शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथाकर्ण्य वचश्शंभुर्हरिविध्योस्सुदीनयोः । उवाच विहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

સનત્કુમાર બોલ્યા—પછી હરિ અને વિધિ અતિ દુઃખિત હતા તેવા વચનો સાંભળી શંભુ હળવા સ્મિત સાથે, મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં બોલ્યા।

Verse 2

शिव उवाच । हे हरे वत्स हे ब्रह्मंस्त्यजतं सर्वशो भयम् । शंखचूडोद्भवं भद्रं सम्भविष्यत्यसंशयम्

શિવ બોલ્યા—હે હરે વત્સ! હે બ્રહ્મન! સર્વ રીતે ભય ત્યજી દો. શંખચૂડમાંથી નિશ્ચયે મંગલમય પરિણામ ઊપજશે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 3

शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि तत्त्वतः । कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नश्च पुरा प्रभो

હે પ્રભો! શંખચૂડનો સર્વ વૃત્તાંત હું તત્ત્વથી જાણું છું; તેમજ પ્રાચીન કાળના કૃષ્ણભક્ત ગોપ સુદામાનો પણ પ્રસંગ જાણું છું।

Verse 4

मदाज्ञया हृषीकेशो कृष्णरूपं विधाय च । गोशालायां स्थितो रम्ये गोलोके मदधिष्ठिते

મારી આજ્ઞાથી હૃષીકેશે કૃષ્ણરૂપ ધારણ કર્યું અને મારા અધિષ્ઠાન હેઠળના તે રમ્ય ગોલોકમાં ગોશાળામાં નિવાસ કર્યો।

Verse 5

स्वतंत्रोहमिति स्वं स मोहं मत्वा गतः पुरा । क्रीडास्समकरोद्बह्वीस्स्वैरवर्तीव मोहितः

‘હું સ્વતંત્ર છું’ એમ માનીને તે પહેલાં પોતાના જ મોહમાં પડ્યો; અને સ્વેચ્છાચારીની જેમ મોહીત થઈ અનેક ક્રીડાઓમાં પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 6

तं दृष्ट्वा मोहमत्युग्रं तस्याहं मायया स्वया । तेषां संहृत्य सद्बुद्धिं शापं दापितवान् किल

તે અત્યંત ઉગ્ર મોહને જોઈને મેં મારી સ્વમાયા દ્વારા તેના પર પ્રયોગ કર્યો; અને તેમની સદ્બુદ્ધિ હરીને તેમની પાસે શાપ ઉચ્ચારાવાવ્યો—એવું કહેવાય છે।

Verse 7

इत्थं कृत्वा स्वलीलां तां मायां संहृतवानहम् । ज्ञानयुक्तास्तदा ते तु मुक्तमोहास्सुबुद्धयः

આ રીતે મારી દિવ્ય લીલા રૂપે તે માયા કરી પછી મેં તેને સંહારી લીધી. ત્યારબાદ તેઓ જ્ઞાનયુક્ત બની મોહમુક્ત થયા અને સદ્બુદ્ધિમાં સ્થિર થયા।

Verse 8

समीपमागतास्ते मे दीनीभूय प्रणम्य माम् । अकुर्वन्सुनुतिं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

પછી તેઓ મારા સમીપ આવ્યા; દીન બની મને પ્રણામ કર્યો. હાથ જોડીને, વિનમ્ર ભાવથી, ભક્તિપૂર્વક ગંભીર સ્તુતિ કરી।

Verse 9

वृत्तांतमवदन्सर्वं लज्जाकुलितमानसाः । ऊचुर्मत्पुरतो दीना रक्षरक्षेति वै गिरः

લજ્જાથી વ્યાકુળ મનથી તેમણે સમગ્ર વૃત્તાંત કહ્યો. મારા સમક્ષ દીન બની તેઓ વારંવાર બોલ્યા—“રક્ષા કરો, રક્ષા કરો!”

Verse 10

तदा त्वहं भवस्तेषां संतुष्टः प्रोक्तवान् वचः । भयं त्यजत हे कृष्ण यूयं सर्वे मदाज्ञया

ત્યારે હું ભવ (ભગવાન શિવ) તેમનાથી પ્રસન્ન થઈ આ વચન બોલ્યો— “હે કૃષ્ણ, ભય ત્યજી દો; તમે સર્વે મારી આજ્ઞા મુજબ યથોચિત રીતે વર્તો।”

Verse 11

रक्षकोऽहं सदा प्रीत्या सुभद्रं वो भविष्यति । मदिच्छयाऽखिलं जातमिदं सर्वं न संशयः

હું સદા પ્રેમમય કૃપાથી તમારો રક્ષક છું; તમારું કલ્યાણ નિશ્ચય થશે. મારી ઇચ્છાથી જ આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 12

स्वस्थानं गच्छ त्वं सार्द्धं राधया पार्षदेन च । दानवस्तु भवेत्सोयं भारतेऽत्र न संशयः

તું રાધા તથા તારા પારષદ સાથે પોતાના સ્વધામે જા. અને આ વ્યક્તિ—ભારતમાં નિશ્ચયે દાનવ બનશે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 13

शापोद्धारं करिष्येऽहं युवयोस्समये खलु । मदुक्तमिति संधार्य शिरसा राधया सह

યોગ્ય સમયે હું તમ બંનેના શાપનો ઉદ્ધાર નિશ્ચય કરીશ. મારા વચનને સત્ય માની, રાધા સાથે શિર નમાવી તેને ધારણ કરો.

Verse 14

श्रीकृष्णोऽमोददत्यंतं स्वस्थानमगमत्सुधीः । न्यष्ठातां सभयं तत्र मदाराधनतत्परौ

સુધી શ્રીકૃષ્ણ અત્યંત આનંદિત થઈ પોતાના સ્વધામે ગયા. ત્યાં તે બે જણ ભયભીત રહી, મારા (ભગવાન શિવના) આરાધનમાં સંપૂર્ણ તત્પર રહ્યા.

Verse 15

मत्वाखिलं मदधीनमस्वतन्त्रं निजं च वै । स सुदामाऽभवद्राधाशापतो दानवेश्वरः

‘આ બધું મારા અધિન છે, સ્વતંત્ર નથી, અને ખરેખર મારું જ છે’ એમ માની, રાધાના શાપથી તે સુદામા બની દાનવોમાં અધિપતિ થયો.

Verse 16

शङ्खचूडाभिधो देवद्रोही धर्मविचक्षणः । क्लिश्नाति सुबलात्कृत्स्नं सदा देवगणं कुधीः

શંખચૂડ નામનો તે દેવદ્રોહી, ધર્મમાં વિવેકી હોવા છતાં કુમતિ, પોતાના મહાબળથી સર્વ દેવગણને સદા પીડિત કરે છે.

Verse 17

मन्मायामोहितस्सोतिदुष्टमंत्रिसहा यवान् । तद्भयं त्यजताश्वेव मयि शास्तरि वै सति

મારી માયાથી મોહિત અને અતિદુષ્ટ મંત્રીઓ સાથે રહેલા તે યવન ભયનું કારણ બન્યા છે. તે ભય તત્કાળ ત્યજી દો, કારણ કે હું અહીં શાસ્તા અને રક્ષક રૂપે હાજર છું.

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्यूचिवाञ्शिवो यावद्धरिब्रह्मपुरः कथाम् । अभवत्तावदन्यच्च चरितं तन्मुने शृणु

સનત્કુમાર બોલ્યા—શિવજી હરિ અને બ્રહ્મા વિષયક કથા કહેતા હતા, એટલામાં જ બીજું એક ચરિત્ર બન્યું. હે મુનિ, તે કથા સાંભળો.

Verse 19

तस्मिन्नेवांतरे कृष्णो राधया पार्षदैः सह । सद्गोपैराययौ शंभुमनुकूलयितुं प्रभुम्

એ જ સમયે કૃષ્ણ રાધા સાથે, પોતાના પારષદો અને સદ્ગોપો સાથે, પરમ પ્રભુ શંભુને પ્રસન્ન કરવા માટે તેમના પાસે ગયો.

Verse 20

प्रभुं प्रणम्य सद्भक्त्या मिलित्वा हरिमादरात् । संमतो विधिना प्रीत्या संतस्थौ शिवशासनात्

પ્રભુને સાચી ભક્તિથી પ્રણામ કરીને અને હરિને આદરથી મળીને, વિધિ મુજબ પ્રેમથી સન્માનિત થઈ, શિવની આજ્ઞાથી તે શાંતચિત્તે સ્થિર રહ્યો.

Verse 21

ततः शंभुं पुनर्नत्वा तुष्टाव विहिताञ्जलिः । श्रीकृष्णो मोहनिर्मुक्तो ज्ञात्वा तत्त्वं शिवस्य हि

પછી શ્રીકૃષ્ણે શંભુને ફરી પ્રણામ કરીને અંજલિ બાંધી સ્તુતિ કરી. શિવના તત્ત્વને જાણી તે મોહમુક્ત થયો.

Verse 22

श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव परब्रह्म सतांगते । क्षमस्व चापराधं मे प्रसीद परमेश्वर

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ! હે પરબ્રહ્મ, સજ્જનોની ગતિ! મારા અપરાધને ક્ષમા કરો; હે પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 23

त्वत्तः शर्व च सर्वं च त्वयि सर्वं महेश्वर । सर्वं त्वं निखिलाधीश प्रसीद परमेश्वर

હે શર્વ! સર્વ કંઈ અને સર્વ જીવો તમારાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; તમામાં જ સર્વ સ્થિત છે, હે મહેશ્વર. તમે જ સર્વ છો, હે નખિલાધીશ—હે પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 24

त्वं ज्योतिः परमं साक्षात्सर्वव्यापी सनातनः । त्वया नाथेन गौरीश सनाथास्सकला वयम्

તમે સాక్షાત્ પરમ જ્યોતિ છો—સર્વવ્યાપી અને સનાતન. હે ગૌરીશ! તમે નાથ હોવાથી અમે સર્વે સનાથ, આશ્રિત અને સુરક્ષિત છીએ।

Verse 25

सर्वोपरि निजं मत्वा विहरन्मोहमाश्रितः । तत्फलं प्राप्तवानस्मि शापं प्राप्तस्सवामकः

હું પોતાને સર્વોપરી શ્રેષ્ઠ માની, મોહનો આશ્રય લઈને ભટકતો રહ્યો. તેનું ફળ હવે મળ્યું—વામક સાથે મને શાપ પ્રાપ્ત થયો।

Verse 26

पार्षदप्रवरो यो मे सुदामा नाम गोपकः । स राधाशापतः स्वामिन्दानवीं योनिमाश्रितः

હે સ્વામી! મારા પારષદોમાં શ્રેષ્ઠ સુદામા નામનો ગોપ, રાધાના શાપથી દાનવ-યોનિમાં પ્રવેશ્યો છે.

Verse 27

अस्मानुद्धर दुर्ग्गेश प्रसीद परमेश्वर । शापोद्धारं कुरुष्वाद्य पाहि नश्शरणागतान्

હે દુર્ગેશ, હે પરમેશ્વર! પ્રસન્ન થાઓ; આજે શાપમોચન કરીને અમને ઉદ્ધારો અને શરણાગત અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 28

इत्युक्त्वा विररामैव श्रीकृष्णो राधया सह । प्रसन्नोऽभूच्छिवस्तत्र शरणागतवत्सलः

આમ કહી શ્રીકૃષ્ણ રાધાસહ મૌન થયા. ત્યારબાદ શરણાગતવત્સલ શિવ ત્યાં પ્રસન્ન થયા.

Verse 29

श्रीशिव उवाच । हे कृष्ण गोपिकानाथ भयं त्यज सुखी भव । मयानुगृह्णता तात सर्वमाचरितं त्विदम्

શ્રીશિવ બોલ્યા—હે કૃષ્ણ, ગોપિકાનાથ! ભય ત્યજી સુખી થા. તાત, મારી કૃપાથી આ બધું તારા દ્વારા યથોચિત રીતે સિદ્ધ થયું છે.

Verse 30

संभविष्यति ते भद्रं गच्छ स्वस्थानमुत्तमम् । स्थातव्यं स्वाधिकारे च सावधानतया सदा

તારું મંગળ નિશ્ચિત થશે. હવે તારા ઉત્તમ સ્વધામે જા, અને સદા પોતાના અધિકાર-ધર્મમાં સાવધાનીથી સ્થિર રહેજે.

Verse 31

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे शिवोपदेशो नामैकत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં શંખચૂડવધ પ્રસંગે ‘શિવોપદેશ’ નામનો એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 32

वाराहप्रवरे कल्पे तरुण्या राधया सह । शापप्रभावं भुक्त्वा वै पुनरायास्यति स्वकम्

ઉત્તમ વારાહકલ્પમાં, તરુણી રાધા સાથે, તે નિશ્ચયે શાપના પ્રભાવને ભોગવશે; અને તેનો અનુભવ કરીને ફરી પોતાના સ્વકીય સ્વરૂપ અને ધામમાં પરત આવશે.

Verse 33

सुदामा पार्षदो यो हि तव कृष्ण प्रियप्रियः । दानवीं योनिमाश्रित्येदानीं क्लिश्नाति वै जगत्

હે કૃષ્ણ! સુદામા જે તારો પારષદ અને અતિ પ્રિય હતો, તે હવે દાનવી યોનિમાં જન્મ લઈને હાલમાં ખરેખર જગતને ક્લેશ આપે છે.

Verse 34

शापप्रभावाद्राधाया देवशत्रुश्च दानवः । शङ्खचूडाभिधस्सोऽति दैत्यपक्षी सुरदुहः

રાધાના શાપના પ્રભાવથી દેવશત્રુ એવો એક દાનવ ઉત્પન્ન થયો. તે ‘શંખચૂડ’ નામે પ્રસિદ્ધ—દૈત્યપક્ષનો સાથી અને દેવોને દુઃખ આપનાર હતો.

Verse 35

तेन निस्सारिता देवास्सेन्द्रा नित्यं प्रपीडिताः । हृताधिकारा विकृतास्सर्वे याता दिशो दश

તેના દ્વારા હાંકી કાઢાયેલા દેવો ઇન્દ્ર સહિત સદા પીડિત રહ્યા. અધિકાર હરણ થતાં વ્યાકુળ બની તેઓ સર્વે દસ દિશાઓમાં ભાગી ગયા.

Verse 36

ब्रह्माच्युतौ तदर्थे ही हागतौ शरणं मम । तेषां क्लेशविनिर्मोक्षं करिष्ये नात्र संशयः

બ્રહ્મા અને અચ્યુત (વિષ્ણુ) એ જ હેતુથી મારી શરણમાં આવ્યા છે. હું તેમને ક્લેશમાંથી મુક્ત કરીશ—અહીં કોઈ સંશય નથી.

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरः कृष्णं पुनः प्रोवाच सादरम् । हरिं विधिं समाभाष्य वचनं क्लेशनाशनम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—એવું કહીને શંકરે ફરી આદરપૂર્વક કૃષ્ણને કહ્યું; અને હરિ (વિષ્ણુ) તથા વિધિ (બ્રહ્મા) સાથે પણ વાત કરીને ક્લેશનાશક વચન ઉચ્ચાર્યાં.

Verse 38

शिव उवाच । हे हरे हे विधे प्रीत्या ममेदं वचनं शृणु । गच्छतं त्वरितं तातौ देवानंदाय निर्भयम्

શિવ બોલ્યા—હે હરે, હે વિધે! પ્રેમથી મારું આ વચન સાંભળો. હે પ્રિય પુત્રો, દેવોના આનંદ માટે નિર્ભય બની ત્વરિત જાઓ.

Verse 39

कैलासवासिनं रुद्रं मद्रूपं पूर्णमुत्तमम् । देवकार्यार्थमुद्भूतं पृथगाकृतिधारिणम्

તેણે કૈલાસવાસી રુદ્રને જોયા—જે મારા જ સ્વરૂપ, પૂર્ણ અને ઉત્તમ છે—દેવકાર્ય માટે પ્રગટ થઈ અલગ દૃશ્ય આકાર ધારણ કરનાર.

Verse 40

एतदर्थे हि मद्रूपः परिपूर्णतमः प्रभुः । कैलासे भक्तवशतस्संतिष्ठति गिरौ हरे

આ જ હેતુ માટે મારા જ સ્વરૂપવાળા, પરિપૂર્ણતમ પ્રભુ—હે હરિ—ભક્તોના પ્રેમવશ થઈ કૈલાસ પર્વત પર નિવાસ કરે છે।

Verse 41

मत्तस्त्वत्तो न भेदोऽस्ति युवयोस्सेव्य एव सः । चराचराणां सर्वेषां सुरादीनां च सर्वदा

મારા અને તારા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી. તમારે બન્નેએ સેવ્ય (પૂજ્ય) તો એ એક જ છે—સદૈવ; સર્વ ચરાચર જીવો તથા દેવતાઓ આદિ માટે પણ હંમેશા એ જ આરાધ્ય છે।

Verse 42

आवयोभेदकर्ता यस्स नरो नरकं व्रजेत् । इहापि प्राप्नुयात्कृष्टं पुत्रपौत्रविवर्जितः

જે મનુષ્ય અમારા બન્ને વચ્ચે ભેદ કરાવે છે, તે નરકમાં જાય છે; અને આ લોકમાં પણ તે દુઃખ પામે છે, પુત્ર-પૌત્રથી વંચિત થઈને।

Verse 43

इत्युक्तवंतं दुर्गेशं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । राधया सहितः कृष्णः स्वस्थानं सगणो ययौ

આ રીતે દુર્ગેશને સંબોધીને કૃષ્ણે રાધાસહ વારંવાર પ્રણામ કર્યા. પછી પોતાના ગણો સાથે પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 44

हरिर्ब्रह्मा च तौ व्यास सानन्दौ गतसाध्वसौ । मुहुर्मुहुः प्रणम्येशं वैकुंठं ययतुर्द्रुतम्

હે વ્યાસ! હરિ અને બ્રહ્મા આનંદિત તથા ભયમુક્ત થઈ ઈશ (શિવ)ને વારંવાર પ્રણામ કરીને ઝડપથી વૈકુંઠ ગયા.

Verse 45

तत्रागत्याखिलं वृत्तं देवेभ्यो विनिवेद्य तौ । तानादाय ब्रह्मविष्णू कैलासं ययतुर्गिरिम्

ત્યાં આવી તે બે (બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ)એ સમગ્ર વૃત્તાંત દેવોને નિવેદન કર્યો. પછી તે દેવોને સાથે લઈને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા.

Verse 46

तत्र दृष्ट्वा महेशानं पार्वतीवल्लभं प्रभुम् । दीनरक्षात्तदेहं च सगुणं देवनायकम्

ત્યાં પાર્વતીવલ્લભ પ્રભુ મહેશાનને જોઈ, દીનજનની રક્ષા માટે ધારણ કરેલું તે જ સગુણ, દેવનાયક દેહધારી સ્વરૂપ પણ તેણે જોયું.

Verse 47

तुष्टुवुः पूर्ववत्सर्वे भक्त्या गद्गदया गिरा । करौ बद्ध्वा नतस्कंधा विनयेन समन्विताः

પૂર્વવત્ સૌએ ભક્તિથી ગદગદ વાણીમાં સ્તુતિ કરી. હાથ જોડીને, ખભા નમાવી, તેઓ વિનય અને શિસ્તથી યુક્ત હતા.

Verse 48

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव गिरिजानाथ शंकर । वयं त्वां शरणापन्ना रक्ष देवान्भयाकुलान्

દેવોએ કહ્યું— “દેવદેવ, મહાદેવ, ગિરિજાનાથ, શંકર! ભયથી વ્યાકુળ થઈ અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; ભયાકુલ દેવોને રક્ષા કરો।”

Verse 49

शंखचूडदानवेन्द्रं जहि देवनिषूदनम् । तेन विक्लाविता देवाः संग्रामे च पराजिताः

હે દેવશત્રુનાશક! દાનવોના અધિપતિ શંખચૂડનો સંહાર કર. તેના કારણે દેવો વ્યાકુળ થયા અને યુદ્ધમાં પરાજિત થયા.

Verse 50

हृताधिकाराः कुतले विचरंति यथा नराः । देवलोको हि दुर्दृश्यस्तेषामासीच्च तद्भयात्

અધિકારો છીનવાઈ જતા તેઓ પૃથ્વી પર સામાન્ય મનુષ્યોની જેમ ભટકવા લાગ્યા. તે ભયથી દેવલોક પણ તેમને દુર્લભ દર્શન થયો, જાણે છુપાઈ ગયો હોય.

Verse 51

दीनोद्धर कृपासिन्धो देवानुद्धर संकटात् । शक्रं भयान्महेशानहत्वा तं दानवाधिपम्

હે મહેશાન, દીનોદ્ધારક, કૃપાસિંધુ! આ સંકટમાંથી દેવોને ઉદ્ધર કરો. તે દાનવાધિપને વધ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) ને ભયમાંથી મુક્ત કરો.

Verse 52

इति श्रुत्वा वचश्शंभुर्देवानां भक्तवत्सलः । उवाच विहसन् वाण्या मेघनादगभीरया

આ વચનો સાંભળી દેવભક્તવત્સલ શંભુ હળવા હાસ્ય સાથે બોલ્યા. તેમની વાણી મેઘગર્જના જેવી ગંभीर અને નાદમય હતી.

Verse 53

श्रीशंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाः स्वस्थानं गच्छत धुवम् । शंखचूडं वधिष्यामि सगणं नात्र संशयः

શ્રીશંકરે કહ્યું—હે હરિ, હે વિધે, હે દેવો! તમે નિશ્ચયે તમારા પોતાના ધામે જાઓ. હું શંખચૂડને તેના ગણો સહિત વધ કરીશ; તેમાં સંશય નથી.

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचः पीयूषसंनिभम् । ते सर्वे प्रमुदा ह्यासन्नष्टं मत्वा च दानवम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—મહેશ્વરના અમૃતસમાન વચનો સાંભળી તેઓ સર્વે અત્યંત આનંદિત થયા અને દાનવ નષ્ટ થયો એમ માન્યા।

Verse 55

हरिर्जगाम वैकुंठं सत्यलोके विधिस्तदा । प्रणिपत्य महेशं च सुराद्याः स्वपदं ययुः

હરિ વૈકુંઠ ગયા અને ત્યારે વિધિ (બ્રહ્મા) સત્યલોકમાં પરત ગયા. મહેશને પ્રણામ કરીને દેવો વગેરે સૌ પોતપોતાના ધામે ગયા.