शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने । यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુને! હવે પ્રેમપૂર્વક શંભુનું બીજું પવિત્ર ચરિત્ર સાંભળ; જેના માત્ર શ્રવણથી શિવભક્તિ દૃઢ અને અચલ બને છે.

Verse 2

शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः । यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः

શંખચૂડ નામનો તે વીર દાનવ, દેવો માટે કંટક સમાન ઉપદ્રવક—રણભૂમિના શિખરે શિવના ત્રિશૂલપ્રહારથી કેવી રીતે નિહત થયો.

Verse 3

तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव

હે વ્યાસ! તે દિવ્ય, પવિત્ર અને પાપનાશક શંભુચરિત્રને પરમ પ્રીતિથી સાંભળ; તારા પ્રત્યે સ્નેહથી હું તેને વર્ણવું છું.

Verse 4

मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः । स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः

મરીચિનો પુત્ર ધાતા હતો અને તેનો પુત્ર મুনি કશ્યપ. તે કશ્યપ પરમ ધર્મિષ્ઠ; બ્રહ્માની આજ્ઞાથી સૃષ્ટિકાર્યમાં નિયુક્ત પ્રજાપતિ બન્યો.

Verse 5

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः

દક્ષે પ્રસન્ન થઈ તેને પોતાની તેર પુત્રીઓ આપી. તેમનીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ અતિ વિશાળ છે; તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું શક્ય નથી.

Verse 6

यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् । विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके

જેમામાં દેવોથી આરંભ કરીને સર્વ ચરાચર જગત્ ઉત્પન્ન થયું—તે તત્ત્વનું વિસ્તારે વર્ણન કરવા ત્રિલોકમાં કોણ સમર્થ છે?

Verse 7

प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् । तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्

હવે પ્રસ્તુત વર્તાંત સાંભળો, જે શંભુની લીલાથી યુક્ત છે. એ જ કથા આજે હું કહું છું—સાંભળો, તે ભક્તિ વધારનાર છે.

Verse 8

तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना । महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता

કશ્યપની તે પત્નીઓમાં દનુ એકલી જ શ્રેષ્ઠ વરાંગના હતી—મહારૂપવતી, સાધ્વી અને પતિના સૌભાગ્યને વધારનારી.

Verse 9

आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः । तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने

હે મુને, દનુના ઘણા પુત્રો હતા, અતિ બળવાન. વિસ્તરણના ભયથી તેમના નામ અહીં કહેવાતા નથી.

Verse 10

तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः । तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः

તેમામાં એક વિપ્રચિત્તિ નામે મહાબળ અને મહાપરાક્રમી હતો. તેનો પુત્ર દંભ ધાર્મિક, વિષ્ણુભક્ત અને જિતેન્દ્રિય હતો।

Verse 11

नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च

તે વીરસ્વરૂપને પુત્ર ન હતો, તેથી તે ચિંતા પર થઈ ગયો. પછી શુક્રાચાર્યને ગુરુ માની તેણે કૃષ્ણમંત્ર પણ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 12

तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् । कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्

તેણે પુષ્કરમાં એક લાખ વર્ષ સુધી પરમ તપ કર્યું. દૃઢ બદ્ધાસનમાં લાંબા સમય સુધી બેસીને અડગ નિશ્ચયથી કૃષ્ણમંત્રનો જપ કરતો રહ્યો।

Verse 13

तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् । विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्

તપ કરતા કરતા તેના મસ્તકમાંથી પ્રજ્વલિત તેજ નીકળ્યું. તે શક્તિ સર્વત્ર ફેલાઈ ગઈ, કારણ કે તે અગ્નિમય તેજ અતિ દુઃસહ હતું।

Verse 14

तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा । सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

તે તાપથી પીડિત થયેલા સર્વ દેવો, મુનિઓ અને મનુઓ—ઇન્દ્રને અગ્રે રાખીને—બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા।

Verse 15

प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् । तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः

સર્વ સંપત્તિના દાતા એવા વિધાતાને પ્રણામ કરીને વ્યાકુળ લોકોએ તેમની સ્તુતિ કરી; પછી પોતાના પર જે બન્યું તેનું વર્ણન વિશેષ રીતે વિગતે કહ્યું.

Verse 16

तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह । तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे

તે સાંભળીને વિધાતા બ્રહ્માજી પણ તેમની સાથે વૈકુંઠ ગયા, જેથી જે કંઈ જેમ બન્યું તે સર્વ વિષય ભગવાન વિષ્ણુને યથાવત્ નિવેદિત કરી શકે।

Verse 17

तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

ત્યાં જઈને તેઓ સર્વે ત્રિલોકેશ્વર, પરમ રક્ષાકર્તા ભગવાન વિષ્ણુ પાસે પહોંચ્યા. કર જોડીને વિનમ્રતાથી પ્રણામ કરી તેમણે સ્તુતિ કરી।

Verse 18

देवा ऊचुः । देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह । संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद

દેવોએ કહ્યું—હે દેવદેવ! અહીં શું બન્યું અને તેનું કારણ શું છે, અમે જાણતા નથી. અમારી કલાઓ/શક્તિઓ દગ્ધ થઈ ગઈ છે—આ કોના તેજથી થયું? કૃપા કરીને કહો.

Verse 19

तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् । रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्

તપ્ત હૃદયવાળાઓના તમે રક્ષક છો અને તમારી કૃપા પર જીવતા દીનોના તમે બંધુ છો. હે રમાનાથ! રક્ષા કરો, રક્ષા કરો—શરણાગતોના તમે પરમ શરણ્ય છો.

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः

સનત્કુમાર બોલ્યા—બ્રહ્મા આદિ દેવોના વચનો સાંભળી, શરણાગતવત્સલ વિષ્ણુ પ્રેમભરી હાસ્ય સાથે બોલ્યા।

Verse 21

विष्णुरुवाच । सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः । नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते

વિષ્ણુ બોલ્યા—હે દેવો, નિશ્ચિંત અને સ્થિર રહો; ભય ન કરો. કોઈ ઉપદ્રવ નહીં થાય; આ પ્રલયનો સમય નથી।

Verse 22

दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः । पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः

“દંભ નામનો એક દાનવ મારો ભક્ત છે અને તપ કરે છે. પુત્રની ઇચ્છાથી, હું તેને વરદાન આપી સંતોષીશ।”

Verse 23

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने । ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુને, આમ કહ્યા પછી સર્વ દેવોએ ધૈર્ય ધારણ કર્યું અને શાંત થયા; બ્રહ્મા આદિ પણ સુસ્થ મનથી પોતાના ધામોમાં ગયા।

Verse 24

अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह । तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः

અચ્યૂત (વિષ્ણુ) પણ વરદાન આપવા પુષ્કર ગયા, જ્યાં દંભ નામનો તે દાનવ ઘોર તપ કરી રહ્યો હતો।

Verse 25

तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् । गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः

ત્યાં જઈ હરિ (વિષ્ણુ) તેને સાંત્વના આપતાં મીઠી અને સત્ય વાણીથી બોલ્યા—“વર માગ.” તે ભક્ત પોતાનો મંત્ર અવિરત જપતો હતો.

Verse 26

तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् । प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः

વિષ્ણુના વચન સાંભળી અને તેમને પોતાના સમક્ષ ઊભેલા જોઈ તેણે મહાભક્તિથી પ્રણામ કર્યો અને વારંવાર સ્તુતિ કરીને તેમને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘શંખચૂડની ઉત્પત્તિનું વર્ણન’ નામનો સત્તાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 28

स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् । त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्

તમારો જ ભક્ત એવો પુત્ર મને આપો—જે મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત હોય, ત્રિલોકવિજયી વીર હોય અને સ્વર્ગના દેવો માટે પણ અજય હોય।

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः । निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने

સનત્કુમાર બોલ્યા—દાનવોના ઇન્દ્રે એમ કહ્યે ત્યારે હરિએ તેને તે વર આપ્યો. પછી તેની ઉગ્ર તપશ્ચર્યા નિવારી, હે મુનિ, તે ત્યાંથી અંતર્ધાન થયો.

Verse 30

गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः । जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः

હરિ ગયા પછી દાનવેન્દ્રે તે દિશાને નમસ્કાર કર્યો. પછી સિદ્ધ બની, પૂર્ણ મનોભિલાષા અને સંતોષ સાથે તે પોતાના ગૃહે પરત ગયો.

Verse 31

कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् । रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्

થોડા જ સમયમાં તેની પત્ની ભાગ્યવતી બની ગર્ભવતી થઈ. તે અતિ તેજથી દીપ્ત થઈ, ગૃહના આંતરિક કક્ષોને પ્રકાશિત કરતી શોભી ઉઠી.

Verse 32

सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः । तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने

હે મુને! સુદામા નામનો તે ગોપ, જે કૃષ્ણના પારષદોમાં અગ્રણી હતો, રાધાના શાપથી તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 33

असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः । जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्

પ્રસવસમયે તે સાધ્વીએ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો. ત્યારબાદ પિતાએ અનેક મુનિઓને બોલાવી જાતકર્મ વગેરે શુભ જન્મસંસ્કારો વિધિપૂર્વક કરાવ્યા.

Verse 34

उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम । नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने

હે દ્વિજોત્તમ, તેના જન્મે અતિ મહાન ઉત્સવ થયો. તે શુભ દિવસે પિતાએ નામકરણ કરીને તેનું નામ “શંખચૂડ” રાખ્યું.

Verse 35

पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी । शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्

તે પિતાના ઘરમાં શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર જેમ વધે તેમ વધ્યો. બાળપણથી જ તેણે વિદ્યાની શાખાઓમાં પારંગતતા મેળવી અને બુદ્ધિ તથા તેજમાં અત્યંત દીપ્તિમાન બન્યો.

Verse 36

स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह । प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः

તે નિત્ય બાળલીલાઓથી માતા-પિતાનો હર્ષ વધારતો. અને ખાસ કરીને પોતાના કુળ-પરિવારના સર્વે લોકોનો અતિ પ્રિય બન્યો.