त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
અધ્યાય ૫માં વ્યાસ પૂછે છે કે માયાવી તપસ્વીએ દીક્ષા આપી મોહિત કરેલા દૈત્યરાજ પછી શું બન્યું. સનત્કુમાર દીક્ષોત્તર સંવાદ વર્ણવે છે. શિષ્યોથી ઘેરાયેલા અને નારદ આદિ સાથે આવેલા અરિહન નામના તપસ્વી દૈત્યાધિપતિને ‘વેદાંતસાર’ નામે પરમ ગુપ્ત ઉપદેશ આપે છે. તેમાં કહે છે કે સંસાર અનાદિ છે; અંતિમ કર્તા–કર્મ દ્વૈત વિના તે પોતે જ પ્રગટે અને લય પામે છે. બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી, દેહબંધન સુધી, આત્મા જ એકમાત્ર પ્રભુ છે—બીજો નિયંતો નથી. દેવોથી કીટકો સુધી સર્વ દેહ નશ્વર છે અને કાળમાં નાશ પામે છે. આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુનપ્રવૃત્તિ સર્વ દેહધારીઓમાં સમાન; ઉપવાસ પછીની તૃપ્તિ પણ એકસરખી. ત્રિપુર કથામાં આ ‘અદ્વૈત’ સમાન ઉપદેશ માયા બની દૈત્યોનો આત્મવિશ્વાસ હલાવે છે અને શિવની મહાયોજનાની ભૂમિકા તૈયાર કરે છે।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । दैत्यराजे दीक्षिते च मायिना तेन मोहिते । किमुवाच तदा मायी किं चकार स दैत्यपः
વ્યાસે કહ્યું—દૈત્યરાજ દીક્ષિત થયો અને તે માયાવી દ્વારા મોહિત થયો ત્યારે તે માયીએ શું કહ્યું અને તે દૈત્યપતિએ શું કર્યું?
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । दीक्षां दत्त्वा यतिस्तस्मा अरिहन्नारदादिभिः । शिष्यैस्सेवितपादाब्जो दैत्यराजानमब्रवीत्
સનત્કુમારે કહ્યું—તેને દીક્ષા આપી, અરિહન્ અને નારદ આદિ શિષ્યો દ્વારા સેવિત કમળચરણો ધરાવનાર તે યતિએ પછી દાનવોના રાજાને સંબોધ્યો।
Verse 3
अरिहन्नुवाच । शृणु दैत्यपते वाक्यं मम सञ्ज्ञानगर्भितम् । वेदान्तसारसर्वस्वं रहस्यं परमोत्तमम्
અરિહને કહ્યું—હે દૈત્યપતિ, મારા સત્યવિવેકથી ભરેલા વચનો સાંભળો. આ વેદાંતનું સાર-સર્વસ્વ, પરમ ઉત્તમ રહસ્ય છે।
Verse 4
अनादिसिद्धस्संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवत्येव स्वयमेव विलीयते
આ સંસારચક્ર અનાદિથી સ્વયંસિદ્ધ છે, સ્વતંત્ર કર્તા અને કર્મભાવથી રહિત છે; તે પોતે જ પ્રગટે છે અને પોતે જ લય પામે છે।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे त्रिपुरमोहनं नाम पञ्चमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘ત્રિપુરમોહન’ નામનો પંચમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 6
यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यास्तदाख्या देहिनामिमाः । आख्यायथास्मदादीनामरिहन्नादिरुच्यते
‘બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર’—આ નામો તો દેહધારી જીવો દ્વારા ધારિત માત્ર સંજ્ઞાઓ છે; પરંતુ અમારાથી આરંભ થતા આદિજનના સંદર્ભે તે અનાદિ ‘અરિહન’—શત્રુહંતા—કહેવામાં આવે છે।
Verse 7
देहो यथास्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा
જેમ અમારાં જેવા જીવોના દેહો પોતાના નિર્ધારિત કાળે લય પામે છે, તેમ બ્રહ્માથી લઈને અતિ સૂક્ષ્મ મચ્છર સુધી સૌના દેહો પણ પોતાના-પોતાના કાળે વિલીન થાય છે।
Verse 8
विचार्यमाणे देहेऽस्मिन्न किंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्
આ દેહનું વિવેકપૂર્વક વિચાર કરતાં તેમાં ક્યાંય કંઈ વિશેષ શ્રેષ્ઠતા મળતી નથી. આહાર, મૈથુન, નિદ્રા અને ભય—આ બધું સર્વત્ર સમાન જ દેખાય છે.
Verse 9
निराहारपरीमाणं प्राप्य सर्वो हि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्
આહાર-ત્યાગમાં પણ યોગ્ય પરિમાણ સમજીને, દરેક દેહધારીએ માત્ર યોગ્ય તૃપ્તિ જ પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ—અતિશય નહીં.
Verse 10
यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोऽल्पकोधिकः
જેમ અમે આનંદથી પેય પી ને તૃષા શમે છે, તેમ અન્ય પણ તૃષિત છે; આ બાબતમાં નાનું-મોટું એવો કોઈ ખાસ ભેદ નથી।
Verse 11
संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्यैकेवेहोपयुज्यते
હજારો સ્ત્રીઓ હોય, રૂપ-લાવણ્યથી સમૃદ્ધ; પરંતુ મિલનકાળે અહીં ખરેખર એક જ સાથીણી ઉપયોગી થાય છે।
Verse 12
अश्वाः परश्शतास्संतु संत्वेनेकैप्यनेकधा । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः
સૈકડો ઘોડા હોય, અનેક રીતે બહુ હોય તોય; ચઢવા માટે તો એક જ પસંદ થાય છે—એ જ રીતે આત્માને બીજો નથી।
Verse 13
पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपजायते । तदेव सौख्यं निद्राभिर्भूतभूशायिनामपि
પલંગ પર સૂવનારને નિદ્રામાં જે સુખ થાય છે, એ જ સુખ એ જ નિદ્રાથી જમીન પર સૂવનાર પ્રાણીઓને પણ થાય છે।
Verse 14
यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादिवपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्
જેમ આપણાં જેવા દેહધારી જીવોને મરણનો ભય હોય છે, તેમ બ્રહ્માથી માંડી કીટ સુધી સૌને મરણથી ભય થાય છે।
Verse 15
सर्वे तनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्य्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोऽपि कुत्रचित्
શુદ્ધ બુદ્ધિથી વિચારીએ તો સર્વ દેહધારી જીવ મૂળથી સમાન છે. આ નિશ્ચય કરીને કોઈએ પણ ક્યાંય કોઈને હિંસા ન કરવી.
Verse 16
धर्मो जीवदयातुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः
આ જગતમાં જીવદયા સમાન કોઈ ધર્મ નથી. તેથી મનુષ્યોએ સર્વ પ્રયત્નથી જીવદયા કરવી જોઈએ.
Verse 17
एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्
એક જીવનું રક્ષણ થાય તો જાણે ત્રિલોકનું રક્ષણ થાય. અને એક જીવનો ઘાત થાય તો ત્રિલોકનો ઘાત થાય; તેથી રક્ષા કરો, હત્યા ન કરાવો.
Verse 18
अहिंसा परमो धर्मः पापमात्मप्रपीडनम् । अपराधीनता मुक्तिस्स्वर्गोऽभिलषिताशनम्
અહિંસા પરમ ધર્મ છે; આત્માને પીડાવવું પાપ કહેવાયું છે. અપરાધરહિતતા જ મુક્તિ છે, અને સ્વર્ગ એટલે ઇચ્છિત ભોગ તથા આહારનો આનંદ।
Verse 19
पूर्वसूरिभिरित्युक्तं सत्प्रमाणतया ध्रुवम् । तस्मान्न हिंसा कर्त्तव्यो नरैर्नरकभीरुभिः
આ વાત પ્રાચીન ઋષિઓએ સત્પ્રમાણરૂપે નિશ્ચિત સત્ય તરીકે કહી છે. તેથી નરકથી ભય પામતા મનુષ્યોએ ક્યારેય હિંસા કરવી નહિ।
Verse 20
न हिंसासदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः
ત્રણ લોકોમાં—ચર અને અચર સર્વ જીવોમાં—હિંસા સમાન કોઈ પાપ નથી. હિંસક નરકમાં જાય છે, અને અહિંસક સ્વર્ગ પામે છે।
Verse 21
संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छफलप्रदैः । अभीतिसदृशं दानं परमेकमपीह न
દાન અનેક છે, પરંતુ તુચ્છ ફળ આપનાર દાનોનો શું લાભ? અહીં અભયદાન સમાન પરમ દાન એક પણ નથી.
Verse 22
इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेऽत्र परत्र च
અહીં પરમ ઋષિઓએ ચાર દાનો કહ્યાં છે; અનેક શાસ્ત્રોનું વિચાર કરીને, તે ઇહલોક અને પરલોકમાં શાંતિ-કલ્યાણના ઉપાય તરીકે ઉપદેશાયા છે.
Verse 23
भीतेभ्यश्चाभयं देयं व्याधितेभ्यस्तथोषधम् । देया विद्यार्थिनां विद्या देयमन्नं क्षुधातुरे
ભયભીતોને અભય આપવું, રોગીઓને ઔષધ; વિદ્યાર્થિઓને વિદ્યા આપવી, અને ભૂખથી પીડિતને અન્ન આપવું જોઈએ.
Verse 24
यानि यानीह दानानि बहुमुन्युदितानि च । जीवाभयप्रदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
અહીં અનેક મુનિઓએ કહેલા જેટલા પણ દાન હોય, તે બધાં પણ જીવને અભય અને રક્ષણ આપવાથી મળતા પુણ્યના સોળમા ભાગ જેટલાં પણ સમાન નથી।
Verse 26
अर्थानुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै । परितः परिपूज्यानि किमन्यैरिह पूजितैः
વારંવાર સાધન-સંપત્તિ એકત્ર કરીને શિવના દ્વાદશ પવિત્ર આયતનોની ચારે તરફ પૂર્ણ ભક્તિથી પૂજા કરવી જોઈએ; જ્યારે એ યોગ્ય રીતે પૂજાઈ જાય, ત્યારે અહીં અન્ય પૂજાની શું જરૂર?
Verse 27
पंचकर्मेन्द्रियग्रामाः पंच बुद्धींद्रियाणि च । मनो बुद्धिरिह प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम्
પાંચ કર્મેન્દ્રિયોના સમૂહ, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, તેમજ અહીં મન અને બુદ્ધિ—આ જ શુભ દ્વાદશ આયતન તરીકે કહ્યાં છે।
Verse 28
इहैव स्वर्गनरकौ प्राणिनां नान्यतः क्वचित् । सुखं स्वर्गः समाख्याता दुःखं नरकमेव हि
પ્રાણીઓ માટે સ્વર્ગ અને નરક આ જ જીવનમાં અહીં જ અનુભવાય છે; બીજે ક્યાંય નહીં. સુખને ‘સ્વર્ગ’ કહે છે અને દુઃખ જ ખરેખર ‘નરક’ છે।
Verse 29
सुखेषु भुज्यमानेषु यत्स्याद्देहविसर्जनम् । अयमेव परो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः
સુખભોગ ભોગવતાં ભોગવતાં પણ જો દેહાભિમાનનો ત્યાગ થાય, તો એ જ પરમ મોક્ષ છે—તત્ત્વચિંતકો એ જાણવું।
Verse 30
वासनासहिते क्लेशसमुच्छेदे सति ध्रुवम् । अज्ञानो परमो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः
વાસનાઓ સહિત ક્લેશસમૂહનો દૃઢપણે ઉચ્છેદ થઈ જાય ત્યારે—તત્ત્વચિંતકો જાણે: અજ્ઞાનનો નાશ જ પરમ મોક્ષ છે।
Verse 31
प्रामाणिकी श्रुतिरियं प्रोच्यते वेदवादिभिः । न हिंस्यात्सर्वभूतानि नान्या हिंसा प्रवर्तिका
આ શ્રુતિનું પ્રામાણિક ઉપદેશ છે, જે વેદના વ્યાખ્યાતાઓએ પ્રગટ કર્યો છે—કોઈપણ પ્રાણીને હિંસા ન કરવી; હિંસા તરફ દોરતી બીજી કોઈ પ્રેરણા પ્રવર્તિત ન કરવી।
Verse 32
अग्निष्टोमीयमिति या भ्रामिका साऽसतामिह । न सा प्रमाणं ज्ञातॄणां पश्वालंभनकारिका
અહીં “આ વિધિ અગ્નિષ્ટોમીય છે” એવી કલ્પના અસત્યબુદ્ધિઓનો ભ્રમ છે. વિવેકી જ્ઞાતાઓ માટે તે પ્રમાણ નથી, અને પશુવધને માન્ય કરાવનાર કારણ પણ નથી.
Verse 33
वृक्षांश्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलष्यते
વૃક્ષો કાપીને, પશુઓ મારીને, રક્તનો કાદવ બનાવી—પછી અગ્નિમાં તલ, ઘી વગેરે દહન કરીને—તોય અદભુત રીતે સ્વર્ગને જ લક્ષ્ય માની લાલસા થાય છે.
Verse 34
इत्येवं स्वमतं प्रोच्य यतिस्त्रिपुरनायकम् । श्रावयित्वाखिलान् पौरानुवाच पुनरादरात्
આ રીતે ત્રિપુરનાયક પ્રભુને પોતાનું મત કહી, તે યતિએ સર્વ નગરજનોને સાંભળાવ્યા અને ફરી આદરપૂર્વક બોલ્યો.
Verse 35
दृष्टार्थप्रत्ययकरान्देहसौख्यैकसाधकान् । बौद्धागम विनिर्दिष्टान्धर्मान्वेदपरांस्ततः
તેમણે બૌદ્ધાગમમાં નિર્દિષ્ટ એવા ધર્મોનો પ્રચાર કર્યો, જે માત્ર પ્રત્યક્ષમાં જ વિશ્વાસ જગાવે અને દેહસુખને જ એકમાત્ર સાધ્ય માને; આમ પરમ પ્રમાણ વેદથી વિમુખ થયા.
Verse 36
आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुत्यैवं यन्निगद्यते । तत्तथैव ह मंतव्यं मिथ्या नानात्वकल्पना
શ્રુતિ કહે છે કે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ જ આનંદ છે. તેને એ જ રીતે યથાર્થ માનવું; નાનાત્વની કલ્પનાઓ સર્વથા મિથ્યા છે.
Verse 37
यावत्स्वस्थमिदं वर्ष्म यावन्नेन्द्रियविक्लवः । यावज्जरा च दूरेऽस्ति तावत्सौख्यं प्रसाधयेत्
જ્યાં સુધી આ શરીર સ્વસ્થ છે, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો વિકલ નથી, અને જ્યાં સુધી જરા દૂર છે—ત્યાં સુધી ધર્મમાર્ગે સાચું સુખ સાધવું જોઈએ.
Verse 38
अस्वास्थ्येन्द्रियवैकल्ये वार्द्धके तु कुतस्सुखम् । शरीरमपि दातव्यमर्थिभ्योऽतस्सुखेप्सुभिः
અસ્વસ્થતા, ઇન્દ્રિયવૈકલ્ય અને વૃદ્ધાવસ્થામાં સુખ ક્યાંથી મળે? તેથી જે સાચું કલ્યાણ ઇચ્છે છે, તેમણે જરૂરિયાતમંદોની સેવામાં પોતાનું શરીર પણ અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 39
याचमानमनोवृत्तिप्रीणने यस्य नो जनिः । तेन भूर्भारवत्येषा समुद्रागद्रुमैर्न हि
જેમાં મનની યાચકસદૃશ લાલસાને તૃપ્ત કરવાની પ્રેરણા જ જન્મતી નથી, તેના કારણે જ આ પૃથ્વી ભારવતી બને છે; સમુદ્રો, પર્વતો અને વૃક્ષોના કારણે નહીં।
Verse 40
सत्वरं गत्वरो देहः संचयास्सपरिक्षयाः । इति विज्ञाय विज्ञाता देहसौख्यं प्रसाधयेत्
દેહ ઝડપથી ક્ષય તરફ દોડે છે અને બધા સંગ્રહો નાશવાન છે—એવું જાણીને જ્ઞાની પુરુષે દેહસુખને યોગ્ય રીતે નિયમિત અને સંભાળવું જોઈએ, જેથી તે ધર્મ અને ભગવાન શિવની પૂજાનું સાધન બને।
Verse 41
श्ववाय सकृमीणां च प्रातर्भोज्यमिदं वपुः । भस्मांतं तच्छरीरं च वेदे सत्यं प्रपठ्यते
આ દેહ પ્રાતઃ કૂતરાં અને કીડાંનું ભોજન બને છે. આ શરીર અંતે ભસ્મમાં સમાપ્ત થાય છે—આ સત્ય વેદમાં પ્રગટ છે.
Verse 42
मुधा जातिविकषोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधर्मः कोऽथ चोत्तमः
લોકોમાં ‘જાતિ-ભેદ’ની આ કલ્પના વ્યર્થ રચાય છે. જ્યારે માનવત્વ જ સામાન્ય આધાર છે, ત્યારે અધર્મ શું અને ઉત્તમતા શું?
Verse 43
ब्रह्मादिसृष्टिरेषेति प्रोच्यते वृद्धपूरुषैः । तस्य जातौ सुतौ दक्षमरीची चेति विश्रुतौ
આને ‘બ્રહ્માદિ સૃષ્ટિ’ કહેવામાં આવે છે—એવું પ્રાચીન મહાપુરુષોએ કહ્યું છે. તેના ત્યાંથી બે પુત્રો જન્મ્યા, જે દક્ષ અને મરીચિ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 44
मारीचेन कश्यपेन दक्षकन्यास्सुलोचनाः । धर्मेण किल मार्गेण परिणीतास्त्रयोदश
મરીચિના પુત્ર કશ્યપે ધર્મના વિધિમાર્ગ અનુસાર દક્ષની સુલોચના તેર કન્યાઓને વિધિવત્ પરણ્યા।
Verse 45
अपीदानींतनैर्मर्त्यैरल्पबुद्धिपराक्रमैः । अपि गम्यस्त्वगम्योऽयं विचारः क्रियते मुधा
આ યુગના અલ્પબુદ્ધિ અને અલ્પપરાક્રમી મનુષ્યો પણ આ વિષયને વ્યર્થ ચર્ચે છે—આ ગમ્ય છે કે અગમ્ય; તત્ત્વદૃષ્ટિ વિના કરેલી તપાસ નિષ્ફળ છે।
Verse 46
मुखबाहूरुसञ्जातं चातुर्वर्ण्य सहोदितम् । कल्पनेयं कृता पूर्वैर्न घटेत विचारतः
‘મુખ, બાહુ, ઊરુ અને પાદમાંથી એકસાથે ઉત્પન્ન થયું’ એવું કહેવાતું ચાતુર્વર્ણ્ય પૂર્વજોની કલ્પના માત્ર છે; વિચાર કરતાં તે સાચું ઠરતું નથી।
Verse 47
एकस्यां च तनौ जाता एकस्माद्यदि वा क्वचित् । चत्वारस्तनयास्तत्किं भिन्नवर्णत्वमाप्नुयुः
જો એક જ દેહમાં અને એક જ સ્ત્રોતમાંથી ક્યાંક ચાર પુત્રો જન્મે, તો તેઓ પછી ભિન્ન ભિન્ન વર્ણ (રૂપ-રંગ) કેવી રીતે પામે?
Verse 48
वर्णावर्णविभागोऽयं तस्मान्न प्रतिभासते । अतो भेदो न मंतव्यो मानुष्ये केनचित्क्वचित्
અતએવ ‘વર્ણ’ અને ‘અવર્ણ’ એવો આ વિભાગ યથાર્થ રીતે પ્રકાશિત થતો નથી; તેથી માનવોમાં ક્યાંય, કોઈ દ્વારા, ભેદ માનવો નહીં।
Verse 49
सनत्कुमार उवाच । इत्थमाभाष्य दैत्येशं पौरांश्च स यतिर्मुने । सशिष्यो वेदधर्माश्च नाशयामास चादरात्
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુનિ, દૈત્યોના અધિપતિ અને નગરવાસીઓને આ રીતે કહીને, તે યતિ શિષ્યો સહિત આદરપૂર્વક વૈદિક ધર્મકર્મોનો નાશ કરાવવા લાગ્યો।
Verse 50
स्त्रीधर्मं खंडयामास पातिव्रत्यपरं महत् । जितेन्द्रियत्वं सर्वेषां पुरुषाणां तथैव सः
તેણે પાતિવ્રત્ય પર આધારિત મહાન સ્ત્રીધર્મને ખંડિત કર્યો; તેમજ એ જ રીતે સર્વ પુરુષોના ઇન્દ્રિય-નિગ્રહને પણ ભંગ કર્યો.
Verse 51
देवधर्मान्विशेषेण श्राद्धधर्मांस्तथैव च । मखधर्मान्व्रतादींश्च तीर्थश्राद्धं विशेषतः
તેણે વિશેષરૂપે દેવધર્મો, તેમજ શ્રાદ્ધધર્મો; યજ્ઞ (મખ) ધર્મો, વ્રતાદિ આચરણો—અને ખાસ કરીને તીર્થસ્થળે શ્રાદ્ધ કરવાનું ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 52
शिवपूजां विशेषेण लिंगाराधनपूर्विकाम् । विष्णुसूर्यगणेशादिपूजनं विधिपूर्वकम्
વિશેષરૂપે શિવપૂજા કરવી જોઈએ—પ્રથમ ભક્તિપૂર્વક લિંગારાધનાથી આરંભ કરીને; પછી વિધિપૂર્વક ક્રમે વિષ્ણુ, સૂર્ય, ગણેશ આદિ દેવતાઓનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 53
स्नानदानादिकं सर्वं पर्वकालं विशेषतः । खंडयामास स यतिर्मायी मायाविनां वरः
માયાયુક્ત તે યતિ—માયાવીઓમાં શ્રેષ્ઠ—એ ખાસ કરીને પર્વકાળે થનારા સ્નાન, દાન વગેરે સર્વ કર્મોને ભંગ કરી નાખ્યા।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र त्रिपुरे तेन मायिना । वेदधर्माश्च ये केचित्ते सर्वे दूरतः कृताः
વધુ શું કહું, હે વિપ્રેન્દ્ર! ત્રિપુરમાં તે માયાવીએ વેદધર્મના જે કંઈ પણ નિયમો હતા, તે બધાને દૂર હાંકી ત્યજી દીધા।
Verse 55
पतिधर्माश्रयाः सर्वा मोहितास्त्रिपुरांगनाः । भर्तृशुश्रूषणवतीं विजहुर्मतिमुत्तमाम्
પતિધર્મમાં સ્થિત ત્રિપુરાની સર્વ સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ ગઈ અને પતિની શুশ્રૂષા-ભક્તિરૂપ તે પરમ ઉત્તમ બુદ્ધિનો ત્યાગ કરી બેઠી।
Verse 56
अभ्यस्याकर्षणीं विद्यां वशीकृत्यमयीमपि । पुरुषास्सफलीचक्रुः परदारेषु मोहिताः
આકર્ષણ-વિદ્યા તથા વશીકરણમયી વિદ્યા પણ અભ્યાસ કરીને, પરસ્ત્રીલાલસામાં મોહિત થયેલા તે પુરુષોએ તેને લોકદૃષ્ટિએ ‘સફળ’ કરી; પરંતુ તેનાથી બંધન જ વધ્યું।
Verse 57
अंतःपुरचरा नार्यस्तथा राजकुमारकाः । पौराः पुरांगनाश्चापि सर्वे तैश्च विमोहिताः
અંતઃપુરમાં ફરતી સ્ત્રીઓ, રાજકુમારો, નગરવાસીઓ અને નગરની સ્ત્રીઓ પણ—બધા જ તેમના દ્વારા મોહિત અને વિમૂઢ થયા।
Verse 58
एवं पौरेषु सर्वेषु निजधर्मेषु सर्वथा । पराङ्मुखेषु जातेषु प्रोल्ललास वृषेतरः
આ રીતે જ્યારે સર્વ નાગરિકો સર્વથા પોતાના-પોતાના ધર્મથી પરાઙ્મુખ થઈ ગયા, ત્યારે વૃષેતર અત્યંત ઉલ્લાસિત થયો.
Verse 59
माया च देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो । अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता
હે પ્રભુ, દેવદેવ વિષ્ણુની આજ્ઞાથી માયા પણ ત્રિપુર ગઈ; અને તેના જ નિયોગથી અલક્ષ્મી સ્વયં પણ ત્રિપુરમાં પ્રવેશી.
Verse 60
या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादरात् । बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः
હે પ્રભુ, દેવેશ્વરની કૃપાથી તપસ્યા દ્વારા જે લક્ષ્મી તેમને પ્રાપ્ત થઈ હતી, તે બ્રહ્માના આદેશથી તેમને ત્યજી બહાર નીકળી ગઈ.
Verse 61
बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णो र्मायाविनिर्मितम् । तेषां दत्त्वा क्षणादेव कृतार्थोऽभूत्स नारदः
વિષ્ણુની માયાથી રચાયેલો એ જ બુદ્ધિ-મોહ નારદે તેમને ક્ષણમાત્રમાં આપી દીધો; અને તે જ ક્ષણે નારદ પોતાનાં પ્રયોજનમાં કૃતાર્થ થયો।
Verse 62
नारदोपि तथारूपो यथा मायी तथैव सः । तथापि विकृतो नाभूत्परमेशादनुग्रहात्
નારદે પણ માયાવાનની જેમ એ જ રૂપ ધારણ કર્યું; છતાં પરમેશ્વરના અનુગ્રહથી તે વિકૃત કે મોહિત થયો નહિ।
Verse 63
आसीत्कुंठितसामर्थ्यो दैत्यराजोऽपि भो मुने । भ्रातृभ्यां सहितस्तत्र मयेन च शिवेच्छया
હે મુને, શિવની ઇચ્છાથી દૈત્યરાજની શક્તિ પણ મંદ પડી; તે ત્યાં પોતાના ભાઈઓ સાથે અને મય સાથે પણ, શિવસંકલ્પ અનુસાર ઊભો રહ્યો।
Frequently Asked Questions
The chapter situates the Tripura arc by describing the daitya-king’s initiation (dīkṣā) by a māyāvin ascetic and the ensuing instruction that functions to ‘delude/enchant’ (mohana) the daityas.
It reframes agency and sovereignty: by asserting beginningless saṃsāra and the ātman as the sole lord, it undercuts egoic/daitya control and serves as māyā—an instrument within Śiva’s strategy rather than a neutral metaphysical lecture.
The text ranges from Brahmā and other gods down to grass and insects, emphasizing that all bodies dissolve in time and share the same embodied imperatives (food, sleep, fear, sex).