त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
અધ્યાય ૧૧માં વ્યાસ પૂછે છે—ત્રિપુર સંપૂર્ણ દહન થયા પછી માયા અને ત્રિપુરના અધિપતિઓ ક્યાં ગયા? શંભુકથાના આધાર પર સંપૂર્ણ વર્ણન માંગે છે. સૂત કહે છે કે સનત્કુમાર શિવચરણસ્મરણ કરીને કથા શરૂ કરે છે અને શિવકર્મોને પાપનાશક તથા લીલારૂપ ગણાવે છે. ત્યારબાદ રુદ્રના અતિપ્રચંડ તેજથી દેવો આશ્ચર્યચકિત અને નિર્વાક બની જાય છે; શિવનું સ્વરૂપ સર્વદિશામાં જ્વલંત, કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને પ્રલયાગ્નિ સમાન વર્ણવાય છે, જેથી દેવો, ઋષિઓ અને બ્રહ્મા પણ ભયભીત થાય છે. સૌ વિનમ્ર થઈ ભક્તિપૂર્વક ઊભા રહે છે; બ્રહ્મા અંદરથી સંયત હોવા છતાં ભય સાથે દેવો સહિત સ્તુતિ કરે છે—શિવના પરમ સ્વરૂપના દર્શન પછી સ્તુતિ જ યોગ્ય પ્રતિભાવ છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं शैवसत्तम । किमकार्षुस्ततो देवा दग्धे च त्रिपुरेऽखिलाः
વ્યાસે કહ્યું— હે બ્રહ્મપુત્ર, હે મહાપ્રાજ્ઞ! તું ધન્ય છે, શૈવોમાં શ્રેષ્ઠ છે. સમગ્ર ત્રિપુર દગ્ધ થયા પછી બધા દેવોએ પછી શું કર્યું?
Verse 2
मयः कुत्र गतो दग्धो पतयः कुत्र ते गताः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व यदि शंभुकथाश्रयम्
દગ્ધ થયેલો મય ક્યાં ગયો? અને તમારા તે સ્વામી ક્યાં ગયા? જો તમારું વર્ણન શંભુકથાના આશ્રયે છે, તો તે બધું મને સ્પષ્ટ કહી દો.
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य व्यासवाक्यं भगवान्भवकृत्सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच शिवपादयुगं स्मरन्
સૂતે કહ્યું— વ્યાસના વચન સાંભળી, ભવકૃતના પુત્ર ભગવાન સનત્કુમારે શિવના ચરણયુગળનું સ્મરણ કરતાં ઉત્તર આપ્યો.
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे पाराशर्यं महेशितुः । चरितं सर्वपापघ्नं लोकलीलानुसाररिणः
સનત્કુમારે કહ્યું—હે મહાબુદ્ધિમાન વ્યાસ, હે પારાશર્ય! મહેશ્વરના તે ચરિત્રને સાંભળો; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું અને લોકોમાં તેમની દિવ્ય લીલાને અનુરૂપ છે.
Verse 5
महेश्वरेण सर्वस्मिंस्त्रिपुरे दैत्यसंकुले । दग्धे विशेषतस्तत्र विस्मितास्तेऽभवन्सुराः
મહેશ્વરે દૈત્યોથી ભરેલું સમગ્ર ત્રિપુર દગ્ધ કર્યું ત્યારે ત્યાં દેવતાઓ ખાસ કરીને તે અદભુત કર્મ જોઈને વિસ્મિત થયા.
Verse 6
न किंचिदब्रुवन्देवाः सेन्द्रोपेंद्रादयस्तदा । महातेजस्विनं रुद्रं सर्वे वीक्ष्य ससंभ्रमाः
ત્યારે ઇન્દ્ર તથા ઉપેન્દ્ર આદિ સહિત દેવોએ કશું જ ન કહ્યું. મહાતેજસ્વી રુદ્રને જોઈ સૌ અંતરમાં ભક્તિભયથી સસંભ્રમ થઈ ગયા।
Verse 7
महाभयंकरं रौद्रं प्रज्वलंतं दिशो दश । कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्
તે મહાભયંકર રૌદ્રરૂપ હતું; દસેય દિશાઓને પ્રજ્વલિત કરતું, કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને પ્રલયાગ્નિ સમાન હતું।
Verse 8
भयाद्देवं निरीक्ष्यैव देवीं च हिमवत्सुताम् । बिभ्यिरे निखिला देवप्रमुखा स्तस्थुरानताः
ભયથી માત્ર ભગવાન અને હિમવત્સુતા દેવીને જોઈને જ, દેવપ્રમુખો સહિત સર્વ દેવ કંપી ઉઠ્યા અને મસ્તક નમાવી ઊભા રહ્યા।
Verse 9
दृष्ट्वानीकं तदा भीतं देवानामृषिपुंगवाः । न किंचिदूचुस्संतस्थुः प्रणेमुस्ते समंततः
ત્યારે દેવતાઓની ભયભીત સેના જોઈ ઋષિપ્રવરોએ કશું કહ્યું નહીં; સ્થિર રહી સર્વ દિશાઓથી પ્રણામ કરીને નમ્યા।
Verse 10
अथ ब्रह्मापि संभीतो दृष्ट्वा रूपं च शांकरम् । तुष्टाव तुष्टहृदयो देवैस्सह समाहितः
પછી શંકરના દિવ્ય સ્વરૂપને જોઈ બ્રહ્મા પણ ભક્તિભયથી વિસ્મિત થયો; પ્રસન્ન હૃદય અને એકાગ્ર ચિત્તે દેવો સાથે મળીને તેણે સ્તુતિ કરી।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘દેવસ્તુતિ-વર્ણન’ નામનો અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव भक्तानुग्रहकारक । प्रसीद परमेशान सर्व देवहितप्रद
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવદેવ મહાદેવ, ભક્તોને અનુગ્રહ કરનાર! હે પરમેશાન, પ્રસન્ન થાઓ; તમે સર્વ દેવોના હિતપ્રદ છો।
Verse 13
प्रसीद जगतां नाथ प्रसीदानंददायक । प्रसीद शंकर स्वामिन् प्रसीद परमेश्वर
પ્રસન્ન થાઓ, હે જગન્નાથ; પ્રસન્ન થાઓ, હે આનંદદાયક. પ્રસન્ન થાઓ, હે શંકર સ્વામી; પ્રસન્ન થાઓ, હે પરમેશ્વર॥
Verse 14
ओंकाराय नमस्तुभ्यमाकारपरतारक । प्रसीद सर्वदेवेश त्रिपुरघ्न महेश्वर
ઓંકારસ્વરૂપ, ‘અ’કારના પરમ તારક! તમને નમસ્કાર. હે સર્વદેવેશ, હે ત્રિપુરઘ્ન મહેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 15
नानावाच्याय देवाय वरणप्रिय शंकर । अगुणाय नमस्तुभ्यं प्रकृतेः पुरुषात्पर
અनेक નામોથી આહ્વાન પામતા, વરદાન આપવા પ્રિય દેવ શંકરને નમસ્કાર. ગુણાતીત, પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પર એવા આપને પ્રણામ.
Verse 16
निर्विकाराय नित्याय नित्यतृप्ताय भास्वते । निरंजनाय दिव्याय त्रिगु णाय नमोऽस्तु ते
વિકારરહિત, નિત્ય, સદા તૃપ્ત અને તેજસ્વી આપને નમસ્કાર. નિર્મળ અને દિવ્ય, તથા ત્રિગુણોના અંતર્યામી અધિપતિને પ્રણામ.
Verse 17
सगुणाय नमस्तुभ्यं स्वर्गेशाय नमोस्तु ते । सदाशिवाय शांताय महेशाय पिनाकिने
સગુણ સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; સ્વર્ગેશ્વરને પ્રણામ. શાંત સદાશિવને નમસ્કાર; પિનાકધારી મહેશને વંદન.
Verse 18
सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय ते नमः । वामदेवाय रुद्राय तदाप्यपुरुषाय च
સર્વજ્ઞ અને શરણદાતા—સદ્યોજાત સ્વરૂપને નમસ્કાર. વામદેવ, રુદ્ર તથા અઘોર-પુરુષ (પરમ દિવ્ય પુરુષ)ને પણ પ્રણામ.
Verse 19
अघोराय सुसेव्याय भक्ताधीनाय ते नमः । ईशानाय वरेण्याय भक्तानंदप्रदायिने
અઘોર, સુસેવ્ય અને ભક્તાધીન આપને નમસ્કાર. ઈશાન, વરેણ્ય, ભક્તોને આનંદ આપનાર પ્રભુને પ્રણામ.
Verse 20
रक्षरक्ष महादेव भीतान्नस्सकलामरान् । दग्ध्वा च त्रिपुरं सर्वे कृतार्था अमराः कृ ताः
રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મહાદેવ! ભયભીત એવા અમારે સર્વ દેવતાઓનું રક્ષણ કરો. ત્રિપુર દગ્ધ કરીને સર્વ અમર કૃતાર્થ થયા છે.
Verse 21
स्तुत्वैवं देवतास्सर्वा नमस्कारं पृथक्पृथक् । चक्रुस्ते परमप्रीता ब्रह्माद्यास्तु सदाशिवम्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓ પરમ પ્રસન્ન થઈ સદાશિવને એકેક કરીને નમસ્કાર કર્યા.
Verse 22
अथ ब्रह्मा स्वयं देवं त्रिपुरारिं महेश्वरम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नतस्कंधः कृतांजलिः
પછી બ્રહ્માએ સ્વયં ત્રિપુરારિ મહેશ્વર દેવની સ્તુતિ કરી. પ્રણામ કરીને, ખભા નમાવી, હાથ જોડીને અંજલિ ધારણ કરી સ્તવન કર્યું.
Verse 23
ब्रह्मोवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शंकर । त्वयि भक्तिः परा मेऽस्तु महादेवानपायिनी
બ્રહ્મા બોલ્યા—હે ભગવન્, દેવદેવેશ, હે ત્રિપુરાંતક શંકર! હે મહાદેવ, તારા પ્રત્યે મારી પરમ ભક્તિ રહે—જે કદી દૂર ન જાય.
Verse 24
सर्वदा मेऽस्तु सारथ्यं तव देवेश शंकर । अनुकूलो भव विभो सदा त्वं परमेश्वर
હે દેવેશ શંકર, તું સદાય મારો સારથી રહેજે. હે વિભુ પરમેશ્વર, તું હંમેશા મારા પ્રત્યે અનુકૂળ અને કૃપાળુ રહેજે.
Verse 25
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा विधिश्शंभुं भक्तवत्सलमानतः । विरराम नतस्कंधः कृतांजलिरुदारधीः
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે ભક્તવત્સલ શંભુની સ્તુતિ કરીને વિધિ (બ્રહ્મા) વિનયથી નમ્ર બની વિરામ પામ્યા. ખભા નમાવી, અંજલિબદ્ધ હાથે, ઉદાર બુદ્ધિથી તેઓ ઊભા રહ્યા.
Verse 26
जनार्दनोऽपि भगवान् नमस्कृत्य महेश्वरम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा तुष्टाव च महेश्वरम्
ભગવાન જનાર્દન (વિષ્ણુ)એ પણ મહેશ્વરને નમસ્કાર કર્યો અને અંજલિબદ્ધ હાથે તે મહેશ્વરની સ્તુતિ કરી.
Verse 27
विष्णुरुवाच देवाधीश महेशान दीनबंधो कृपाकर । प्रसीद परमेशान कृपां कुरु नतप्रिय
વિષ્ણુ બોલ્યા—હે દેવાધીશ, હે મહેશાન! હે દીનબંધુ, હે કૃપાકર! હે પરમેશાન, પ્રસન્ન થાઓ; કૃપા કરો, કારણ કે નમન કરનારાઓ તમને પ્રિય છે.
Verse 28
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं पुनश्च सगुणाय च । पुनः प्रकृतिरूपाय पुनश्च पुरुषाय च
હે નિર્ગુણ, તમને નમસ્કાર; અને ફરી હે સગુણ, તમને પણ નમસ્કાર. ફરી પ્રકૃતિ-રૂપ તમને નમસ્કાર, અને ફરી પુરુષ-રૂપ તમને નમસ્કાર.
Verse 29
पश्चाद्गुणस्वरूपाय नतो विश्वात्मने नमः । भक्तिप्रियाय शांताय शिवाय परमात्मने
ત્યારબાદ ગુણ-સ્વરૂપ, વિશ્વાત્મા એવા તેમને નમન કરીને નમસ્કાર. ભક્તિપ્રિય, શાંત, પરમાત્મા શિવને નમસ્કાર.
Verse 30
सदाशिवाय रुद्राय जगतां पतये नमः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽद्य वर्द्धमाना भवत्विति
સદાશિવરૂપ રુદ્ર, સર્વ જગતના સ્વામી, તમને નમસ્કાર. આજથી તમારી પ્રત્યે મારી દૃઢ ભક્તિ નિત્ય વધતી રહે।
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा विररामासौ शैवप्रवरसत्तमः । सर्वे देवाः प्रणम्योचुस्ततस्तं परमेश्वरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—આમ કહી તે શ્રેષ્ઠ શૈવભક્ત મૌન થયો. ત્યારબાદ સર્વ દેવોએ પ્રણામ કરી તે પરમેશ્વરને વિનંતી કરી.
Verse 32
देवा ऊचुः । देवनाथ महादेव करुणाकर शंकर । प्रसीद जगतां नाथ प्रसीद परमेश्वर
દેવોએ કહ્યું—હે દેવનાથ, હે મહાદેવ, હે કરુણાકર શંકર, પ્રસન્ન થાઓ. હે જગતના નાથ, પ્રસન્ન થાઓ; હે પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 33
प्रसीद सर्वकर्ता त्वं नमामस्त्वां वयं मुदा । भक्तिर्दृढास्माकं नित्यं स्यादनपायिनी
હે સર્વકર્તા, પ્રસન્ન થાઓ; અમે આનંદથી તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ. આપ પ્રત્યે અમારી ભક્તિ સદાય દૃઢ રહે, કદી ન છૂટે.
Verse 34
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुतश्च देवेशो ब्रह्मणा हरिणामरैः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरो लोकशंकरः
સનત્કુમાર બોલ્યા—બ્રહ્મા, હરિ અને દેવોએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં દેવેશ, લોકમંગલકારી શંકર પ્રસન્નહૃદયે તેમને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 35
शंकर उवाच । हे विधे हे हरे देवाः प्रसन्नोऽस्मि विशेषतः । मनोऽभिलषितं ब्रूत वरं सर्वे विचा रतः
શંકર બોલ્યા— હે વિધે (બ્રહ્મા), હે હરિ (વિષ્ણુ), હે દેવો! હું વિશેષ રીતે પ્રસન્ન છું. તમે સૌ સારી રીતે વિચાર કરીને મનગમતો વર કહો.
Verse 36
सनत्कुमारः उवाच । इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा हरेण मुनिसत्तम । प्रत्यूचुस्सर्वदेवाश्च प्रसन्नेनान्तरात्मना
સનત્કુમાર બોલ્યા— હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હરિ (વિષ્ણુ) દ્વારા કહેલા આ વચન સાંભળી, સર્વ દેવોએ પ્રસન્ન અને શાંત અંતરાત્માથી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 37
सर्वे देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरस्त्वया । देवदेवेश चास्मभ्यं ज्ञात्वा दासान्हि नस्सुरान्
સર્વ દેવોએ કહ્યું— હે ભગવન! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો તમારે વર આપવાનો હોય, તો હે દેવદેવેશ! અમને—તમારા દાસ દેવોને—જાણી તે વર આપો.
Verse 38
यदा दुःखं तु देवानां संभवेद्देवसत्तम । तदा त्वं प्रकटो भूत्वा दुःखं नाशय सर्वदा
જ્યારે દેવતાઓને દુઃખ અને ક્લેશ થાય, હે દેવશ્રેષ્ઠ! ત્યારે તમે સ્વયં પ્રગટ થઈ સદા તે દુઃખનો નાશ કરો।
Verse 39
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो भगवानुद्रो ब्रह्मणा हरिणामरैः । युगपत्प्राह तुष्टात्मा तथेत्यस्तु निरंतरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—બ્રહ્મા, હરિ (વિષ્ણુ) અને દેવતાઓએ એકસાથે પ્રાર્થના કરતાં, પ્રસન્નહૃદય ભગવાન રુદ્રે તે જ ક્ષણે કહ્યું—“તથાસ્તુ; નિરંતર એમ જ થાઓ।”
Verse 40
स्तवैरेतैश्च तुष्टोऽस्मि दास्यामि सर्वदा ध्रुवम् । यदभीष्टतमं लोके पठतां शृण्वतां सुराः
“આ સ્તવોથી હું પ્રસન્ન છું. હે દેવો! જે લોકો તેનો પાઠ કરે છે અને જે સાંભળે છે, તેમને આ લોકમાં જે સર્વाधिक ઇષ્ટ છે તે હું સદા નિશ્ચયપૂર્વક આપું છું।”
Verse 41
इत्युक्त्वा शंकरः प्रीतो देवदुःखहरस्सदा । सर्वदेवप्रियं यद्वै तत्सर्वं च प्रदत्तवान्
આમ કહી પ્રસન્ન થયેલા શંકર—જે સદા દેવોના દુઃખહર છે—સર્વ દેવોને પ્રિય અને હિતકારક જે કંઈ હતું તે બધું સંપૂર્ણ રીતે આપી દીધું।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Tripura-dahana (the burning of Tripura): Vyāsa asks what became of Māyā and the Tripura-lords, while Sanatkumāra explains the devas’ stunned reaction to Śiva’s blazing, dissolution-like form.
It dramatizes the limit of deva-power before Śiva’s absolute tejas; fear functions as an epistemic shock that collapses pride and redirects the assembly toward praṇāma and stuti—devotion as the stabilizing response to theophany.
A raudra, prajvalita (fiercely blazing) form likened to koṭi-sūrya (millions of suns) and pralaya-anala (the fire of cosmic dissolution), emphasizing Śiva’s sovereignty over destruction and renewal.