विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath

Verse 1

व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम । यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा

વ્યાસ બોલ્યા—હે બ્રહ્મપુત્ર, તને નમસ્કાર. હે શૈવોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ધન્ય છે, કારણ કે તને આ પરમ દિવ્ય, શુભ શાંકરી કથા સાંભળાવવામાં આવી છે।

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने । स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः

હવે, હે મુનિ, મહા પ્રીતિથી તે વૈષ્ણવ ચરિત કહો. વૃંદાને મોહીત કરીને તેણે શું કર્યું અને ક્યાં ગયો?

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम । वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ વ્યાસ, શૈવભક્તોમાં અગ્રગણ્ય, સદ્ગુણીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સાંભળો. હું વૈષ્ણવ ચરિત કહું છું—અતિ નિર્મળ, છતાં શંભુના ચરિત-મહિમાથી સમૃદ્ધ।

Verse 4

मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः । सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः

બ્રહ્મા આદિ દેવો મૌન થઈ ગયા ત્યારે, શરણાગત-વત્સલ મહેશ્વર શંભુ અતિ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા.

Verse 5

शंभुरुवाच । ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः । जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

શંભુ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, તમારા હિત માટે મેં તે સર્વ દેવવીરોને સંહાર્યા. જલંધર પણ—જે મારી શક્તિનો અંશ હતો—(મેં જ નાશ કર્યો). આ સત્ય છે; સત્ય જ હું કહું છું.

Verse 6

सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु । भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा

હે પ્રિયજનોએ, સત્ય કહો—તમે સુખ પ્રાપ્ત કર્યું છે કે નહીં? તમારા કારણે જ આ મારી લીલા છે; હું તો સ્વરૂપે સદૈવ નિર્વિકાર છું।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—પછી બ્રહ્મા આદિ દેવો હર્ષથી પ્રસન્ન નેત્રોવાળા બની, શિર નમાવી રુદ્રને પ્રણામ કરીને વિષ્ણુના કરેલા કાર્યની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।

Verse 8

देवा ऊचुः । महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् । किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै

દેવોએ કહ્યું—હે મહાદેવ, આપના દ્વારા દેવો શત્રુજન્ય ભયથી રક્ષિત થયા. પરંતુ ત્યાં કંઈક બીજું પણ ઉદ્ભવ્યું છે; તે સ્થિતિમાં અમે શું કરવું?

Verse 9

वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः । भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता

હે નાથ, વિષ્ણુએ પ્રયત્નપૂર્વક વૃંદાને મોહિત કરી. તે ઝડપથી અગ્નિમાં પ્રવેશી ભસ્મીભૂત થઈ અને પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 10

वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः । तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः

વૃંદાના મોહક લાવણ્યથી ભ્રમિત થઈ વિષ્ણુ મોહિત થઈ ઊભા રહ્યા. તે ચિતાની ભસ્મ ધારણ કરીને તેઓ તમારા (શિવના) માયાથી સંપૂર્ણ વિમૂઢ થયા.

Verse 11

स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः

સિદ્ધ મુનિઓના સંઘ સાથે અમે આદરપૂર્વક બોધ આપ્યો, છતાં હરિ સમજતો નથી; તે તો તમારી માયાથી મોહિત છે.

Verse 12

कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय । त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्

હે મહેશાન! કૃપા કરો; વિષ્ણુને જાગૃત કરો—જાગૃત કરો. ચરાચર સહિત આ સમગ્ર પ્રાકૃત જગત તમારાં અધિન છે.

Verse 13

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् । प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्

સનત્કુમાર બોલ્યા: ત્રિદિવવાસીઓનાં વચનો સાંભળી, મહાલીલામય મહેશ સ્વચ્છંદ સ્વામી બની, કરજોડે ઊભેલા તેમને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 14

महेश उवाच । हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् । मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया

મહેશ બોલ્યા: હે બ્રહ્મન, હે સર્વ દેવો! મારા વચન આદરથી સાંભળો. સર્વ લોકોને મોહિત કરનારી આ મોહિની મારી માયા છે—અત્યંત દુસ્તર.

Verse 15

तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् । तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः

દેવ, અસુર અને માનવ—આ સમગ્ર જગત તેના અધિન થયું. તેના મોહથી વિષ્ણુ (હરિ) પણ કામના વશમાં પડ્યા.

Verse 16

उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा । मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका

તે ‘ઉમા’ નામે પ્રસિદ્ધ મહાદેવી, પરમા અને ત્રિદેવોની જનની છે. તે જ મૂળપ્રકૃતિ કહેવાય છે—દેવમાતા અને ગિરિજાસ્વરૂપિણી.

Verse 17

गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये । शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्

હે દેવો, વિષ્ણુ-સંબંધિત મોહ દૂર કરવા શરણ જાઓ. શરણદાયિની, મોહિની માયા—‘શિવા’ નામે પ્રસિદ્ધ, સર્વકામદાયિની—તેનો આશ્રય લો.

Verse 18

स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् । सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति

તેણીની પણ સ્તુતિ કરો—જે મારી શક્તિને પ્રસન્ન કરે છે. તે જો સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય, તો તે સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરશે.

Verse 19

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः । अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વ્યાસ, આમ કહીને પંચમુખ ભગવાન હર શંભુ પોતાના સર્વ ગણો સહિત તરત જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 20

देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा । मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्

પછી શંભુની આજ્ઞાથી બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, મનથી ભક્તવત્સલા મૂળપ્રકૃતિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 21

देवा ऊचुः । यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका । यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

દેવોએ કહ્યું—જેનામાંથી સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ એવા ત્રિગુણો ઉત્પન્ન થાય છે અને જે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ તથા પ્રલયની વ્યવસ્થા કરાવે છે; જેના ઇચ્છાથી આ સમગ્ર જગત પ્રકટ અને લય પામે છે—એ આદ્ય મૂળપ્રકૃતિને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ।

Verse 22

पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा । यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

હે પરમેશ્વરી! જે ત્રેવીસ તત્ત્વો (ગુણો) દ્વારા સુપ્રસિદ્ધ છે અને સમગ્ર જગત પર અધિષ્ઠાન કરે છે—અમારી રક્ષા કરો. ત્રિલોક તમારા રૂપ અને કર્મ જાણે છે, પરંતુ મૂળપ્રકૃતિને નથી જાણતું; તેથી અમે તે પરાત્પર તત્ત્વને નમસ્કાર કરીએ છીએ।

Verse 23

यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् । न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

જે પુરુષો સદા શિવભક્તિથી યુક્ત રહે છે, તેઓ દરિદ્રતા, મોહ અને સંસારબંધનથી ઉત્પન્ન અન્ય ક્લેશોને કદી પ્રાપ્ત કરતા નથી. ભક્તવત્સલા એવી આદ્ય મૂળપ્રકૃતિને હંમેશા નમસ્કાર કરવાથી તેઓ દુઃખોથી રક્ષિત રહે છે।

Verse 24

कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि । विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते

હે મહાદેવી, હે પરેશ્વરી! અમારા દેવોનું આ કાર્ય સિદ્ધ કરો. હે શિવે, હે દુર્ગે! વિષ્ણુમાં મોહ ઉત્પન્ન કરો. હે દેવી, તમને નમસ્કાર।

Verse 25

जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः । प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे

જલંધર અને શંભુ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થતાં, કૈલાસવાસી શિવ ગૌરીના આદેશ અનુસાર જલંધરવધ માટે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 26

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधानंतरदेवीस्तुतिविष्णुमोहविध्वंसवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘જલંધરવધ પછી દેવીસ્તુતિ, વિષ્ણુમોહ અને તે મોહનો વિનાશ’ નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 27

जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् । गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा

યુદ્ધમાં જલંધર હણાયો; તેના ભયથી અમે મુક્ત થયા. ભક્તોને અનુગ્રહ કરનાર ગિરીશ (શિવ)એ કૃપા કરીને અમને ઉદ્ધાર્યા.

Verse 28

तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः । त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ

તેમની આજ્ઞાથી અમે સૌ તમારા શરણે આવ્યા છીએ. કારણ કે તમે શંભુ છો, અને તમે પણ, હે દેવી—તમેઉભયે ભક્તોના ઉદ્ધારમાં પરાયણ છો.

Verse 29

वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै । तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः

વૃંદાના મોહક સૌંદર્યથી વિભ્રાંત વિષ્ણુ ત્યાં ઊભા હતા. ચિતાભસ્મ ધારણ કરીને તેઓ વિવેકભ્રષ્ટ થઈ સંપૂર્ણ મોહમાં પડ્યા હતા.

Verse 30

संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः

હે મહેશ્વરી, સંસિદ્ધ દેવસમૂહો દ્વારા બોધિત થવા છતાં હરિ (વિષ્ણુ) સમજતા નથી; કારણ કે તેઓ તમારી માયાથી વિમોહિત છે.

Verse 31

कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय । यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्

હે મહાદેવી, કૃપા કર—હરિને જગાડ, જગાડ—જેથી તે શુદ્ધચિત્ત થઈ દેવકાર્ય સિદ્ધ કરી પોતાના દિવ્ય લોકમાં કુશળતાથી પહોંચે.

Verse 32

इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् । ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्

આ રીતે સ્તુતિ કરતા દેવોએ આકાશમાં સ્થિત તેજોમંડળ જોયું; ત્યાંથી જ્વાળાઓ ફેલાઈ સર્વ દિશાના દિગંતને વ્યાપી ગઈ.

Verse 33

तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्

હે વ્યાસ, તેના મધ્યમાંથી બ્રહ્મા આદિ સર્વ અમરો—ઇન્દ્ર સહિત—આકાશમાં વિચરતી કામદાયિની ભારતી, તે દિવ્ય વાણી, તેમણે સાંભળી.

Verse 34

आकाशवाण्युवाच । अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः । गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः

આકાશવાણી બોલી—હું જ ત્રિગુણોથી ત્રિધા ભિન્ન થઈ સ્થિત છું. રજોગુણથી હું ગૌરી, સત્ત્વગુણથી શુભ જ્યોતિરૂપા લક્ષ્મી, અને તમોગુણથી હું સુરા (મોહશક્તિ) છું—આ રીતે હું ત્રિગુણમાં સ્થિર છું.

Verse 35

तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् । मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्

તમે બધા ત્યાં જઈને આદરપૂર્વક તેમની નજીક પહોંચો; મારી આજ્ઞાથી તેઓ પ્રસન્ન થશે અને ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ કરશે।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः । देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने

સનત્કુમારે કહ્યું—“બધા સાંભળો!” એમ કહી તે મહાન દિવ્ય તેજ અદૃશ્ય થઈ ગયું; ત્યારે, હે મુનિ, દેવો આશ્ચર્યથી આંખો ફાટી ગયાં તેમ ઊભા રહ્યા।

Verse 37

ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् । गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः

પછી તે બધા દેવોએ તે વચન આદરથી સાંભળી, એ જ આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ, ગૌરીને, લક્ષ્મીને અને સૂરા (દેવી)ને પણ નમન કર્યું।

Verse 38

तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः । नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः

ત્યારે બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો મસ્તક નમાવી, મહાભક્તિથી નાનાવિધ દિવ્ય વચનો દ્વારા તે દેવીઓની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 39

ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः । महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्

પછી, હે વ્યાસ, તે દેવીઓ તરત જ તેની સામે પ્રગટ થઈ અને પોતાના મહાદ્ભુત સ્વતેજથી સર્વ દિશાઓના અંત સુધી પ્રકાશ ફેલાવ્યો।

Verse 40

अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्

તેણીને જોઈ દેવતાઓનું ચિત્ત અત્યંત પ્રસન્ન થયું; તેમણે પ્રણામ કરીને ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી અને પોતાનું કાર્ય નિવેદન કર્યું।

Verse 41

ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः । बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्

પછી શરણાગત થઈ પ્રણામ કરેલા તે દેવોને જોઈ ભક્તવત્સલ પ્રભુએ તેમને બીજ-શક્તિઓ આપી અને સ્નેહપૂર્વક સન્માનથી વચન કહ્યું।

Verse 42

देव्य ऊचुः । इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति

દેવીઓએ કહ્યું—“જ્યાં વિષ્ણુ સ્થિત છે ત્યાં આ બીજો વાવો; પછી તમારું કાર્ય કરો, તેથી તમારું પ્રયોજન સિદ્ધ થશે।”

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने । रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः

સનત્કુમારે કહ્યું—“હે મુને! એમ કહીને તે દેવીઓ ત્યાંથી અંતર્ધાન થઈ ગઈ; કારણ કે રુદ્ર, વિષ્ણુ અને વિધી (બ્રહ્મા) ની શક્તિઓ ત્રિગુણાત્મિકા છે।”

Verse 44

ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः

ત્યારે બ્રહ્મા અને ઇન્દ્ર સહિત તમામ દેવો પ્રસન્ન થયા. તે બીજો લઈને તેઓ જ્યાં ભગવાન વિષ્ણુ બિરાજમાન હતા ત્યાં ગયા.

Verse 45

वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः । स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने

હે મુને! તે દેવોએ વૃંદાએ ચિતિત કરેલા ભૂમિતલ પર તે બધું ફેંકી દીધું; અને (આદેશ) સ્મરીને ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા—કારણ કે તેઓ શિવશક્તિના અંશ હતા.

Verse 46

निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् । धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर

હે મુનીશ્વર! નિક્ષિપ્ત બીજોમાંથી ત્રણ પવિત્ર વનસ્પતિઓ પ્રગટ થઈ—ધાત્રી (આમળકી), માલતી અને તુલસી।

Verse 47

धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता । गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः

ધાત્રીને ધાત્રી-વૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે, માલતીને ‘મા’માંથી ઉત્પન્ન સ્મરાય છે, અને તુલસીને ગૌરીમાંથી જન્મેલી કહેવાય છે; તેમજ એ ત્રણે તમસ્, સત્ત્વ અને રજસ્ ગુણો સાથે પણ સંબંધિત છે।

Verse 48

विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने । उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्

હે મુને! વિષ્ણુએ જ્યારે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરેલી તે વનસ્પતિઓને જોઈ, ત્યારે અતિરાગથી ઉત્પન્ન થયેલા વિભ્રમને કારણે તેમનું ચિત્ત તેમની તરફ ઉદ્વેલિત થયું।

Verse 49

दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा । तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्

તેણીને જોઈ તે મોહવશ, કામાસક્ત ચિત્તથી વિનંતી કરવા લાગ્યો; અને તુલસી તથા ધાત્રી પણ માત્ર રાગથી જ તેને નિહાળવા લાગી।

Verse 50

यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् । तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्

અને જે બીજ લક્ષ્મીએ પૂર્વે પોતાની માયાશક્તિથી અર્પણ કર્યું હતું—તેમાંથી એક નારી ઉત્પન્ન થઈ; અને એ જ વિષયમાં તે ઈર્ષ્યાથી પરાભવ પામી.

Verse 51

अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् । धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा

આથી તે “બર્બરી” નામે પ્રસિદ્ધ થઈ, જે નામ જાણે નિંદનીય લાગતું હતું. છતાં પોતાના અનુરાગ-ભક્તિથી તે સદા તેને આનંદ આપનારી બની, જેમ દેવોને ધાત્રી (આમળકી) અને તુલસી અતિ પ્રિય છે।

Verse 53

ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु । वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः । कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा । सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः

પછી વિષ્ણુ પોતાનું દુઃખ ભૂલી, તે બંને સાથે પ્રસન્ન થઈ, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા નમસ્કૃત થઈ વૈકુંઠ ગયા. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, કાર્તિક માસમાં ધાત્રી (આમળકી) અને તુલસી સદા સર્વ દેવોને પ્રિય—વિશેષ કરીને વિષ્ણુને અતિ પ્રિય—એવું જાણવું. શૈવ સિદ્ધાંતની દૃષ્ટિએ આ પણ દર્શાવે છે કે પરમ પતિ-ઈશ્વરની વિશ્વવ્યવસ્થામાં દેવતાઓ પણ શાંતિ અને પુનઃસ્થાપન પામે છે; અને કાર્તિકના વ્રતો તથા પવિત્ર વનસ્પતિઓ ધર્મમાં ભક્તિ અને પુણ્યના આધાર બને છે।

Verse 54

तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने । त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा

તેમામાં પણ, હે મહામુને, તુલસી અત્યંત ધન્ય અને શ્રેષ્ઠ છે; ગણેશને પણ એક બાજુ રાખીને, તે સર્વને પ્રીતિ આપનારી અને સર્વ યોગ્ય કામનાઓ પૂર્ણ કરનારી બને છે।

Verse 55

वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः । नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः

વૈકુંઠમાં સ્થિત હરિને જોઈ, બ્રહ્મા-ઇન્દ્ર આદિ તે અમરોએ મહાવિષ્ણુને નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરી; પછી તેઓ ખરેખર પોતાના-પોતાના ધામોમાં ગયા।

Verse 56

वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् । सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! વૈકુંઠ પણ પોતાના લોકમાં સ્થિત રહી મોહથી મુક્ત થયો, સમ્યક્ બોધ પ્રાપ્ત કર્યો અને પૂર્વવત્ ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરતાં ફરી સુખી થયો।

Verse 57

इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् । सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्

આ રીતે આ પવિત્ર આખ્યાન ઘોર પાપોનો નાશ કરે છે, મનુષ્યોને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓ આપે છે, કામજન્ય વિકૃતિઓ દૂર કરે છે અને સર્વ પ્રકારના સત્ય જ્ઞાનને વધારેછે।

Verse 58

य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्

જે ભક્તિપૂર્વક નિત્ય આ પવિત્ર આખ્યાનનું પાઠ કરે છે અથવા કરાવે છે, જે સાંભળે છે અથવા સંભળાવે છે—તે પરમેશ્વર શિવની કૃપાથી પરમ ગતિ (મોક્ષ) પામે છે।

Verse 59

पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् । संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः

જે બુદ્ધિમાન વીર આ પરમોત્તમ આખ્યાનનું પાઠ કરીને યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે, તે નિઃસંદેહ વિજયી બને છે।

Verse 60

विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् । वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्

આ (શિવસંબંધિત ઉપદેશ/વ્રત) બ્રાહ્મણોને બ્રહ્મવિદ્યા આપે છે, ક્ષત્રિયોને જય આપે છે, વૈશ્યોને સર્વ ધન આપે છે અને શૂદ્રોને સુખ-કલ્યાણ આપે છે।

Verse 61

शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् । इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्

હે વ્યાસ! આ શંભુભક્તિ પ્રદાન કરનારું અને સર્વના પાપોનો નાશ કરનારું છે. ઇહલોક તથા પરલોકમાં પણ સદા સદ્ગતિ અને કલ્યાણમય મોક્ષ આપનારું છે.