે ભયંકર ગુફામાં એકલા રહેતા હતા. હું આ જ પાશુપત વ્રત આચરી રહ્યો છું; માતાને પણ સ્મરતો નથી—હું અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલો અને વિકૃત છું.

Verse 59

अमूलमेतन्मयि तु प्रसिद्धं सुदुस्त्यजं सर्वमिदं ममास्ति । भार्या ममेयं तरुणी सुरूपा सर्वंसहा सर्वगतस्य सिद्धिः

આ આસક્તિ મૂળહીન છે, છતાં મારી અંદર પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ છે; ‘મારું’ માની લીધેલું આ બધું ત્યજવું અતિ દુષ્કર છે. આ યુવાન સુરૂપા સ્ત્રી મારી ભાર્યા—સર્વ સહનશીલ; અને સર્વત્ર ગમન કરનારની સિદ્ધિસ્વરૂપા છે.

Verse 60

एतर्हि यद्यद्रुचितं तवास्ति गृहाण तद्वै खलु राक्षस त्वम् । एतावदुक्त्वा विरराम शंभुस्तपस्विवेषः पुरतस्तु तेषाम्

“હવે તને જે જે ગમે, હે રાક્ષસ, તે જ નિશ્ચયે ગ્રહણ કર.” એટલું કહી તપસ્વી-વેષધારી શંભુ તેમના સમક્ષ મૌન રહ્યા.

Verse 61

सनत्कुमार उवाच । गंभीरमेतद्वचनं निशम्य ते दानवास्तं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । जग्मुस्ततो दैत्यवरस्य सूनुं त्रैलोक्यनाशाय कृतप्रतिज्ञम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—એ ગંભીર વચન સાંભળી દાનવોએ મસ્તક નમાવી તેમને પ્રણામ કર્યો. પછી ત્રૈલોક્યનાશની પ્રતિજ્ઞા કરેલા શ્રેષ્ઠ દૈત્યના પુત્ર પાસે ગયા.

Verse 62

बभाषिरे दैत्यपतिं प्रमत्तं प्रणम्य राजानमदीनसत्त्वाः । ते तत्र सर्वे जयशब्दपूर्वं रुद्रेण यत्तत्स्मितपूर्वमुक्तम्

પછી અડગ મનવાળા મંત્રીઓ દૈત્યોના મત્ત અધિપતિ રાજાને પ્રણામ કરીને બોલ્યા. ત્યાં સૌએ પહેલાં ‘જય’નો નાદ કર્યો અને પછી રુદ્રે મૃદુ સ્મિતપૂર્વક જે કહ્યું હતું તે જ યથાવત્ પુનઃ કહ્યુ.

Verse 63

मंत्रिण उचुः । निशाचरश्चंचलशौर्यधैर्यः क्व दानवः कृपणस्सत्त्वहीनः । क्रूरः कृतघ्नश्च सदैव पापी क्व दानवः सूर्यसुताद्बिभेति

મંત્રીઓ બોલ્યા—જેનું શૌર્ય અને ધૈર્ય ચંચળ છે એવો નિશાચર ક્યાં? તે કૃપણ, સત્ત્વહીન દાનવ ક્યાં? જે ક્રૂર, કૃતઘ્ન અને સદા પાપી—એવો દાનવ સૂર્યપુત્રથી કેમ ડરે?

Verse 64

राजत्वमुक्तोऽखिलदैत्यनाथस्तपस्विना तन्मुनिना विहस्य । मत्वा स्वबुद्ध्या तृणवत्त्रिलोकं महौजसा वीरवरेण नूनम्

રાજત્વમાં સ્થિર થયેલો અખિલ દૈત્યનાથ—તે તપસ્વી મુનિએ હસી ઉપહાસ કર્યો ત્યારે—નિશ્ચયે પોતાની અહંકારબુદ્ધિથી, મહાતેજસ્વી વીરસ્વરૂપ હોવાથી, ત્રૈલોક્યને તૃણ સમાન માનવા લાગ્યો.

Verse 65

क्वाहं च शस्त्राणि च दारुणानि मृत्योश्च संत्रासकरं क्व युद्ध । क्व वीरको वानरवक्त्रतुल्यो निशाचरो जरसा जर्जरांगः

હું કોણ, અને આ ભયંકર શસ્ત્રો શું? મૃત્યુને પણ ભય પમાડે એવું આ યુદ્ધ કયું? અને વાનરમુખ સમાન, જરાથી જર્જર અંગો ધરાવતો આ નિશાચર ‘વીરક’ કોણ?

Verse 66

क्वायं स्वरूपः क्व च मंदभाग्यो बलं त्वदीयं क्व च वीरुधो वा । शक्तोऽपि चेत्त्वं प्रयतस्व युद्धं कर्तुं तदा ह्येहि कुरुष्व किंचित्

તારું ઉન્નત સ્વરૂપ ક્યાં અને તારી મંદભાગ્ય દશા ક્યાં? તારું બળ ક્યાં અને તું વેલ જેવી ક્યાં? જો ખરેખર શક્તિમાન હોય તો યુદ્ધ કરવા પ્રયત્ન કર; આવ, થોડું તો કરી બતાવ.

Verse 67

वज्राशनेस्तुल्यमिहास्ति शस्त्रं भवादृशां नाशकरं च घोरम् । क्व ते शरीरं मृदुपद्मतुल्यं विचार्य चैवं कुरु रोचते यत्

અહીં ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન એક શસ્ત્ર છે—ભયંકર અને તારા જેવા વીરોનો નાશ કરનાર. પરંતુ તારું શરીર તો કોમળ કમળ સમાન છે; આ વિચારીને જે તને યોગ્ય લાગે તે જ કર.

Verse 68

मंत्रिण ऊचुः । इत्येवमादीनि वचांसि भद्रं तपस्विनोक्तानि च दानवेश । युक्तं न ते तेन सहात्र युद्धं त्वामाह राजन्स्मयमान एव

મંત્રીઓએ કહ્યું—હે ભદ્ર, હે દાનવેશ! તપસ્વીએ આવા જ મંગલ વચનો કહ્યા. હે રાજન, તે સ્મિત સાથે તને કહ્યું કે અહીં તેની સાથે યુદ્ધ કરવું તને યોગ્ય નથી.

Verse 69

विवस्तुशून्यैर्बहुभिः प्रलापैरस्माभिरुक्तैर्यदि बुध्यसे त्वम् । तपोभियुक्तेन तपस्विना वै स्मर्तासि पश्चान्मुनिवाक्यमेतत्

અમારા કહેલા અનેક ખાલી, નિરર્થક પ્રલાપોથી જો તને સમજ પડે, તો પછી—તપથી સંયમિત સાચા તપસ્વી બનીને—તું નિશ્ચયે આ મુનિ-વચનને યાદ કરશી.

Verse 70

सनत्कुमार उवाच । ततस्स तेषां वचनं निशम्य जज्वाल रोषेण स मंदबुद्धिः । आज्यावसिक्तस्त्विव कृष्णवर्त्मा सत्यं हितं तत्कुटिलं सुतीक्ष्णम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી તે મંદબુદ્ધિ ક્રોધથી ભભૂકી ઊઠ્યો, જાણે ઘીથી સિંચાયેલો કાળો ધુમાડો છોડતો અગ્નિ. સત્ય અને હિતકારી વાત પણ તેને વાંકડી અને અતિ તીક્ષ્ણ લાગી.

Verse 71

गृहीतखड्गो वरदानमत्तः प्रचंडवातानुकृतिं च कुर्वन् । गंतुं च तत्र स्मरबाणविद्धस्समुद्यतोऽभूद्विप रीतदेवः

વરદાનના મદમાં મત્ત બની તેણે ખડગ ધારણ કર્યો અને પ્રચંડ પવનના વેગની નકલ કરતો રહ્યો. કામદેવના બાણોથી વિદ્ધ વિપરીતદેવ ત્યાં (રણભૂમિમાં) જવા માટે ઉદ્યત થઈ ઊભો થયો।