देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
અધ્યાય ૭માં સનત્કુમાર વર્ણન કરે છે. શરણ્ય અને ભક્તવત્સલ ભગવાન શિવ સમવેત દેવતાઓની વિનંતી સ્વીકારી લે છે. ત્યારબાદ દેવી પુત્રો સાથે આવે છે; વિષ્ણુ વગેરે દેવગણ તરત સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને મંગલ જયઘોષ કરે છે, પરંતુ તેના આગમનનું કારણ ક્ષણભર મૌન રાખે છે. આશ્ચર્યથી ભરેલી દેવી શિવને સંબોધીને સૂર્યસમાન તેજસ્વી, ક્રીડાલોલ ષણ્મુખ સ્કંદને ઉત્તમ આભૂષણોથી શોભિત કરીને દર્શાવે છે. શિવ આનંદિત થઈ સ્કંદના મુખામૃતનું પાન કરતા હોય તેમ તૃપ્ત થતા નથી; તેને આલિંગન કરીને સ્નેહથી સુગંધ લે છે, અને આ વાત્સલ્યમાં પોતાના તેજથી દગ્ધ થયેલા દૈત્યોને પણ યાદ નથી કરતા. અધ્યાયમાં એક તરફ દેવસ્તુતિ અને શરણાગતિ, બીજી તરફ શિવનું કુટુંબીય સ્નેહલીલા-રસાસ્વાદ—આ બંનેનું સુંદર સંયોજન છે; અંતે તેને ‘દેવસ્તુતિવર્ણનમ્’ નામે ઓળખાવવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । एतच्छुत्वा तु सर्वेषां देवादीनां वचो हरः । अंगीचकार सुप्रीत्या शरण्यो भक्तवत्सलः
સનત્કુમારે કહ્યું—દેવો વગેરેના આ વચનો સાંભળી, શરણદાતા અને ભક્તવત્સલ હર અતિ પ્રીતિથી આનંદપૂર્વક તેને સ્વીકારી લીધું.
Verse 2
एतस्मिन्नंतरे देवी पुत्राभ्यां संयुता शिवा । आजगाम मुने तत्र यत्र देवान्वितो हरः
આ દરમિયાન, હે મુને, દેવી શિવા પોતાના બે પુત્રો સાથે ત્યાં આવી, જ્યાં દેવતાઓથી ઘેરાયેલા હર (ભગવાન શિવ) ઊભા હતા।
Verse 3
अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसंभ्रमाः
પછી શિવા દેવીને આવતી જોઈ, વિષ્ણુ આદિ સર્વે તત્કાળ પ્રણામ કરવા લાગ્યા; તેઓ અત્યંત નમ્ર, વિસ્મિત, અને તેમનો સર્વ સંભ્રમ શાંત થયો।
Verse 4
प्रोचुर्जयेति सद्वाक्यं मुने सर्वे सुलक्षणम् । तूष्णीमासन्नजानंतस्तदागमनकारणम्
હે મુનિ! સૌએ શુભ વચન ઉચ્ચાર્યાં—“જય! જય!”—પરંતુ તેના આગમનનું કારણ ન જાણતાં પછી મૌન થઈ ગયા.
Verse 5
अथ सर्वैः स्तुता देवैर्देव्यद्भुतकुतूहला । उवाच स्वामिनं प्रीत्या नानालीलाविशारदम्
પછી સર્વ દેવોએ સ્તુતિ કરેલી દેવી અદ્ભુત કૌતૂહલથી ભરાઈ, પ્રીતિપૂર્વક પોતાના સ્વામી—નાનાલીલામાં નિપુણ—ને કહી.
Verse 6
देव्युवाच । क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसंनिभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैर्वरैः
દેવી બોલી—હે વિભો! રમતો આ ષણ્મુખ જુઓ, જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે; આ શ્રેષ્ઠ પુત્ર, પુત્રવંતોમાં ઉત્તમ, ઉત્તમ આભૂષણોથી અલંકૃત છે.
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘દેવસ્તુતિવર્ણન’ નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 8
न सस्मारागतान्दैत्यान्निजतेजोनिपीडितान् । स्कंदमालिंग्य चाघ्राय मुगोदाति महेश्वरः
પોતાના જ પ્રચંડ દિવ્ય તેજથી અભિભૂત મહેશ્વરને નજીક આવતા દૈત્યોનું પણ ભાન રહ્યું નહીં। સ્કંદને આલિંગન કરી, સ્નેહથી તેના મસ્તકનું ઘ્રાણ કરીને તેઓ મૌન થયા।
Verse 9
जगदम्बाथ तत्रैव संमंत्र्य प्रभुणा च सा । स्थित्वा किञ्चित्समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा
પછી જગદંબા ત્યાં જ પોતાના પ્રભુ સાથે પરામર્શ કરીને થોડો સમય સ્થિર રહી; અનેક લીલાઓમાં નિપુણ તે દેવી ફરી ઊભી થઈ।
Verse 10
ततस्सनंदी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैस्समस्तैरभिवंद्यमानः
પછી શંભુ નંદી, ષણ્મુખ અને ગિરિરાજકન્યા (પાર્વતી) સાથે સુલીલ ભાવથી પોતાના ભવનમાં પ્રવેશ્યા; અને સર્વ દેવતાઓ તેમને વંદન કરતા હતા।
Verse 11
द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः । तेऽथ देवा महाव्यग्रा विमनस्का मुनेऽखिलः
તેઓ તે ધીમાન દેવોના દેવના દ્વારની બાજુએ ઊભા રહ્યા. ત્યારબાદ, હે મુનિ, તે બધા દેવો અત્યંત વ્યગ્ર અને મનથી નિરાશ થયા।
Verse 12
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः । किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्
“શું કરવું? ક્યાં જવું? આપણને કલ્યાણ અને સુખ આપનાર કોણ હશે?”—એમ ગૂંચવાઈને તેઓ વારંવાર ‘પણ શું? શું જ?’ કહેતા રહ્યા અને વિલાપ કરીને બોલ્યા, “હાય, અમે તો નાશ પામ્યા!”
Verse 13
अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या बभूवुश्चातिविह्वलाः । प्रोचुर्विकलवाक्यं ते धिक्कुर्वन्तो निजं विधिम्
એકબીજાને જોઈ ઇન્દ્રાદિ દેવો અત્યંત વ્યાકુળ થયા. તેઓ તૂટક-તૂટક શબ્દોમાં બોલ્યા અને પોતાની જ નીતિ તથા કરેલા ઉપાયને ધિક્કારવા લાગ્યા.
Verse 14
पापा वयमिहेत्यन्ये ह्यभाग्याश्चेति चापरे । ते भाग्यवंतो दैत्येन्द्रा इति चान्येऽब्रुवन् सुराः
કેટલાક દેવોએ કહ્યું, “અમે અહીં પાપી છીએ”; બીજા બોલ્યા, “અમે ખરેખર અભાગિયા છીએ।” અને અન્ય દેવોએ કહ્યું, “સાચા ભાગ્યવાન તો તે દૈત્યેન્દ્રો જ છે।”
Verse 15
तस्मिन्नेवांतरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः । कुंभोदरो महातेजा दंडेनाताडयत्सुरान्
એ જ સમયે તેમના અનેક પ્રકારના ચીસો અને કકળાટ સાંભળી મહાતેજસ્વી કુંભોદરે દંડથી દેવોને પ્રહાર કર્યો.
Verse 16
दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेति वादिनः । अपतन्मुनयश्चान्ये विह्वलत्वं बभूव ह
ભયથી વ્યાકુળ થયેલા તે દેવો “હાય! હાય!” કહી આર્તનાદ કરતા ભાગી ગયા. અન્ય મુનિઓ પણ પડી ગયા અને અત્યંત વિહ્વળ બન્યા.
Verse 17
इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयोतीव विकलाः पतिता भुवि
ઇન્દ્ર જાણે અપંગ અને અત્યંત નિર્બળ બની ઘૂંટણિયે ધરતી પર ઢળી પડ્યો. અન્ય દેવો અને દેવર્ષિઓ પણ બહુ જ ક્ષીણ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયા.
Verse 18
सर्वे मिलित्वा मुनयस्सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः
પછી બધા મુનિઓ અને દેવો એકત્ર થઈ, સમાન રીતે વ્યાકુળ બની, પરસ્પર મૈત્રીચિત્ત ધરાવતા બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના સાન્નિધ્યે પહોંચ્યા.
Verse 19
अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदंति स्म तदा सर्वे हरि लोकभयापदम्
“અહો! આ તો વિધિ (નિયતિ)નું પ્રબળ બળ છે.” ત્યારે કાશ્યપ આદિ બધા મુનિઓ, લોકોના ભયંકર સંકટમાં આશ્રય બનેલા હરિને ઉદ્દેશીને એકસાથે બોલ્યા.
Verse 20
अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यति विस्मिताः
કેટલાક દ્વિજોએ કહ્યું—“દુર્ભાગ્યથી કાર્ય પૂર્ણ થયું નથી.” બીજા અત્યંત આશ્ચર્યથી પૂછવા લાગ્યા—“આ વિઘ્ન ક્યાંથી ઊભું થયું?”
Verse 21
इत्येवं वचनं श्रुत्वा कश्यपाद्युदितं मुने । आश्वासयन्मुनीन्देवान् हरिर्वाक्यमुपाददे
હે મુને, કશ્યપ આદિએ કહેલા એવા વચનો સાંભળી, મુનિઓ અને દેવોને આશ્વાસન આપતા હરિ (વિષ્ણુ) ત્યારે બોલવા લાગ્યા।
Verse 22
विष्णुरुवाच । हे देवा मुनयस्सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । किमर्थं दुःखमापन्ना दुखं तु त्यजताखिलम्
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવો અને સર્વ મુનિઓ, મારા વચન શ્રદ્ધાથી સાંભળો। તમે શા માટે દુઃખમાં પડ્યા છો? આ સમગ્ર શોક ત્યજી દો।
Verse 23
महदाराधनं देवा न सुसाध्यं विचार्य्यताम् । महदाराधने पूर्वं भवेद्दुःखमिति श्रुतम् । विज्ञाय दृढतां देवाः प्रसन्नो भवति ध्रुवम्
હે દેવો, વિચાર કરો—મહાન આરાધના સહેલાઈથી સિદ્ધ થતી નથી. પરંપરામાં સાંભળ્યું છે કે એવી મહા-આરાધના પહેલાં દુઃખ આવે છે. પરંતુ પ્રભુ જ્યારે દૃઢતા જાણે છે, ત્યારે તે નિશ્ચયે પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 24
शिवस्सर्वगणायक्षस्सहसा परमेश्वरः । विचार्यतां हृदा सर्वैः कथं वश्यो भवेदिति
સર્વ ગણો અને યક્ષો સહિત પરમેશ્વર શિવ અચાનક આવી પહોંચ્યા છે. તમે સૌ હૃદયમાં વિચાર કરો—કયા ઉપાયથી તેઓ વશમાં આવી શકે?
Verse 25
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य नमः पश्चादुदाहरेत् । शिवायेति ततः पश्चाच्छुभद्वयमतः परम्
પ્રથમ પ્રણવ ‘ૐ’ ઉચ્ચારો, પછી ‘નમઃ’ કહો. ત્યારબાદ ‘શિવાય’ બોલો અને અંતે બે શુભ અક્ષરો ઉમેરો—આ રીતે પૂર્ણ મંત્ર બને છે.
Verse 26
कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मंत्रमेवं सदा बुधाः
ત્યારબાદ ‘કુ-રુ’ એવા બે અક્ષરો ઉચ્ચારાય છે, અને પછી ફરી ‘શિવાય’. ‘નમઃ’ અને પ્રણવ ‘ૐ’ સહિત—વિદ્વાનો સદા મંત્રને આ જ રૂપે કહે છે।
Verse 27
अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शंभुकृते तदा । कोटिमेकं तथा जप्त्वा शिवः कार्यं करिष्यति
જો આ શંભુના કાર્ય માટે જ હોય, તો તમે ફરી પાછા વળો. ત્યારબાદ એક કોટિ જપ કર્યા પછી શિવ કાર્ય સિદ્ધ કરશે।
Verse 28
इत्युक्ते च तदा तेन हरिणा प्रभविष्णुना । तथा देवाः पुनश्चक्रुर्हरस्याराधनं मुने
ત્યારે પ્રભાવી હરિ વિષ્ણુએ એમ કહ્યે પછી, હે મુનિ, દેવોએ ફરીથી હર (શિવ)ની આરાધના યથાવિધિ કરી।
Verse 29
संजजाप हरिश्चापि सविधिश्शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः
ત્યારે હરિ (વિષ્ણુ)એ પણ યથાવિધિ, મનને શિવમાં લીન કરીને, દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે અને વિશેષ કરીને મુનિઓના હિતાર્થે જપ કર્યો।
Verse 30
मुहुः शिवेति भाषंतो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, દેવો ધૈર્યયુક્ત થઈ વારંવાર “શિવ! શિવ!” બોલતા રહ્યા; પછી કરોડોની સંખ્યામાં દળ રચીને તેઓ અડગ ઊભા રહ્યા।
Verse 31
एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत्
એ જ સમયે સాక్షાત્ શિવ સ્વયં પ્રાદુર્ભૂત થયા. પૂર્વોક્ત સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ તેમણે આ વચન કહ્યાં.
Verse 32
श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम्
શ્રીશિવ બોલ્યા— “હે હરિ, હે વિધાતા, હે દેવો અને શુભવ્રત મુનિઓ! હું પ્રસન્ન છું. વર માગો; આ વિજય દ્વારા ઇચ્છિત ફળ પણ પ્રાપ્ત કરો.”
Verse 33
देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश जगदीश्वर शंकर । सुरान् विज्ञाय विकलान् हन्यंतां त्रिपुराणि च
દેવોએ કહ્યું—હે દેવેશ, જગદીશ્વર શંકર! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો અમને દેવોને નિર્બળ અને પીડિત જાણીને ત્રિપુરનાં ત્રણેય પુરોનો પણ વિનાશ કરો।
Verse 34
रक्षास्मान्परमेशान दीनबंधो कृपाकर । त्वयैव रक्षिता देवास्सदापद्भ्यो मुहुर्मुहुः
હે પરમેશાન, હે દીનબંધુ, હે કૃપાકર! અમારું રક્ષણ કરો; કારણ કે વારંવાર માત્ર આપના દ્વારા જ દેવો સદા આપત્તિ અને સંકટોથી બચ્યા છે।
Verse 35
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तं वचनं तेषां श्रुत्वा सहरिवेधसाम् । विहस्यांतस्तदा ब्रह्मन्महेशः पुनरब्रवीत्
સનત્કુમારે કહ્યું—હરિ અને વેધસ (બ્રહ્મા) સહિત તેમના વચન સાંભળી મહેશ અંતરમાં હસી, હે બ્રાહ્મણ, ફરીથી વચન બોલ્યા।
Verse 36
महेश उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्चाखिला वचः । मदीयं शृणुतादृत्य नष्टं मत्वा पुरत्रयम्
મહેશ બોલ્યા— હે હરિ, હે વિધાતા (બ્રહ્મા), હે દેવો અને સર્વ મુનિઓ! ત્રિપુર નષ્ટ થયું એમ માનીને મારા વચનને આદરથી સાંભળો।
Verse 37
रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम् । पूर्वमंगीकृतं सर्वमुपपादयताचिरम्
તેણે વિલંબ વિના રથ અને દિવ્ય સારથી, ધનુષ્ય અને ઉત્તમ બાણ—પહેલેથી સ્વીકારેલું સર્વ—તત્કાળ પૂરુ પાડી દીધું।
Verse 38
हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम् । सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः
હે વિષ્ણુ, હે વિધે (બ્રહ્મા)! તમે નિશ્ચયે ત્રિલોકના ધ્રુવ અધિપતિ છો; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક મારા માટે સર્વસમ્રાટપદની સંપૂર્ણ રીત અને વ્યવસ્થા સ્થાપો।
Verse 39
नष्टं पुरत्रयं मत्वा देवसाहाय्यमित्युत । करिष्यथः प्रयत्नेनाधिकृतौ सर्गपालने
ત્રિપુર નષ્ટ થયું એમ માનીને તમે દેવોને નિશ્ચયે સહાય કરશો; કારણ કે સૃષ્ટિ-પાલનના શાસનમાં તમે નિયુક્ત છો અને પ્રયત્નથી તેને જાળવવું છે।
Verse 40
अयं मंत्रो महापुण्यो मत्प्रीतिजनकश्शुभः । भुक्तिमुक्तिप्रदस्सर्वकामदश्शैवकावह
આ મંત્ર મહાપુણ્યમય, શુભ અને મારી પ્રીતિ જગાવનાર છે. તે ભોગ તથા મોક્ષ આપે, સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે અને શૈવમાર્ગમાં પ્રવર્તાવે છે.
Verse 41
धन्यो यशस्य आयुष्यः स्वर्गकामार्थिनां नृणाम् । अपवर्गो ह्यकामानां मुक्तानां भुक्तिमुक्तिदः
આ સ્વર્ગ અને લોકસિદ્ધિ ઇચ્છનાર મનુષ્યો માટે ધન્ય, યશદાયક અને આયુષ્યવર્ધક છે. અને નિષ્કામો માટે એ જ અપવર્ગનો માર્ગ છે; તેમજ મુક્તજનોને પણ—પાશચ્છેદક પતિ-શિવની કૃપાથી—યથોચિત ભોગ અને પરમ મુક્તિ આપે છે।
Verse 42
य इमं कीर्तयेन्मंत्रं शुचिर्भूत्वा सदा नरः । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
જે મનુષ્ય શુચિ બની સદા આ મંત્રનું કીર્તન કરે—અથવા તેને સાંભળે, કે બીજાને સંભળાવે—તે સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પામે છે।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सर्वे देवा मुदं प्रापुर्हरिर्ब्रह्माधिकं तथा
સનત્કુમારે કહ્યું—પરમાત્મા શિવના આ વચનો સાંભળી સર્વ દેવતાઓ મહાન આનંદ પામ્યા; તેમજ હરિ અને બ્રહ્મા પણ તેમ જ આનંદિત થયા।
Verse 44
सर्वदेवमयं दिव्यं रथं परमशोभनम् । रचयामास विश्वार्थे विश्वकर्मा तदाज्ञया
તે આજ્ઞાથી વિશ્વકર્માએ વિશ્વહિતાર્થે સર્વદેવમય, દિવ્ય અને પરમ શોભન રથ રચ્યો।
Frequently Asked Questions
The devas’ acclamation and reverential praise of Śiva coincides with Devī’s arrival with her sons, centering on Skanda (Ṣaṇmukha) as Śiva embraces him and becomes absorbed in familial līlā.
It encodes divine rasa (aesthetic relish) and anugraha (grace): Śiva’s supreme power is shown as intimacy and bliss, implying that cosmic authority is grounded in beatific fullness rather than need-driven action.
Śiva is emphasized as śaraṇya (refuge-giver) and bhaktavatsala (devotee-loving); Skanda appears as Ṣaṇmukha, radiant and ornamented; Devī appears as Jagadambā, orchestrating the scene through affectionate address and presence.