अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
અધ્યાય 45માં સનત્કુમાર અંધક-યુદ્ધની કથા આગળ વધારે છે. કામના બાણોથી મોહિત, મદાંધ અને ચિત્તે અસ્થિર અંધક વિશાળ દૈત્યસેનાથી આગળ વધે છે; માર્ગને જ્વાળામાં પડતા પતંગિયા સમો પ્રાણઘાતક અને અવરોધોથી ભરેલો બતાવ્યો છે. પથ્થર, વૃક્ષ, વીજળી, પાણી, અગ્નિ, સર્પ, શસ્ત્ર અને ભૂતભય જેવી ભયંકર પરિસ્થિતિઓમાં પણ શિવગણ વીરક અજય રહે છે અને ઘુસણખોરની ઓળખ પૂછે છે. પછી ટૂંકું પરંતુ નિર્ણાયક યુદ્ધ થાય છે—દૈત્ય પરાજિત થઈ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ પાછો ફરે છે; તેની ઉત્તમ તલવાર તૂટતાં જ તે ભાગી જાય છે. ત્યારબાદ પ્રહ્લાદપક્ષ, વિરોચન, બલિ, બાણ, સહસ્રબાહુ, શંબર, વૃત્ર વગેરે મુખ્ય દૈત્ય નેતાઓ યુદ્ધમાં ઉતરે છે, પરંતુ વીરક તેમને છિન્નભિન્ન કરી પરાસ્ત કરે છે; સિદ્ધો જયઘોષ કરે છે. રક્તકાદવ અને શવભક્ષી પક્ષીઓની ભયાનક છબીઓ સાથે સંદેશ—કામમોહિત અહંકારભર્યું બળ શિવના ગણબળ અને ધર્મનિયતિ સામે ટકી શકતું નથી।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । गतस्ततो मत्तगजेन्द्रगामी पीत्वा सुरां घूर्णितलोचनश्च । महानुभावो बहुसैन्ययुक्तः प्रचंडवीरो वरवीरयायी
સનત્કુમાર બોલ્યા—પછી તે મત્ત ગજેન્દ્રની ચાલે આગળ વધ્યો. સુરા પીધેલી હોવાથી તેની આંખો ઘૂમતી હતી. મહાપ્રભાવશાળી, બહુ સૈન્ય સાથે, તે પ્રચંડ વીર—શ્રેષ્ઠ વીરોથી યુદ્ધ શોધતો કૂચ કરનાર હતો।
Verse 2
ददर्श दैत्यः स्मरबाणविद्धो गुहां ततो वीरकरुद्धमार्गाम् । स्निग्धं यथा वीक्ष्य पतंगसंज्ञः दशाप्रदीपं च कृमिर्ह्युपेत्य
ત્યારે કામબાણોથી વિદ્ધ થયેલા તે દૈત્યે એક ગુફા જોઈ, જેના માર્ગને એક વીરએ રોકી રાખ્યો હતો. મોહવશ થઈ તે તેની તરફ એમ જ ધસી ગયો, જેમ દીવાના પ્રકાશને જોઈ પતંગ દોડે—જેમ ઝગમગતા પ્રકાશ તરફ સરકતો કીડો જઈ વિનાશ પામે।
Verse 3
तथा प्रदर्श्याशु पुनः पुनश्च संपीड्यमानोपि स वीरकेण । बभूव कामाग्निसुदग्धदेहोंऽधको महादैत्यपतिः स मूढः
આ રીતે તે વીર દ્વારા વારંવાર પકડાઈ દબાઈ જવા છતાં, મૂઢ મહાદૈત્યપતિ અંધક ટૂંક સમયમાં કામાગ્નિથી દગ્ધ દેહવાળો થયો હોય તેમ બન્યો।
Verse 4
पाषाणवृक्षाशनितोयवह्निभुजंगशस्त्रास्त्रविभीषिकाभिः । संपीडितोऽसौ न पुनः प्रपीड्यः पृष्टश्च कस्त्वं समुपागतोसि
પથ્થરો, વૃક્ષો, વજ્ર, જળપ્રવાહ, અગ્નિ, સર્પો, શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોની ભયાનકતાઓથી તે દબાઈ ગયો, છતાં તેને ફરીથી ચકનાચૂર કરી શકાયો નહીં. ત્યારે તેણે પૂછ્યું—“તું કોણ છે? અહીં કેમ આવ્યો છે?”
Verse 5
निशम्य तद्गां स्वमतं स तस्मै चकार युद्धं स तु वीरकेण । मुहूर्तमाश्चर्यवदप्रमेयं संख्ये जितो वीरतरेण दैत्यः
તે વચન અને પોતાનો નિશ્ચય સાંભળી તેણે તે વિરોધી સાથે યુદ્ધ કર્યું; અને વીરક પણ પરાક્રમે લડ્યો. થોડો સમય તે સમર અદ્ભુત અને અપરિમેય રહ્યો; અંતે રણમાં વધુ વીર વીરકે દૈત્યને જીત્યો।
Verse 6
ततस्तु संग्रामशिरो विहाय क्षुत्क्षामकंठस्तृषितो गतोऽभूत् । चूर्णीकृते खड्गवरे च खिन्ने पलायमानो गतविस्मयः सः
પછી તે યુદ્ધના અગ્રભાગને છોડીને ચાલ્યો ગયો—ભૂખથી તેનું ગળું સૂકાઈ ગયું હતું અને તરસથી તે વ્યાકુળ હતો. ઉત્તમ ખડગ ચૂરચૂર થઈ જતા અને થાકી જઈ તે ભાગી ગયો; તેનો ગર્વ અને આશ્ચર્ય સર્વથા નષ્ટ થઈ ગયું।
Verse 7
चक्रुस्तदाजिं सह वीरकेण प्रह्लादमुख्या दितिजप्रधानाः । लज्जांकुशाकृष्टधियो बभूवुस्सुदारुणाः शस्त्रशतैरनेकैः
ત્યારે પ્રહ્લાદપ્રમુખ દિતિજ-પ્રધાનોએ વીરક સાથે મળીને તે યુદ્ધ કર્યું. લજ્જા-રૂપ અંકુશથી પ્રેરિત તેમના મન ઉગ્ર બન્યા; અને અસંખ્ય શસ્ત્રોના સૈકડાઓથી તેઓ રણમાં અત્યંત ભયંકર થયા।
Verse 8
विरोचनस्तत्र चकार युद्धं बलिश्च बाणश्च सहस्रबाहुः । भजिः कुजंभस्त्वथ शंबरश्च वृत्रादयश्चाप्यथ वीर्यवंतः
ત્યાં વિરોચને યુદ્ધ કર્યું; તેમજ બલિ અને સહસ્રબાહુ બાણ પણ. ભજી, કુજંભ અને શંબર, તથા વૃત્ર વગેરે મહાવીર્યવાન વીરોએ પણ સમરમાં યુદ્ધ કર્યું।
Verse 9
ते युद्ध्यमाना विजिताः समंताद्द्विधाकृता वै गणवीरकेण । शेषे हतानां बहुदानवानामुक्तं जयत्येव हि सिद्धसंघैः
યુદ્ધ કરતાં કરતાં તેઓ સર્વ તરફથી ગણવીર દ્વારા પરાજિત થયા અને ખરેખર બે ભાગમાં ચીરી નાખાયા. અનેક દાનવો હણાઈ ગયા પછી થોડાક જ બાકી રહ્યા ત્યારે સિદ્ધસંઘોએ ઘોષ કર્યો—“જય! જય જ!”
Verse 10
भेरुंडजानाभिनयप्रवृत्ते मेदोवसामांससुपूयमध्ये । क्रव्यादसंघातसमाकुले तु भयंकरे शोणितकर्दमे तु
ત્યાં ભયંકર પ્રાણીઓ અને માંસભક્ષી પશુઓ રમતમાં મગ્ન હતા; મેદ, વસ, માંસ અને દુર્ગંધિત પુય વચ્ચે, ક્રવ્યાદોના ટોળાંથી ભરાયેલું યુદ્ધક્ષેત્ર રક્તના કાદવથી અત્યંત ભયાનક બન્યું।
Verse 11
भग्नैस्तु दैत्यैर्भगवान् पिनाकी व्रतं महापाशुपतं सुघोरम् । प्रियेः मया यत्कृतपूर्वमासीद्दाक्षायणीं प्राह सुसांत्वयित्वा
દૈત્યો ભંગ થયા પછી, ભગવાન પિનાકી (શિવ)એ દાક્ષાયણી (સતી)ને સ્નેહપૂર્વક સાંત્વના આપી કહ્યું—“પ્રિયે, તારા હિતાર્થે મેં પૂર્વે જે અતિઘોર મહાપાશુપત વ્રત કર્યું હતું, તે વિષે કહું છું।”
Verse 12
शिव उवाच । तस्माद्बलं यन्मम तत्प्रणष्टं मर्त्यैरमर्त्यस्य यतः प्रपातः । पुण्यक्षयाही ग्रह एव जातो दिवानिशं देवि तव प्रसंगात्
શિવ બોલ્યા—“એથી મારું તે બળ ક્ષીણ થયું છે; કારણ કે મર્ત્યોના કારણે અમર્ત્યનો પતન થયો. હે દેવી, તારા સંગથી પુણ્યક્ષયનો સર્પસમાન ‘ગ્રહ’ ઉત્પન્ન થયો છે, જે મને દિવસ-રાત તપાવે છે।”
Verse 13
उत्पाद्य दिव्यं परमाद्भुतं तु पुनर्वरं घोरतरं च गत्वा । तस्माद्व्रतं घोरतरं चरामि सुनिर्भयः सुन्दरि वै विशोका
દિવ્ય અને પરમ અદ્ભુત વર પ્રગટ કરીને, પછી વધુ ઘોર અવસ્થામાં જઈ, તેથી હું વધુ ઘોર વ્રત આચરું છું—હે સુન્દરી, હું સંપૂર્ણ નિર્ભય અને નિઃશોક છું।
Verse 14
सनत्कुमार उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं महात्मा उपाद्य घोषं शनकैश्चकार । स तत्र गत्वा व्रतमुग्रदीप्तो गतो वनं पुण्यतमं सुघोरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા— એટલું કહી તે મહાત્માએ ધીમે ધીમે ગંભીર ઘોષણા ઉઠાવી. પછી ત્યાં જઈ, ઉગ્ર તપથી દીપ્ત વ્રતધારી બની, અતિ પવિત્ર પરંતુ અતિ ભયંકર એવા વનમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 15
चर्तुं हि शक्यं तु सुरासुरैर्यत्र तादृशं वर्षसहस्रमात्रम् । सा पार्वती मंदरपर्वतस्था प्रतीक्ष्यमाणागमनं भवस्य
એ સ્થળે દેવો અને અસુરો પણ માત્ર એક હજાર વર્ષ સુધી જ રહી અને ફરી શકતા. ત્યાં મંદર પર્વત પર વસતી પાર્વતી, ભવ (શ્રી શિવ)ના આગમનની પ્રતીક્ષા કરતી રહી।
Verse 16
पतिव्रता शीलगुणोपपन्ना एकाकिनी नित्यमथो विभीता । गुहांतरे दुःखपरा बभूव संरक्षिता सा सुतवीरकेण
તે પતિવ્રતા, શીલ અને સદ્ગુણોથી યુક્ત, એકલી રહી સદા ભયભીત હતી. ગુહાના અંતરમાં તે દુઃખમાં ડૂબી ગઈ; પરંતુ વીર યુવાન સુતવીરકે ત્યાં તેની રક્ષા કરી.
Verse 17
ततस्स दैत्यो वरदानमत्तस्तैर्योधमुख्यैस्सहितो गुहां ताम् । विभिन्नधैर्यः पुनराजगाम शिलीमुखैर्मारसमुद्भवैश्च
પછી તે દૈત્ય વરદાનના મદમાં મત્ત બની, પોતાના મુખ્ય યોદ્ધાઓ સાથે તે જ ગુહામાં ફરી આવ્યો. શિલીમુખ બાણો અને માર-સમુદ્ભવ શસ્ત્રોથી તેનું ધૈર્ય ભંગ થઈ ગયું હતું.
Verse 18
अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं हित्वा तदा भोजनपाननिद्राः । रात्रिं दिवं पंचशतानि पंच क्रुद्धस्स सैन्यैस्सह वीरकेण
ત્યાં તેણે અતિ અદ્ભુત યુદ્ધ કર્યું; ત્યારે તેણે ભોજન, પાન અને નિદ્રા ત્યજી દીધી. ક્રોધિત થઈ તે પોતાની સેનાઓ સાથે અને વીરક સાથે પાંચસો પાંચ દિવસ-રાત સુધી લડ્યો.
Verse 19
खड्गैस्सकुंतैस्सह भिंदिपालर्गदाभुशुंडीभिरथो प्रकांडैः । शिलीमुखैरर्द्धशशीभिरुग्रैर्वितस्तिभिः कूर्ममुखैर्ज्वलद्भिः
તલવારો, ભાલાઓ, ભિંદિપાલો, ગદાઓ, ભુશુંડીઓ અને ભારે દંડો સાથે; તીક્ષ્ણ બાણો, ઉગ્ર અર્ધચંદ્રાકાર અસ્ત્રો, વિતસ્તિ અને પ્રજ્વલિત કૂર્મમુખ શસ્ત્રોથી તેઓએ યુદ્ધમાં પ્રહાર કર્યો.
Verse 20
नाराचमुख्यै निशितैश्च शूलैः परश्वधैस्तोमरमुद्गरैश्च । खड्गैर्गुडैः पर्वतपादपैश्च दिव्यैरथास्त्रैररपि दैत्यसंघैः
દૈત્યોના સમૂહોએ પણ દિવ્ય અસ્ત્રો અને રથ-શસ્ત્રો—તીક્ષ્ણ નારાચો, ત્રિશૂળો, કુહાડીઓ, ભાલાઓ અને મુદગરો સાથે તલવારો, ભારે ગદાઓ અને પર્વતો-વૃક્ષોથી આક્રમણ કર્યું.
Verse 21
न दीधितिर्भिन्नतनुः पपात द्वारं गुहाया पिहितं समस्तम् । तैरायुधैर्दैत्यभुजप्रयुक्तैर्गुहामुखे मूर्छित एव पश्चात्
ત્યારે દીધિતિ, જેનું શરીર ક્ષત-વિક્ષત થઈ ગયું હતું, ગુફાના એ જ દ્વાર પર પડ્યો જે સંપૂર્ણપણે બંધ હતું. દૈત્યોની ભુજાઓ દ્વારા ફેંકાયેલા શસ્ત્રોથી ઘાયલ થઈને તે ગુફાના મુખ પર મૂર્છિત થઈ ગયો.
Verse 22
आच्छादितं वीरकमस्त्रजालैर्दैत्यैश्च सर्वैस्तु मुहूर्तमात्रम् । अपावृतं कर्तुमशक्यमासीन्निरीक्ष्य देवी दितिजान् सुघोरान्
બધા દૈત્યોના ઘન અસ્ત્રજાળથી તે વીર ક્ષણમાત્ર સંપૂર્ણ ઢંકાઈ ગયો. અતિ ભયંકર દિતિપુત્રોને જોઈ દેવીને તે આવરણ દૂર કરવું અશક્ય લાગ્યું।
Verse 23
भयेन सस्मार पितामहं तु देवी सखीभिस्सहिता च विष्णुम् । सैन्यं च मद्वीरवरस्य सर्वं सस्मारयामास गुहांतरस्था
ભયથી વ્યાકુળ દેવી સખીઓ સાથે ગુહામાં રહી પિતામહ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવા લાગી. તેમજ શ્રેષ્ઠ વીરના સમગ્ર સૈન્યને સહાય માટે બોલાવ્યું।
Verse 24
ब्रह्मा तया संस्मृतमात्र एव स्त्रीरूपधारी भगवांश्च विष्णुः । इन्द्रश्च सर्वेः सह सैन्यकैश्च स्त्रीरूपमास्थाय समागतास्ते
તેણે માત્ર સ્મરણ કરતાં જ બ્રહ્મા આવ્યા; ભગવાન વિષ્ણુ પણ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને આવ્યા. ઇન્દ્ર પણ પોતાની સર્વ સેના સાથે સ્ત્રીરૂપ લઈને ત્યાં આવ્યો.
Verse 25
भूत्वा स्त्रियस्ते विविशुस्तदानीं मुनीन्द्रसंघाश्च महानुभावाः । सिद्धाश्च नागास्त्वथ गुह्यकाश्च गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्याः
સ્ત્રીરૂપ બની તેઓ તે ક્ષણે પ્રવેશ્યા—મહાનુભાવ મુનીન્દ્રોના સમૂહો, સિદ્ધો, નાગો તથા ગુહ્યકો પણ—પર્વતરાજની પુત્રી (પાર્વતી)ની આંતરિક ગુફામાં।
Verse 26
यस्मात्सुराज्य सनसंस्थितानामंतः पुरे संगमनं विरुद्धम् । ततस्सहस्राणि नितंबिनीनामनंतसंख्यान्यपि दर्शयंत्यः
કારણ ઉત્તમ રાજધર્મમાં સ્થિત લોકોને અંતઃપુરમાં સંગમ નિષિદ્ધ હતો; તેથી ત્યારે નિતંબિની સ્ત્રીઓના હજારો—અનંત સંખ્યામાં પણ—પોતાને દર્શાવતા આગળ આવ્યા.
Verse 27
रूपाणि दिव्यानि महाद्भुतानि गौर्ये गुहायां तु सवीरकार्यैः । स्त्रियः प्रहृष्टा गिरिराजकन्या गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्या
ગૌરીની ગુફામાં વીરકાર્ય સિદ્ધ કરનારાં દિવ્ય અને મહા-અદ્ભુત રૂપો પ્રગટ થયા. હર્ષિત હૃદયે સ્ત્રીઓ તથા ગિરિરાજકન્યા પાર્વતી પણ ગુફાના અંતઃકક્ષમાં વધુ અંદર પ્રવેશ્યાં.
Verse 28
स्त्रीभिस्सहस्रैश्च शतैरनेकैर्नेदुश्च कल्पांतरमेघघोषाः । भेर्य्यश्च संग्रामजयप्रदास्तु ध्मातास्सुशंखाः सुनितम्बिनीभिः
હજારો સ્ત્રીઓ અને અનેક સૈકડાઓ સાથે કલ્પાંતના મેઘગર્જન સમાન નાદ ગુંજ્યો. યુદ્ધજય આપનારી ભેરીઓ વાગી અને સુ-નિતંબિની સ્ત્રીઓએ શુભ શંખ ફૂંક્યા.
Verse 29
मूर्छां विहायाद्भुत चंडवीर्यस्स वीरको वै पुरतः स्थितस्तु । प्रगृह्य शस्त्राणि महारथानां तैरेव शस्त्रैर्दितिजं जघान
મૂર્છા છોડીને અદ્ભુત અને પ્રચંડ પરાક્રમવાળો વીરક આગળ દૃઢપણે ઊભો રહ્યો. મહારથીઓના શસ્ત્રો પકડીને એ જ શસ્ત્રોથી તેણે દાનવને ઢાળી દીધો.
Verse 30
ब्राह्मी ततो दंड करा विरुद्धा गौरी तदा क्रोधपरीतचेताः । नारायणी शंखगदासुचक्रधनुर्द्धरा पूरितबाहुदंडा
પછી દંડ ધારણ કરનારી બ્રાહ્મી વિરોધમાં ઊભી રહી. તે સમયે ક્રોધથી આવૃત ચિત્તવાળી ગૌરી નારાયણી રૂપે પ્રગટ થઈ—શંખ, ગદા, ખડ્ગ, ચક્ર અને ધનુષ ધારણ કરીને, યુદ્ધ માટે ભુજાઓ તાણીને ઊભી રહી.
Verse 31
विनिर्ययौ लांगलदण्डहस्ता व्योमालका कांचनतुल्यवर्णा । धारासहस्राकुलमुग्रवेगं बैडौजसी वज्रकरा तदानीम्
પછી લાંગલ-દંડ હાથમાં લઈને, આકાશમાળા સમ હાર ધારણ કરીને, સુવર્ણ સમ વર્ણવાળી તે બહાર નીકળી. એ જ ક્ષણે વજ્ર ધારણ કરનારી બલવતી બૈડૌજસી સહસ્ર ધારાઓથી ઘેરાઈ, ઉગ્ર વેગે ધસી આવી.
Verse 32
सहस्रनेत्रा युधि सुस्थिरा च सदुर्जया दैत्यशतैरधृष्या । वैश्वानरी शक्तिरसौम्यवक्त्रा याम्या च दंडोद्यतपाणिरुग्रा
તે યુદ્ધમાં ‘સહસ્રનેત્રા’ નામની શક્તિ યુદ્ધમાં અડગ અને સ્થિર ઊભી રહી—અતિ દુર્જય, અને સૈકડો દાનવો દ્વારા પણ અજય. ત્યાં ‘વૈશ્વાનરી’ શક્તિ પણ હતી, કઠોર અને નિષ્કરુણ (હાસ્યવિહિન) મુખવાળી; તેમજ યમદિશાની ‘યામ્યા’ શક્તિ, ભયંકર, દંડ ઊંચો ધારણ કરનાર—આ સર્વે પ્રભુની અજય શક્તિને રણમાં પ્રગટ કરતી હતી।
Verse 33
सुतीक्ष्णखङ्गोद्यतपाणिरूपा समाययौ नैरृति घोरचापा । तोयालिका वारणपाशहस्ता विनिर्गता युद्धमभीप्समाना
નૈઋતિ આવી—હાથમાં અતિ તીક્ષ્ણ ખડ્ગ ઊંચો ધારણ કરેલી, અને ભયંકર ધનુષ્યવાળી. તો યાલિકા પણ બહાર નીકળી, હાથમાં હાથી-પાશ (ફાંસ) લઈને, યુદ્ધની ઇચ્છા કરતી।
Verse 34
प्रचंडवातप्रभवा च देवी क्षुधावपुस्त्वंकुशपाणि रेव । कल्पान्तवह्निप्रतिमां गदां च पाणौ गृहीत्वा धनदोद्भवा च
ત્યારે પ્રચંડ વાવાઝોડામાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દેવી ક્ષુધારૂપે પ્રગટ થઈ; તેના હાથમાં અંકુશ હતો. રેવતી તથા ધનદ (કુબેર)માંથી ઉત્પન્ન દેવી પણ કલ્પાંત અગ્નિ સમી પ્રજ્વલિત ગદા હાથમાં લઈ યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યાં.
Verse 35
याक्षेश्वरी तीक्ष्णमुखा विरूपा नखायुधा नागभयंकरी च । एतास्तथान्याश्शतशो हि देव्यः सुनिर्गताः संकुलयुद्धभूमिम्
યાક્ષેશ્વરી, તીક્ષ્ણમુખા, વિરૂપા, નખાયુધા અને નાગભયંકરી—અને આવી જ સૈકડો અન્ય દેવીઓ—ઘનઘોર યુદ્ધભૂમિ પર ધસી આવી.
Verse 36
दृष्ट्वा च तत्सैन्यमनंतपारं विवर्णवर्णाश्च सुविस्मिताश्च । समाकुलास्संचकिताभयाद्वै देव्यो बभूबुर्हृददीनसत्त्वाः
તે અનંત, અપરિમિત સૈન્યને જોઈ દેવીઓનો રંગ ફિક્કો પડી ગયો; તેઓ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ અંદરથી કંપી ઉઠ્યાં. ભયથી તેઓ વ્યાકુળ અને ચકિત બન્યાં; હૃદયનું ધૈર્ય અને સ્થિરતા ક્ષીણ થઈ ગઈ.
Verse 37
चक्रुस्समाधाय मनस्समस्तास्ता देववध्वो विधिशक्तिमुख्याः । सुसंमत त्वेन गिरीशपुत्र्याः सेनापतिर्वीरसुघोरवीर्यः
ત્યારે વિધાતાની શક્તિઓ મુખ્ય એવી સર્વ દેવવધૂઓએ મનને સમાધિમાં સ્થિર કર્યું. ગિરીશકન્યા પાર્વતીની પૂર્ણ સંમતિથી અતિઘોર પરાક્રમવાળો વીરસેનાપતિ નિયુક્ત થયો।
Verse 38
चक्रुर्महायुद्धमभूतपूर्वं निधाय बुद्धौ दितिजाः प्रधानाः । निवर्तनं मृत्युमथात्मनश्च नारीभिरन्ये वरदानसत्त्वाः
દિતિપુત્ર મુખ્ય દાનવ યોદ્ધાઓએ બુદ્ધિમાં દૃઢ નિશ્ચય બાંધી અભૂતપૂર્વ મહાયુદ્ધ કર્યું. અન્યોએ પણ વરદાનથી પ્રાપ્ત બળ સાથે પોતાની સ્ત્રીઓ સહિત, પાછા ફરવું કે સ્વમૃત્યુ સ્વીકારવી એવો સંકલ્પ હૃદયમાં રાખી યુદ્ધ કર્યું।
Verse 39
अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं गौरी तदानीं सहिता सखीभिः । कृत्वा रणे चाद्भुतबुद्धिशौण्डं सेनापतिं वीरकघोरवीर्यम्
ત્યાં તે સમયે ગૌરીએ પોતાની સખીઓ સાથે મળીને અતિ અદ્ભુત યુદ્ધ કર્યું. અને રણમાં અદ્ભુત બુદ્ધિ-કૌશલ્યનું શૌર્ય પ્રગટ કરી, ઘોર વીર્યથી પ્રસિદ્ધ સેનાપતિ વીરકને (એ જ યુક્તિથી) સામનો કરાવ્યો।
Verse 40
हिरण्यनेत्रात्मज एव भूपश्चक्रे महाव्यूहमरं सुकर्मा । संभाव्य विष्णुं च निरीक्ष्य याम्यां सुदारुणं तद्गिलनामधेयम्
ત્યારે હિરણ્યનેત્રનો પુત્ર રાજા—પરાક્રમી સુકર્મા—ઝડપથી એક મહાવ્યૂહ ગોઠવ્યો. વિષ્ણુનું યથોચિત મૂલ્યાંકન કરીને અને દક્ષિણ દિશા નિહાળી, તેણે “તદ્-ગિલન” નામનો અતિ દારુણ વ્યૂહ સ્થાપ્યો।
Verse 41
मुखं करालं विधिसेवयास्य तस्मिन् कृते भगवानाजगाम । कल्पान्तघोरार्कसहस्रकांतिकीर्णञ्च वै कुपितः कृत्ति वासाः
વિધાતાએ (બ્રહ્માએ) આ રીતે સેવા કરી ત્યારે ભગવાન પ્રગટ થયા. તેમનું મુખ કરાલ હતું; કલ્પાંતના સહસ્ર ભયંકર સૂર્યો જેવી કાંતિથી તેઓ દીપ્ત હતા; અને કૃત્તિવાસા શિવ ક્રોધથી ઉગ્ર હતા।
Verse 42
गते ततो वर्षसहस्रमात्रे तमागतं प्रेक्ष्य महेश्वरं च । चक्रुर्महायुद्धमतीवमात्रं नार्यः प्रहृष्टास्सह वीरकेण
પછી લગભગ હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી, ત્યાં મહેશ્વરને આવતાં જોઈ, વીરક સાથે હર્ષિત સ્ત્રીઓએ તરત જ અત્યંત મહાયુદ્ધ શરૂ કર્યું।
Verse 43
प्रणम्य गौरी गिरिशं च मूर्ध्ना संदर्शयन् भर्तुरतीव शौर्यमम् । गौरी प्रयुद्धं च चकार हृष्टा हरस्ततः पर्वतराजपुत्रीम्
ગિરીશને મસ્તકથી પ્રણામ કરીને, પતિના અતિશય શૌર્યને દર્શાવવાની ઇચ્છાથી હર્ષિત ગૌરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થઈ; ત્યારબાદ હર (શિવ) એ પર્વતરાજની પુત્રી (પાર્વતી)ને આગળ પ્રેરિત કરી।
Verse 44
कंठे गृहीत्वा तु गुहां प्रविष्टो रमासहस्राणि विसर्जितानि । गौरी च सन्मानशतैः प्रपूज्य गुहामुखे वीरकमेव स्थापयन्
તેનું કંઠ પકડીને તે ગુફામાં પ્રવેશ્યો અને હજારો ધનરાશિઓ ત્યજી દીધી। પછી ગૌરીદેવીને સૈકડો સન્માનોથી પૂજીને ગુફાના મુખે વીરકને રક્ષકરૂપે સ્થાપ્યો।
Verse 45
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे युद्धप्रारंभदूतसम्वादवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘યુદ્ધપ્રારંભ દૂતસંવાદવર્ણન’ નામનો પાંતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 46
तैस्तैः प्रहारैरपि जर्ज रांगस्तस्मिन् रणे देवगणेरितैर्यः । जगाद वाक्यं तु सगर्वमुग्रं प्रविश्य शंभुं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
દેવગણોની પ્રેરણાથી તે યુદ્ધમાં અનેક પ્રહારો વડે તેનું શરીર જર્જર થયું; છતાં તે શંભુના સમક્ષ પ્રવેશ્યો, મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને ગર્વભર્યા ઉગ્ર વચનો બોલ્યો।
Verse 47
दूत उवाच । संप्रेषितोहं विविशे गुहांतु ह्यषौऽन्धकस्त्वां समुवाच वाक्यम् । नार्या न कार्यं तव किंचिदस्तिविमुच नारीं तरुणीं सुरूपाम्
દૂત બોલ્યો: ‘તેના દ્વારા મોકલાયેલો હું ગુફામાં પ્રવેશ્યો. એ અંધકે તને આ વચન કહ્યું છે—તને આ સ્ત્રીની કશી જરૂર નથી; આ યુવાન, સુરૂપા નારીને મુક્ત કરી દે.’
Verse 48
प्रायोभवास्तापसस्तज्जुषस्व क्षांतं मया यत्कमनीयमन्तः । मुनिर्विरोधव्य इति प्रचिंत्य न त्वं मुनिस्तापस किं तु शत्रुः
હે તપસ્વી, જો તું ખરેખર સંયમ અને ઉપવાસવ્રતથી જીવતો હોય, તો મારી આ ક્ષમા સ્વીકાર. અંતરમાં જે અત્યંત પીડાદાયક હતું તે મેં સહન કર્યું. “મુનિ સાથે વિરોધ ન કરવો” એમ વિચારી હું અટક્યો; પરંતુ તું મુનિ નથી, હે તાપસ—તું તો સાચો શત્રુ છે.
Verse 49
अतीव दैत्येषु महाविरोधी युध्यस्व वेगेन मया प्रमथ्य । नयामि पातालतलानुरूपं यमक्षयं तापस धूर्त हि त्वाम्
દૈત્યોમાં તું અત્યંત હઠી અને મહાવિરોધી છે; વેગથી મારી સાથે યુદ્ધ કર—હું તને ચકનાચૂર કરી દઈશ. તને પાતાળને યોગ્ય એવા અધોલોકોમાં, હા યમના ધામ સુધી ધકેલી દઈશ. હે ધૂર્ત તપસ્વી, આ તારા વિનાશ માટે જ છે.
Verse 50
सनत्कुमार उवाच । एतद्वचो दूतमुखान्निशम्य कपालमाली तमुवाच कोपात् । ज्वलन्विषादेन महांस्त्रिनेत्रस्सतां गतिर्दुष्टमदप्रहर्ता
સનત્કુમાર બોલ્યા—દૂતના મુખથી તે વચન સાંભળી કપાલમાલી (કપાલહારધારી) પ્રભુ ક્રોધથી તેને બોલ્યા. શોકથી જ્વલંત મહાન ત્રિનેત્ર—સજ્જનોનો આશ્રય અને દુષ્ટોના મદનો સંહારક—એ જવાબ આપ્યો.
Verse 51
शिव उवाच । व्यक्तं वचस्ते तदतीव चोग्रं प्रोक्तं हि तत्त्वं त्वरितं प्रयाहि । कुरुष्व युद्धं हि मया प्रसह्य यदि प्रशक्तोसि बलेन हि त्वम्
શિવ બોલ્યા—તારા વચન સ્પષ્ટ છે અને અત્યંત ઉગ્ર પણ છે. તત્ત્વ સત્ય કહેવાયું; હવે તું તુરંત આગળ વધ. જો તું બળથી ખરેખર સમર્થ હોય, તો મારી સાથે—જરૂર પડે તો બળપૂર્વક પણ—યુદ્ધ કર.
Verse 52
यः स्यादशक्तो भुवि तस्य कोर्थो दारैर्धनैर्वा सुमनोहरैश्च । आयांतु दैत्याश्च बलेन मत्ता विचार्यमेवं तु कृतं मयै तत्
જે પૃથ્વી પર અશક્ત છે, તેને પત્નીઓ, ધન અથવા મનોહર ભોગોનો શું ઉપયોગ? દૈત્યો પણ પોતાના બળના મદમાં મત્ત થઈને આવી જાય. આમ વિચારીને મેં તે પ્રમાણે કર્યું છે.
Verse 53
शरीरयात्रापि कुतस्त्वशक्तेः कुर्वन्तु यद्यद्विहितं तु तेषाम् । ममापि यद्यत्करणीयमस्ति तत्तत्त्करिष्यामि न संश योत्र
અશક્ત માટે તો શરીરયાત્રા પણ કેવી રીતે શક્ય બને? તેમના માટે જે જે વિધિથી નિર્ધારિત કર્તવ્ય છે તે તેઓ કરે. અને મારા માટે પણ જે જે કરવાનું છે તે હું કરીશ—એમાં સંશય નથી.
Verse 54
सनत्कुमार उवाच । एतद्वचस्तद्विधसोपि तस्माच्छ्रुत्वा हरान्निर्गत एव हृष्टः । प्रागात्ततो गर्जितहुंकृतानि कुर्वंस्ततोदैत्यपतेस्सकाशम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—એ વચન સાંભળી તે પણ હર પ્રભુ પાસેથી બહાર આવી હર્ષિત થયો. પછી ગર્જના અને હુંકાર કરતો દૈત્યપતિની પાસે આગળ વધ્યો.
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates a battle episode in which Śiva’s gaṇa Vīraka defeats Andhaka and then routs prominent daitya leaders allied in the conflict.
It encodes a moral-psychological reading: desire and intoxication pull beings toward self-destruction, while the battlefield’s horrors externalize inner delusion and karmic consequence.
The chapter highlights the gaṇa Vīraka as Śiva’s martial agency, with siddha acclamations underscoring divine sanction and cosmic alignment of the victory.