विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
અધ્યાય 59માં સનત્કુમાર વ્યાસને કહે છે કે વરદાનથી અવધ્ય બનેલા દૈત્ય વિદલા અને ઉત્પલ યુદ્ધગર્વથી ત્રિલોકને તૃણ સમાન ગણી દેવતાઓને યુદ્ધમાં પરાજિત કરે છે. ઉપાય માટે દેવો બ્રહ્માની શરણ જાય છે; બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે કે આ દૈત્યોનો વધ માત્ર દેવી (શિવા) દ્વારા જ નિશ્ચિત છે, તેથી શિવ સાથે શક્તિનું સ્મરણ કરીને ધૈર્ય રાખો. ઉપદેશથી દેવો સાંત્વના પામી પોતાના ધામોમાં પરત ફરે છે. ત્યારબાદ શિવપ્રેરિત નારદ દૈત્યલોકમાં જઈ એવી વાણી બોલે છે કે તેઓ માયાથી મોહિત થઈ દેવીને હરણ/વશ કરવા ઇચ્છે છે—આ જ તેમના પતનનું કારણ બને છે. અંતે ‘સમાપ્તો’યં યુદ્ધખંડઃ…’ જેવી કોલોફોન પંક્તિ કેટલાક પાઠોમાં ખંડસમાપ્તિની નજીકતા અને પાઠસ્તરો સૂચવે છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या चरितं परमेशितुः । यथावधीत्स्वप्रियया दैत्यमुद्दिश्य संज्ञया
સનત્કુમારે કહ્યું—હે વ્યાસ, પરમેશ્વરના ચરિત્રને અત્યંત પ્રીતિથી સાંભળો; પોતાની પ્રિયાને સંકેત આપી દૈત્યને દર્શાવી, તેમણે તેને કેવી રીતે વધ કર્યો તે।
Verse 2
आस्तां पुरा महादैत्यो विदलोत्पलसंज्ञकौ । अपुंवध्यौ महावीरौ सुदृप्तौ वरतो विधेः
પૂર્વકાળે વિદલ અને ઉત્પલ નામના બે મહાદૈત્ય હતા—મહાવીર, અતિ દર્પિત. વિધાતા (બ્રહ્મા) ના વરદાનથી તેઓ પુરુષો દ્વારા અવધ્ય ઠર્યા.
Verse 3
तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्ब लात् । ताभ्यां सर्वे सुरा ब्रह्मन् दैत्याभ्यां निर्जिता रणे
પોતાના ભુજબળના પ્રભાવથી તે બે દૈત્યોે ત્રિલોકીને તૃણ સમાન તુચ્છ કરી દીધી. હે બ્રહ્મન, યુદ્ધમાં એમના દ્વારા સર્વ દેવો પરાજિત થયા.
Verse 4
ताभ्यां पराजिता देवा विधेस्ते शरणं गताः । नत्वा तं विधिवत्सर्वे कथयामासुरादरात
તેમના દ્વારા પરાજિત દેવો વિધાતા બ્રહ્માની શરણમાં ગયા. વિધિપૂર્વક તેમને નમસ્કાર કરીને સૌએ આદરથી સમગ્ર વાત નિવેદન કરી.
Verse 5
इति ब्रह्मा ह्यवोचत्तान् देव्या वध्यौ च तौ ध्रुवम् । धैर्य्यं कुरुत संस्मृत्य सशिवं शिवमादरात्
ત્યારે બ્રહ્માએ તેમને કહ્યું—તે બંને નિશ્ચયે દેવીના હાથે વધ પામવાના છે. તેથી ધૈર્ય ધરો અને આદરથી શક્તિসহિત શિવનું સ્મરણ કરો.
Verse 6
भक्तवत्सलनामासौ सशिवश्शंकरश्शिवः । शं करिष्यत्यदीर्घेण कालेन परमेश्वरः
શક્તિસહિત તે જ શિવ—મંગલમય શંકર—‘ભક્તવત્સલ’ નામે પ્રસિદ્ધ પરમેશ્વર છે. તે ટૂંક સમયમાં કલ્યાણ અને શાંતિ કરશે.
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तांस्ततो ब्रह्मा तूष्णीमासीच्छिवं स्मरन् । तेपि देवा मुदं प्राप्य स्वंस्वं धाम ययुस्तदा
સનત્કુમાર બોલ્યા—આમ કહી બ્રહ્મા શિવનું સ્મરણ કરતાં મૌન થયા. તે દેવતાઓ પણ આનંદ પામી ત્યારે પોતાના-પોતાના ધામે ગયા.
Verse 8
अथ नारददेवर्षिश्शिवप्रेरणया तदा । गत्वा तदीयभवनं शिवासौंदर्यमाजगौ
ત્યારે શિવની પ્રેરણાથી દેવર્ષિ નારદ તે સમયે તેના ભવનમાં ગયા અને શિવા (પાર્વતી) દેવીનું સૌંદર્ય તથા મંગલમય તેજ નિહાળ્યું।
Verse 9
श्रुत्वा तद्वचनं दैत्यावास्तां मायाविमोहितौ । देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ
તે વચન સાંભળીને તે બે દૈત્ય ત્યાં જ માયાથી મોહિત થઈ રહ્યા. દેવીને હરણ કરવાની ઇચ્છાથી તેઓ ભયંકર સંકટોથી પીડિત અને દબાયેલા રહ્યા।
Verse 10
विचारयामासतुस्तौ कदा कुत्र शिवा च सा । भविष्यति विधेः प्राप्तोदयान्नाविति सर्वदा
તેઓ બંને વારંવાર વિચારતા રહ્યા—“એ શિવા દેવી ક્યારે અને ક્યાં પ્રગટ થશે? કે વિધિનું ફળોદય હજી ન આવવાથી શું તે કદી પ્રગટ નહીં થાય?”
Verse 11
एकस्मिन्समये शंभुर्विजहार सुलीलया । कौतुकेनैव चिक्रीडे शिवा कन्दुकलीलया
એક સમયે શંભુ અતિ મનોહર લીલાથી વિહાર કરતા હતા. માત્ર આનંદ માટે શિવા દેવી પણ તેમની સાથે કંદુક (બોલ) રમતમાં ક્રીડા કરવા લાગી।
Verse 12
सखीभिस्सह सुप्रीत्या कौतुकाच्छिवसन्निधौ
સખીઓ સાથે, અતિ પ્રીતિ અને આનંદમય કૌતુકથી, તે ભગવાન શિવના સાન્નિધ્યમાં આવી પહોંચી।
Verse 13
उदंचंत्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती । निश्वासामोदमुदितभ्रमराकुलितेक्षणा
તે ચપળ લાઘવથી હલતી; તેના અંગો ઝડપી લયમાં ઊંચા-નીચા થતા; અને તેના શ્વાસની સુગંધથી મત્ત આનંદિત ભમરાઓ ગુંજતાં ઘેરાયાં હોવાથી તેની આંખો ચંચળ બની।
Verse 14
भ्रश्यद्धम्मिल्लसन्माल्यस्वपुरीकृतभूमिका । स्विद्यत्कपोलपत्रालीस्रवदंबुकणोज्ज्वला
તેની વેણી અને પુષ્પમાળા સરકી પડી, તેથી તે અવ્યવસ્થિત લાગી; અને ગાલ પર પરસેવાના બિંદુઓ વહેતાં તેજસ્વી કાંતિથી ઝળહળ્યા।
Verse 15
स्फुटच्चोलांशुकपथतिर्यदंगप्रभावृता । उल्लसत्कंदुकास्फालातिश्रोणितकराम्बुजा
તેના અંગો પર વસ્ત્રની સ્પષ્ટ તિરછી રેખા અંશતઃ આવરણ બની; અને કંદુક-રમતની ઉછાળમાં તેના કમળસમાન નિતંબ અને હાથ ઉલ્લાસથી ઝળહળ્યા।
Verse 16
कंदुकानुगसद्दृष्टिनर्तितभ्रूलतांचला । मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदम्बिका
તેની સ્થિર દૃષ્ટિ કંદુકને અનુસરી રહી હતી અને તેની ભ્રૂ-લતા રમતમાં નૃત્ય કરતી હતી; આમ જગદંબિકા મૃડાની—રુદ્રની કલ્યાણમયી સહધર્મિણી—ક્રીડા કરતી દેખાઈ।
Verse 17
अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां कटा क्षिता । क्रोडीकृताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना
આકાશમાં વિચરતા તે બે દિતિજોના પ્રહારે ધરતી ઘાયલ થઈ ચકનાચૂર થઈ; જાણે મૃત્યુ પોતે હાજર થઈ જગતને પોતાની ગોદમાં જકડી રાખ્યું હોય।
Verse 18
विदलोत्पलसंज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्
વિધાતા (બ્રહ્મા) પાસેથી વર પામેલા, વિદલ અને ઉત્પલ નામના તે બે ગર્વિત પુરુષોએ પોતાના ભુજબળથી ત્રિલોકીને તૃણ સમાન ગણાવી.
Verse 19
देवीं तां संजिहीर्षंतौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिव उत्तेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्
તે દેવીને હરણ કરવાની ઇચ્છાથી, કઠિન પરિસ્થિતિમાં પીડિત તે બે જણ ઝડપથી આકાશમાં ઊડી ગયા અને શાંબરી—શિવસંબંધિ માયા—ને ધારણ કરી.
Verse 20
धृत्वा पारिषदीं मायामायातावंबिकांतिकम् । तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसौ
માયાથી પરિષદ-સેવક જેવો છલવેશ ધારણ કરીને તે બે જણાં અંબિકાદેવી પાસે આવ્યા. તેટલા સુધી તેઓ અતિ દુષ્ટ હતા અને તેમના મન અત્યંત ચંચળ તથા અસ્થિર હતા.
Verse 21
अथ दुष्टनिहंत्रा वै सावज्ञेन हरेण तौ । विज्ञातौ च क्षणादास्तां चांचल्याल्लोचनोद्भवात्
પછી દુષ્ટનાશક એવા તે બેને હરિએ થોડા અવજ્ઞાભાવે જોયા. તેના નેત્રચલનથી તેમની ચંચળતા પ્રગટ થતાં જ ક્ષણમાં તેઓ તેને ઓળખાઈ ગયા.
Verse 22
कटाक्षिताथ देवेन दुर्गा दुर्गतिघातिनी । दैत्याविमामिति गणौ नेति सर्वस्वरूपिणा
ત્યારે દુર્ગતિઘાતિની દુર્ગા પર દેવે કટાક્ષ કર્યો. ગણોએ કહ્યું—“દૈત્યો દમાયા!” પરંતુ સર્વસ્વરૂપ પ્રભુએ કહ્યું—“નહીં.”
Verse 23
अथ सा नेत्रसंज्ञां स्वस्वामिनस्तां बुबोध ह । महाकौतुकिनस्तात शंकरस्य परेशितुः
ત્યારે તેણીએ પોતાના સ્વામી, પરમેશ્વર શંકરના નેત્રોથી આપેલ તે સંકેત સમજી લીધો; હે પ્રિય, તેઓ મહા ઉત્સાહથી પરિપૂર્ણ હતા।
Verse 24
ततो विज्ञाय संज्ञां तां सर्वज्ञार्द्धशरीरिणी । तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निर्जघान तौ
પછી સર્વજ્ઞા દેવી—જે પ્રભુની અર્ધાંગિની છે—તે સંકેત જાણી, હે નાથ, એ જ કંદુક-શસ્ત્રથી બંનેને એકસાથે પાડી દીધા।
Verse 25
महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ । परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः
મહાદેવીના કંદુક-પ્રહારથી આઘાત પામેલા તે બે મહાબળવાન દુષ્ટો ફરી ફરીને અંતે ધરતી પર પટકાયા।
Verse 26
वृन्तादिव फले पक्वे तालेनानिललोलिते । दंभोलिना परिहते शृंगे इव महागिरेः
જેમ પવનથી ડોલતા તાડના વૃક્ષમાંથી ડાંઠ છૂટતાં જ પાકેલું ફળ પડી જાય, અને જેમ વજ્રાઘાતથી મહાગિરિનું શિખર તૂટી પડે—તેમ તે પ્રચંડ વેગે નીચે પટકાયો।
Verse 27
तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ । ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः
અધર્મકૃત્ય કરવા તત્પર એવા તે બે મહાદૈત્યોને પાડી, ત્યારબાદ કંદુક પરિવર્તિત થઈ શંકરના શિવલિંગ-રૂપે સ્થિત થયો.
Verse 28
कंदुकेश्वरसंज्ञां च तल्लिंगमभवत्तदा । ज्येष्ठेश्वरसमीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्
તે સમયે તે લિંગ ‘કંદુકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. જ્યેષ્ઠેશ્વર નજીક સ્થિત રહી, શિવના સગુણ પ્રાકટ્યથી તે સર્વ દુષ્ટતાનું નિવારણ કરી રક્ષણ આપનાર બન્યું.
Verse 29
एतस्मिन्नेव समये हरिब्रह्मादयस्सुराः । शिवाविर्भावमाज्ञाय ऋषयश्च समाययुः
એ જ ક્ષણે વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે દેવો તથા ઋષિઓ—શિવના અવતરણ/પ્રાકટ્યની વાત જાણીને—એકત્ર સમવેત થયા.
Verse 30
अथ सर्वे सुराश्शम्भोर्वरान्प्राप्य तदाज्ञया । स्वधामानि ययुः प्रीतास्तथा काशीनिवासिनः
પછી સર્વ દેવતાઓ શંભુ પાસેથી વરદાન મેળવી અને તેમની આજ્ઞાથી પ્રસન્ન થઈ પોતાના-પોતાના ધામે ગયા; તેમ જ કાશીના નિવાસીઓ પણ આનંદિત થઈ પરત ફર્યા.
Verse 31
सांबिकं शंकरं दृष्ट्वा कृतांजलिपुटाश्च ते । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या वाग्भिरिष्टाभिरादरात्
અંબિકા સહિત શંકરને જોઈ તેઓ અંજલિ બાંધી ઊભા રહ્યા. પ્રણામ કરીને તેમણે ભક્તિથી, આદરપૂર્વક, પ્રિય અને યોગ્ય વચનો દ્વારા સ્તુતિ કરી.
Verse 32
सांबिकोऽपि शिवो व्यास क्रीडित्वा सुविहारवित् । जगाम स्वालयं प्रीतस्सगणो भक्तवत्सलः
હે વ્યાસ, અંબિકાસહિત શિવ ક્રીડા કરીને અને સુખપૂર્વક વિહાર કરીને, પ્રસન્ન થઈ ગણો સાથે પોતાના ધામે પરત ગયા; કારણ કે તેઓ ભક્તવત્સલ છે.
Verse 33
कंदुकेश्वरलिंगं च काश्यां दुष्टनिबर्हणम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं सर्वदा सताम्
કાશીમાં કંદુકેશ્વર લિંગ છે, જે દુષ્ટોનો નાશ કરનાર છે. તે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે અને સદૈવ સજ્જન ભક્તોને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.
Verse 34
इदमाख्यानमतुलं शृणुयाद्यो मुदान्वितः । श्रावयेद्वा पठेद्यश्च तस्य दुःखभयं कुतः
જે આનંદપૂર્વક આ અતુલ આખ્યાન સાંભળે, સાંભળાવે અથવા પાઠ કરે—તેને દુઃખનો ભય ક્યાંથી રહે?
Verse 35
इह सर्वसुखं भुक्त्वा नानाविधमनुत्तमम् । परत्र लभते दिव्यां गतिं वै देवदुर्लभाम्
આ લોકમાં નાનાવિધ અનુત્તમ સર્વસુખ ભોગવીને, પરલોકમાં દેવોને પણ દુર્લભ એવી દિવ્ય ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 36
इति तं वर्णितं तात चरितं परमाद्भुतम् । शिवयोर्भक्तवात्सल्यसूचकं शिवदं सताम्
આ રીતે, હે તાત, તે પરમ અદ્ભુત ચરિત વર્ણવાયું—જે શિવના ભક્તો પ્રત્યેના વાત્સલ્યને દર્શાવે છે અને સજ્જનોને શિવકૃપા તથા મંગળ આપે છે।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वामंत्र्य तं व्यासं तन्नुतो मद्वरात्मजः । ययौ विहायसा काशीं चरितं शशिमौलिनः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી, તે વ્યાસ સાથે મંત્રણા કરીને અને તેમના દ્વારા સ્તુત થઈ મારો શ્રેષ્ઠ પુત્ર આકાશમાર્ગે કાશી ગયો; તે શશિમૌલિ ભગવાન શિવના દિવ્ય ચરિત્રથી પાવન છે.
Verse 38
युद्धखंडमिदं प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । रौद्रीयसंहितामध्ये सर्वकामफलप्रदम्
હે મુનિસત્તમ, મેં તને આ યુદ્ધખંડ કહ્યો છે. રૌદ્રીયસંહિતામાં તેને સર્વ કામ્ય ફળ આપનારું કહેવાયું છે.
Verse 39
इयं हि संहिता रौद्री सम्पूर्णा वर्णिता मया । सदाशिवप्रियतरा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
આ રૌદ્રી સંહિતાનું મેં સંપૂર્ણ વર્ણન કર્યું છે. તે સદાશિવને અતિ પ્રિય છે અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્ને ફળ આપે છે.
Verse 40
इमां यश्च पठेन्नित्यं शत्रुबाधानिवारिकाम् । सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेत ना
જે આ શત્રુજન્ય બાધાઓ નિવારનાર સ્તુતિનો નિત્ય પાઠ કરે છે, તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ માત્ર આથી જ મોક્ષ મળતો નથી.
Verse 41
सूत उवाच । इति ब्रह्मसुतश्श्रुत्वा पित्रा शिवयशः परम् । शतनामाप्य शंभोश्च कृतार्थोऽभूच्छिवानुगः
સૂત બોલ્યા—પિતાથી શિવની પરમ મહિમા અને શંભુના શતનામ સાંભળી બ્રહ્મપુત્ર કૃતાર્થ થયો; કારણ કે તે શિવનો અનુગામી ભક્ત બન્યો.
Verse 42
ब्रह्मनारदसम्वादः सम्पूर्णः कथितो मया । शिवस्सर्वप्रधानो हि किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि
બ્રહ્મા અને નારદનો સંવાદ મેં સંપૂર્ણ રીતે કહ્યો છે. નિશ્ચયે શિવ સર્વપ્રધાન પરમ પ્રભુ છે; હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 59
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे विदलोत्पलदैत्यवधवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘વિદલોત્પલ દૈત્યવધ વર્ણન’ નામનો ઓગણસાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The emergence and triumph of the daityas Vidalā and Utpala over the devas, followed by the devas’ refuge with Brahmā, who declares that Devī will slay the daityas; Nārada then moves to catalyze the daityas’ actions through māyā-influenced counsel.
It foregrounds Śiva-Śakti governance: the resolution of cosmic disorder is not merely by deva force but by the higher salvific agency of Śakti aligned with Śiva, demonstrating the subordination of boon-based power to divine ordinance.
Parameśvara Śiva as the overarching ordainer (remembered and invoked), Devī/Śivā as the destined slayer and corrective force, and Nārada as Śiva’s impelled messenger who operationalizes the narrative turn.