अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર રણભૂમિમાં શક્તિની ભયાનક મહિમા વર્ણવે છે. દેવી કાળી યુદ્ધક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી સિંહનાદ કરે છે; તેથી દાનવો મૂર્છિત થાય છે અને ગણો તથા દેવસેનાઓ હર્ષથી ગર્જના કરે છે. ઉગ્રદંષ્ટ્રા, ઉગ્રદંડા, કોટવી વગેરે ઉગ્ર સ્વરૂપો દેવી સાથે અট্টહાસ કરે, રણમાં નૃત્ય કરે અને મધુ/મધ્વીક પાન કરે—જગતને કંપાવતી શક્તિનું સૂચન કરે છે. શંખચૂડ કાળીને સામનો કરે છે; દેવી પ્રલયાગ્નિ સમું તેજ ફેંકે છે, જેને તે વિષ્ણુચિહ્નિત ઉપાયથી રોકે છે. પછી દેવી નારાયણાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે; તેના વિસ્તારે શંખચૂડ દંડવત્ પડી વારંવાર નમન કરે છે અને શરણાગતિથી અસ્ત્ર પાછું ખેંચાઈ જાય છે—વિનયથી મહાવિનાશક બળ શાંત થાય છે એવી નીતિ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ દેવી મંત્રપૂર્વક બ્રહ્માસ્ત્ર છોડે છે; દાનવરાજ પ્રતિબ્રહ્માસ્ત્રથી ઉત્તર આપે છે. આમ યુદ્ધ મંત્રનિયમાધીન, ધર્મસંમત દિવ્ય શક્તિઓના વિનિમયરૂપે દર્શાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि संग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः
સનત્કુમાર બોલ્યા—તે દેવી યુદ્ધભૂમિમાં ગઈ અને સિંહનાદ કર્યો. દેવીના તે નાદથી દાનવો મૂર્છિત થઈ ધરાશાયી થયા.
Verse 2
अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि
તે વારંવાર ઘોર અને ભયંકર અট্টહાસ કરતો રહ્યો. પછી તેણે માધ્વીક (મધુમદિરા) પીધી અને રણભૂમિના શિખર પર નૃત્ય કર્યું—યુદ્ધમધ્યે રુદ્રશક્તિનું ભયાનક વૈભવ દર્શાવતાં.
Verse 3
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदंडा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः
ઉગ્રદંષ્ટ્રા, ઉગ્રદંડા અને કોટવી એ મધુ પાન કર્યું. અને ત્યાં રણભૂમિમાં અન્ય દેવીઓ પણ નૃત્ય કરતાં કરતાં વારંવાર મધુ પીતાં રહ્યાં.
Verse 4
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जंतस्सर्वे सुरगणादयः
ત્યારે ગણદેવદળમાં તથા દેવગણોમાં મહાન્ કોલાહલ ઊઠ્યો. સર્વ દેવસમૂહો વારંવાર ઉંચા ગર્જન કરતાં હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા.
Verse 5
दृष्ट्वा कालीं शंखचूडश्शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ
કાળીને જોઈ શંખચૂડ ઝડપથી રણભૂમિમાં આવી પહોંચ્યો. દાનવો ભયગ્રસ્ત થયા; પરંતુ તેમના રાજાએ તેમને અભય અને આશ્વાસન આપ્યું.
Verse 6
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवांकितलीलया
કાળીએ પ્રલયાગ્નિની શિખાઓ સમાન પ્રચંડ અગ્નિ ફેંકી. પરંતુ રાજાએ વૈષ્ણવશક્તિથી અંકિત અદ્ભુત લીલાથી તેને તત્કાળ નાશ કરી દીધી.
Verse 7
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्
પછી દેવીએ તેના ઉપર નારાયણાસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યું. સામે દુષ્ટ દાનવને જોઈ તે દિવ્ય અસ્ત્ર વધતું ગયું અને વધુ પ્રબળ બન્યું.
Verse 8
तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः
તેમને પ્રલયાગ્નિની શિખા સમા પ્રજ્વલિત જોઈ શંખચૂડ દંડવત્ ભૂમિ પર પડી ગયો અને વારંવાર ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવા લાગ્યો।
Verse 9
निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम्
નમ્ર બનેલા દાનવને જોઈ તે અસ્ત્ર પાછું ખેંચાયું; ત્યારબાદ દેવીએ મંત્રપૂર્વક બ્રહ્માસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યું।
Verse 10
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलंतं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवारं चकार ह
તેને તેજથી પ્રજ્વલિત જોઈ દાનવોનો અધિપતિ ભૂમિ પર ઊભો રહી પ્રણામ કર્યો; પછી બ્રહ્માસ્ત્ર વડે તેને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 11
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम्
પછી ક્રોધિત દાનવાધિપતિએ ઝડપથી ધનુષ્ય ખેંચી, મંત્રપૂર્વક દેવીએ સામે દિવ્ય અસ્ત્રો પ્રક્ષેપ્યા।
Verse 12
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः
સમરમાં તેણે લાંબું મોઢું ફેલાવી ગળી જવાની તૈયારી કરી; પછી અট্টહાસ સાથે ગર્જના કરી, તેથી દાનવો ભયગ્રસ્ત થયા।
Verse 13
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा
તેણે કાળી પર સો યોજન લાંબી શક્તિ-શસ્ત્ર ફેંકી. પરંતુ દેવી દિવ્ય અસ્ત્રજાળથી તેને સો ખંડોમાં ચુરચુર કરી નાખી.
Verse 14
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिवारं चकार सा
તેણે ચંડિકા પર વૈષ્ણવ અસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યો. કાળીએ માહેશ્વર શક્તિથી તેને અટકાવી નિષ્પ્રભ કરી દીધું.
Verse 15
एवं चिरतरं युद्धमन्योन्यं संबभूव ह । प्रेक्षका अभवन्सर्वे देवाश्च दानवा अपि
આ રીતે લાંબા સમય સુધી બંનેનું પરસ્પર યુદ્ધ ચાલ્યું. દેવો અને દાનવો—બધા જ—માત્ર દર્શક બની રહ્યા.
Verse 16
अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा
પછી રણમાં કાળ સમાન ક્રોધિત મહાદેવી કાળીએ મંત્રપૂત પાશુપત બાણ ક્રોધથી હાથમાં લીધું.
Verse 17
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा
અસ્ત્ર ફેંકતાં પહેલાં તેને અટકાવવા અશરીરી વાણી થઈ—“હે દેવી, ક્રોધમાં શંખચૂડ પર આ અસ્ત્ર ન ફેંક.”
Verse 18
मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके । शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय
હે ચંડિકે, વીર શંખચૂડનું મૃત્યુ પાશુપત અસ્ત્રથી નહીં થાય, અમોઘ શસ્ત્રથી પણ નહીં. તેથી બીજો ઉપાય વિચાર.
Verse 19
इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा
આ સાંભળી ભદ્રકાળીએ તે અસ્ત્ર ન ફેંક્યું. ભૂખથી પ્રેરિત થઈ તેણે લીલાપૂર્વક દાનવોના એક લાખને ગળી લીધા.
Verse 20
अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
ભયંકરી દેવી વેગથી શંખચૂડને ગળી લેવા દોડી; પરંતુ તે દાનવે દિવ્ય રૌદ્ર અસ્ત્રથી તેને અટકાવી દીધી.
Verse 21
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम्
પછી ક્રોધિત દાનવરાજે ત્વરાથી ખડ્ગ ફેંક્યો—તે ઉનાળાના સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, અત્યંત તીક્ષ્ણ ધારવાળો અને પરમ ભયંકર હતો.
Verse 22
सा काली तं समालोक्यायांतं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः
તે કાળીએ તેને ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ આવતો જોઈ, મોં વિસ્તારી અને તે જોતો જોતો તેને પોતાનો આહાર બનાવી લીધો.
Verse 23
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च
દાનવોના સ્વામીએ તે દિવ્ય અસ્ત્રો અને અન્ય શસ્ત્રોને કાપી નાંખ્યા. જે તેની સામે આવ્યા, તેમને તેણે તત્ક્ષણે સો ખંડમાં વિખેરી દીધા.
Verse 24
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानंतर्धानं चकार सः
પુનઃ તેને પકડવા મહાદેવી મહાવેગે તેની પાછળ ગઈ; પરંતુ સર્વસિદ્ધેશ્વર શ્રીમાન્ પ્રભુ અંતર્ધાન થઈ ગયા.
Verse 25
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्
ત્યારે કાલીએ વેગથી મુષ્ટિપ્રહાર કર્યો; તે દાનવને જોયા વિના જ. તેણે તેનો રથ ચૂરચૂર કર્યો અને ખરેખર તેના સારથિને પણ પાડી દીધો।
Verse 26
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखो पमम्
પછી માયાવી શંખચૂડ ઝડપથી આગળ આવ્યો અને ભારે વેગથી ભદ્રકાળી પર ચક્ર ફેંક્યું—જે પ્રલયાગ્નિની શિખા સમાન પ્રજ્વલિત હતું।
Verse 27
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्
ત્યારે દેવીએ તે ચક્રને ડાબા હાથથી લીલાપૂર્વક પકડી લીધું; અને ક્રોધના વેગે તેને તરત પોતાના મુખ તરફ લઈ જઈ જાણે ગળી જવા લાગી।
Verse 28
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः
ત્યારે દેવીએ મહાક્રોધથી અતિ વેગે મুষ্টિપ્રહાર કર્યો. દાનવોના એ અધિપતિ પણ ડગમગી ગયો અને ક્ષણમાત્ર મૂર્છિત થયો.
Verse 29
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह
ક્ષણમાં ચેતના પામી તે પ્રતિાપી ઊભો થયો; પરંતુ તેને માતૃભાવથી જોઈ, તેની સાથે બાહુયુદ્ધ કર્યું નહીં.
Verse 30
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्द्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः
દેવીએ દાનવને પકડી વારંવાર ઘુમાવી, પછી મહાક્રોધથી અતિ વેગે તેને ઉપર ફેંકી દીધો.
Verse 31
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्था प्रणम्य भद्रकालिकाम्
ત્યારે પ્રતિાપવાન શંખચૂડ અતિ વેગે ઉછળી પડ્યો. પડીને ફરી ઊભો થયો અને ભદ્રકાળી ને પ્રણામ કર્યો.
Verse 32
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनो हरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोपि महारणे
રત્નાધિપતિના સારથી નિર્મિત, મનોહર એવા વિમાન પર તે હર્ષિત ચિત્તે આરોહણ કર્યો; મહાયુદ્ધમાં પણ તે ભ્રમિત ન થયો।
Verse 33
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी
ક્ષુધાથી કાલિકાએ દાનવોના ઘાવમાંથી વહેતું લોહી પી લીધું. એ જ સમયે ત્યાં એક અશરીરી વાણી ઉદ્ભવી.
Verse 34
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि
“હમણાં પણ આ યુદ્ધમાં દાનવ-ઇન્દ્રોમાં એક લાખ બાકી છે—અહંકારથી ગર્જતા. તેથી, હે ઈશ્વરી, તેમની કકળાટભરી સેના સહિત તેમને ભક્ષણ કર (સંહાર કર).”
Verse 35
संग्रामे दानवेन्द्रं च हंतुं न कुरु मानसम् । अवध्योयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम्
“યુદ્ધમાં દાનવ-રાજને મારવાનો મનમાં વિચાર ન કર. હે દેવી, આ શંખચૂડ તારા માટે અવધ્ય છે—આ નિશ્ચય છે।”
Verse 36
तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा
વ્યોમમંડળમાંથી નીકળેલું તે વચન સાંભળી દેવીએ અનેક દાનવોનું માંસ અને રક્ત ચારે તરફ વિખેરાયેલું જોયું।
Verse 37
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरांतिकमाययौ । उवाच रणवृत्तांतं पौर्वापर्येण सक्रमम्
ભોજન અને પાન કરીને ભદ્રકાળી ભગવાન શંકર પાસે ગઈ. પછી તેણે યુદ્ધનો સમગ્ર વર્ણન આરંભથી અંત સુધી ક્રમવાર કહ્યો।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसं०पं०युद्धखंडे शंखचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના યુદ્ધખંડમાં શંખચૂડવધ પ્રસંગ હેઠળ ‘કાળી-યુદ્ધ-વર્ણન’ નામનો અડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates a battlefield episode where Kālī confronts Śaṅkhacūḍa; astras such as Nārāyaṇāstra and Brahmāstra are deployed, prompting Śaṅkhacūḍa’s prostration and tactical countermeasures.
The chapter frames astras as mantra-governed cosmic forces and teaches that humility/surrender can cause even catastrophic powers to withdraw, implying an ethical-metaphysical law higher than mere strength.
Kālī is foregrounded as the fierce Devī, alongside attendant fierce goddesses (Ugradaṃṣṭrā, Ugradaṇḍā, Koṭavī), with motifs of roar, laughter, dance, and intoxicant-drinking signaling overwhelming śakti.