अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
અધ્યાય ૪૨માં નારદ શંખચૂડના વધનું શ્રવણ કરીને તૃપ્ત થાય છે અને મહાદેવના બ્રાહ્મણ્ય આચરણ તથા ભક્તોને આનંદ આપતી માયા-લીલાની સ્તુતિ કરે છે. બ્રહ્મા યાદ અપાવે છે કે જલંધર-વધની વાત સાંભળ્યા પછી વ્યાસે બ્રહ્મજ ઋષિ સનત્કુમારને એ જ તત્ત્વ વિષે પૂછ્યું હતું—શિવની અદ્ભુત મહિમા, શરણાગત રક્ષક સ્વરૂપ અને અનેક લીલાઓવાળા ભક્તવત્સલ પ્રભુત્વ. સનત્કુમાર વ્યાસને શુભ ચરિત સાંભળવા આમંત્રિત કરે છે: પૂર્વના મહાસંઘર્ષ પછી વારંવાર આરાધના કરીને અંધકે શિવગણોમાં ગણપત્ય પદ કેવી રીતે મેળવ્યું. ત્યારબાદ વ્યાસ પૂછે છે—અંધક કોણ, કયા વંશનો, તેનો સ્વભાવ કેવો, અને તે કોનો પુત્ર; સ્કંદ પાસેથી ઘણું જાણ્યા છતાં સનત્કુમારની કૃપાથી પૂર્ણ, રહસ્યસભર વર્ણન માંગે છે. અધ્યાય અંધકની ઉત્પત્તિ અને ઓળખ અંગેની પૂછપરછની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः । अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः
નારદે કહ્યું—શંખચૂડવધ અને શશિમૌલિ ભગવાન શિવના પવિત્ર ચરિત્રને સાંભળી હું તૃપ્ત થયો છું; જેમ કોઈ તારી પાસેથી અમૃત પી ને તૃપ્ત થાય તેમ.
Verse 2
ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः । मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम्
હે બ્રહ્મન્! તે મહાત્મા મહેશનું આ પવિત્ર ચરિત્ર છે—જે પોતાની દિવ્ય માયાનો આશ્રય લઈને શુભ લીલાઓ કરે છે અને ભક્તોને આનંદ આપે છે.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासस्सत्यवतीसुतः । अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—જલંધરવધ સાંભળી સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે આ જ વિષય બ્રહ્મપુત્ર મુનીશ્વરને પૂછ્યો.
Verse 4
सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासं सत्यवतीसुतम् । सुप्रशंस्य महेशस्य चरितं मंगलायनम्
સનત્કુમારે સત્યવતીપુત્ર વ્યાસને કહ્યું. મહેશના મંગલમય, કલ્યાણદાયક ચરિત્રની ઉત્તમ પ્રશંસા કરીને પછી કથા આગળ ચલાવી.
Verse 5
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् । यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વ્યાસ! મહેશનું મંગલમય, પુણ્યપ્રદ ચરિત્ર સાંભળો—પરમાત્મા શંભુ પાસેથી અંધકે શિવગણોના ગાણપત્ય (અધિપત્ય) કેવી રીતે મેળવ્યું.
Verse 6
कृत्वा परमसंग्रामं तेन पूर्वं मुनीश्वर । प्रसाद्य तं महेशानं सत्त्वभावात्पुनः पुनः
હે મુનીશ્વર! તેણે અગાઉ પરમ સંગ્રામ કર્યો; પછી શુદ્ધ સાત્ત્વિક ભાવથી વારંવાર મહેશાનને પ્રસન્ન કરવા માટે આરાધના કરી।
Verse 7
माहात्म्यमद्भुतं शंभोश्शरणागतरक्षिणः । सुभक्तवत्सलस्यैव नानालीलाविहारिणः
શરણાગતોનું રક્ષણ કરનાર, સుభક્તો પર વત્સલ અને નાનાવિધ લીલામાં વિહાર કરનાર શંભુનું માહાત્મ્ય ખરેખર અદ્ભુત છે।
Verse 8
माहात्म्यमेतद्वृषभध्वजस्य श्रुत्वा मुनिर्गंधवतीसुतो हि । वचो महार्थं प्रणिपत्य भक्त्या ह्युवाच तं ब्रह्मसुतं मुनींद्रम्
વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવનું આ માહાત્મ્ય સાંભળી ગંધવતીપુત્ર મુનિએ ભક્તિથી પ્રણામ કર્યો; પછી તે વચનોના ગૂઢ અર્થને માન આપી બ્રહ્મસુત મુનીન્દ્રને સંબોધીને કહ્યું।
Verse 9
व्यास उवाच । को ह्यंधको वै भगवन्मुनीश कस्यान्वये वीर्यवतः पृथिव्याम् । जातो महात्मा बलवान् प्रधानः किमात्मकः कस्य सुतोंऽधकश्च
વ્યાસે કહ્યું—હે ભગવન મુનીશ્વર! આ અંધક કોણ છે? પૃથ્વી પર આ પરાક્રમી, મહાત્મા, બલવાન અને મુખ્ય કયા વંશમાં જન્મ્યો? તેનો સ્વભાવ શું છે અને અંધક કોનો પુત્ર છે?
Verse 10
एतत्समस्तं सरहस्यमद्य ब्रवीहि मे ब्रह्मसुतप्रसादात् । स्कंदान्मया वै विदितं हि सम्यक् महेशपुत्रादमितावबोधात्
અતએવ આજે બ્રહ્માના પુત્રની કૃપાથી આ સમગ્ર વિષયને રહસ્યসহ મને કહો. કારણ કે મહેશના પુત્ર, અમિત અવબોધવાળા સ્કંદ પાસેથી મેં આને સમ્યક રીતે જાણી લીધું છે।
Verse 11
गाणपत्यं कथं प्राप शंभोः परमतेजसः । सोंधको धन्य एवाति यो वभूव गणेश्वरः
પરમ તેજસ્વી શંભુના અનુગ્રહથી સોંધકે ગણપતિપદ કેવી રીતે મેળવ્યું? નિશ્ચયે સોંધક જ પરમ ધન્ય છે, કારણ કે તે ગણોના સ્વામી બન્યો।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । व्यासस्य चैतद्वचनं निशम्य प्रोवाच स ब्रह्मसुतस्तदानीम् । महेश्वरोतीः परमाप्तलक्ष्मीस्संश्रोतुकामं जनकं शुकस्य
બ્રહ્માએ કહ્યું—વ્યાસના વચનો સાંભળી બ્રહ્મપુત્રે તે જ ક્ષણે શુકના પિતાને કહ્યું; તે મહેશ્વરની પરમ કલ્યાણકારી કથાઓ સાંભળવા આતુર હતો, જે પરમ સૌભાગ્ય અને સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । पुराऽऽगतो भक्तकृपाकरोऽसौ कैलासतश्शैलसुता गणाढ्यः । विहर्तुकामः किल काशिका वै स्वशैलतो निर्जरचक्रवती
સનત્કુમારે કહ્યું—પૂર્વકાળમાં ભક્તો પર કૃપા કરનારી શૈલસુતા (પાર્વતી) કૈલાસથી આવી. ગણોથી સમૃદ્ધ તે વિહાર કરવાની ઇચ્છાથી, દેવસમૂહ સાથે, પોતાના પર્વત પરથી નીકળી કાશિકામાં ગઈ।
Verse 14
स राजधानीं च विधाय तस्यां चक्रं परोतीः सुखदा जनानाम् । तद्रक्षकं भैरवनामवीरं कृत्वा समं शैलजयाहि बह्वीः
પછી તેણે ત્યાં રાજધાની સ્થાપી અને જનને સુખ આપતું રક્ષણાર્થે પવિત્ર ચક્ર રચ્યું. તેના રક્ષક તરીકે ‘ભૈરવ’ નામના વીરને નિમણી, શૈલજા (પાર્વતી) સાથે તે અનેક કાર્યો માટે આગળ વધ્યો।
Verse 15
स एकदा मंदरनामधेयं गतो नगे तद्वरसुप्रभावात् । तत्रापि मानागणवीरमुख्यैश्शिवासमेतो विजहार भूरि
એક વખત તે વરદાનના ઉત્તમ પ્રભાવથી તે મન્દર નામના પર્વત પર ગયો. ત્યાં પણ શિવ સાથે અને પોતાના ગણોના વીર-મુખ્યાઓ સાથે તે બહુ વિહાર કરીને આનંદ માણતો રહ્યો।
Verse 16
पूर्वे दिशो मन्दर शैलसंस्था कपर्द्दिनश्चंडपराकमस्य । चक्रे ततो नेत्रनिमीलनं तु सा पार्वती नर्मयुतं सलीलम्
પૂર્વ દિશામાં મન્દર પર્વત પર સ્થિત પાર્વતીએ જટાધારી, પ્રચંડ પરાક્રમી શંકરના નેત્રો રમૂજભરી કોમળ ક્રીડાથી મીંચી દીધાં।
Verse 17
प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां निमिमील नेत्रे । हरस्य नेत्रेषु निमीलितेषु क्षणेन जातः सुमहांधकारः
પ્રવાળ, સુવર્ણ અને કમળ જેવી કાંતિ ધરાવતા પોતાના કમળહસ્તોથી પાર્વતીએ હરનાં નેત્રો મીંચ્યાં; હરનાં નેત્રો બંધ થતાં જ ક્ષણમાં ભયંકર મહાઅંધકાર છવાઈ ગયો।
Verse 18
तत्स्पर्शयोगाच्च महेश्वरस्य करौ च तस्याः स्खलितं मदांभः । शंभोर्ललाटे क्षणवह्नितप्तो विनिर्गतो भूरिजलस्य बिन्दुः
મહેશ્વરના સ્પર્શયોગથી તેના હાથોમાંથી મદસદૃશ ભેજ સરી પડ્યો; શંભુના લલાટે પડતાં જ તે બિંદુ ક્ષણમાં અગ્નિતપ્ત થઈ, બહુ જળમાંથી નીકળેલી એક જ બુંદ તરીકે ફાટી નીકળ્યો।
Verse 19
गर्भो बभूवाथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नः । अन्धो विरूपी जटिलश्च कृष्णो नरेतरो वैकृतिकस्सुरोमा
ત્યારે ક્રોધના ગર્ભ સમાન એક સત્તા પ્રગટ થઈ—કરાળ મુખવાળો, ભયંકર, ક્રોધપરાયણ અને કૃતઘ્ન। તે અંધ, વિરૂપ, જટિલ અને કૃષ્ણવર્ણ; માનવ નહિ, વિકૃત રોમશ દાનવસદૃશ હતો।
Verse 20
गायन्हसन्प्ररुदन्नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः । जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह
તે ગાતો, હસતો, પછી રડતો નૃત્ય કરતો રહ્યો; હોઠ ચાટતો ભયંકર ઘોર ગર્જના કરતો રહ્યો. તે અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ ભગવાન્ ભવ (શિવ) પહેલાં સ્મિત કર્યા, પછી ગૌરી (પાર્વતી)ને કહ્યું.
Verse 21
श्रीमहेश उवाच । निमील्य नेत्राणि कृतं च कर्म बिभेषि साऽस्माद्दयिते कथं त्वम् । गौरी हरात्तद्वचनं निशम्य विहस्यमाना प्रमुमोच नेत्रे
શ્રીમહેશ બોલ્યા—પ્રિયે, આંખો મીંચીને તે કર્મ કરી હવે તું મારાથી કેમ ડરે છે? હરનાં વચન સાંભળી ગૌરી હસતાં હસતાં આંખો ખોલી।
Verse 22
जाते प्रकाशे सति घोररूपो जातोंधकारादपि नेत्रहीनः । तादृग्विधं तं च निरीक्ष्य भूतं पप्रच्छ गौरी पुरुषं महेशम्
પ્રકાશ થતાં જ એક ઘોરરૂપ પ્રાણી પ્રગટ થયું—અંધકારમાંથી જન્મેલું, છતાં નેત્રવિહિન. એવું ભૂત જોઈ ગૌરીએ પરમપુરુષ મહેશને તેના વિષે પૂછ્યું।
Verse 23
गौर्य्युवाच । कोयं विरूपो भगवन्हि जातो नावग्रतो घोरभयंकरश्च । वदस्व सत्यं मम किं निमित्तं सृष्टोऽथ वा केन च कस्य पुत्रः
ગૌરી બોલ્યાં—હે ભગવન, આ વિકૃતરૂપ, ઘોર અને ભયંકર દર્શનવાળો કોણ જન્મ્યો છે? સત્ય કહો—મારા કયા નિમિત્તે તેની સૃષ્ટિ થઈ? તેને કોણે ઉત્પન્ન કર્યો અને તે કોનો પુત્ર છે?
Verse 24
सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा हरस्तद्वचनं प्रियाया लीलाकरस्सृष्टिकृतोंऽधरूपाम् । लीलाकरायास्त्रिजगज्जनन्या विहस्य किंचिद्भगवानुवाच
સનત્કુમાર બોલ્યા—પ્રિયાના વચન સાંભળી, જે લીલાર્થે સૃષ્ટિકારિણી રૂપ ધારણ કરનાર ત્રિજગજનની હતી, તેને જોઈ ભગવાન હર થોડું હસ્યા અને પછી બોલ્યા।
Verse 25
महेश उवाच । शृण्वंबिके ह्यद्भुतवृत्तकारे उत्पन्न एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः । निमीलिते चक्षुषि मे भवत्या स स्वेदजो मेंधकनामधेयः
મહેશ બોલ્યા—હે અંબિકે, અદ્ભુત વૃત્ત કરાવનારી! આ અદ્ભુત અને પ્રચંડ વીર્યવાળો ઉત્પન્ન થયો છે. તું જ્યારે મારા નેત્રો નિમિલિત કરાવ્યાં ત્યારે એ મારા સ્વેદમાંથી જન્મ્યો; તેનું નામ મેંડક છે.
Verse 26
त्वं चास्य कर्तास्ययथानुरूपं त्वया ससख्या दयया गणेभ्यः । स रक्षितव्यस्त्व यि तं हि वैकं विचार्य बुद्ध्या करणीयमार्ये
તું જ તેનો કર્તા છે, પરિસ્થિતિને અનુરૂપ તું એમ જ કર્યું; અને ગણો પ્રત્યે તારી સખીભાવના તથા દયાથી, આ એકને તું જ રક્ષવા યોગ્ય છે. હે આર્યે, બુદ્ધિથી વિચાર કરીને જે કરવું જોઈએ તે કર—એને પોતાનો સમજીને પાળ।
Verse 27
सनत्कुमार उवाच । गौरी ततो भृत्यवचो निशम्य कारुण्यभावात्सहिता सखीभिः । नानाप्रकारैर्बहुभिर्ह्युपायैश्चकार रक्षां स्वसुतस्य यद्वत्
સનત્કુમાર બોલ્યા—પછી ગૌરીએ સેવકોના વચન સાંભળી, કરુણાભાવથી, સખીઓ સાથે મળી પોતાના પુત્રની રક્ષા ગોઠવી. અનેક પ્રકારના બહુ ઉપાયો વડે તેણે રક્ષા કરી—જેમ માતા કરે તેમ.
Verse 28
कालेऽथ तस्मिञ्शिशिरे प्रयातो हिरण्यनेत्रस्त्वथ पुत्रकामः । स्वज्येष्ठबंधोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य चासीत्प्रियया नियुक्तः
પછી શિશિર ઋતુમાં હિરણ્યનેત્ર પુત્રકામનાથી પ્રસ્થાન કર્યો. પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈની સંતાનપરંપરાનો વિસ્તાર જોઈ, પ્રિય પત્નીના પ્રેરણાથી તે નિયુક્ત થયો.
Verse 29
अरण्यमाश्रित्य तपश्चकारासुरस्तदा कश्यपजस्सुतार्थम् । काष्ठोपमोऽसौ जितरोषदोषस्संदर्शनार्थं तु महेश्वरस्य
ત્યારે તે અસુર કશ્યપજ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે અરણ્યનો આશ્રય લઈ તપ કરવા લાગ્યો. કાષ્ઠ સમાન સ્થિર બની, ક્રોધદોષને જીતી, માત્ર મહેશ્વરના દર્શનાર્થે જ તેણે તે તપ આરંભ્યું.
Verse 30
तुष्टः पिनाकी तपसास्य सम्यग्वरप्रदानाय ययौ द्विजेन्द्र । तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजोऽसौ जगाद दैत्यप्रवरं महेशः
તેની કઠોર તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ પિનાકી (ભગવાન શિવ) વરદાન આપવા ત્યાં ગયા, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ। તે સ્થાન પર પહોંચી વૃષધ્વજ મહેશે તે દૈત્યપ્રવરને સંબોધ્યો।
Verse 31
महेश उवाच । हे दैत्यनाथ कुरु नेन्द्रियसंघपातं किमर्थमेतद्व्रतमाश्रितं ते । प्रब्रूहि कामं वरदो भवोऽहं यदिच्छसि त्वं सकलं ददामि
મહેશે કહ્યું—હે દૈત્યનાથ, ઇન્દ્રિયસમૂહને નષ્ટ ન કર. કયા હેતુથી તું આ વ્રત ધારણ કર્યું છે? હૃદયની ઇચ્છા કહો. હું ભવ, વરદાતા છું—તું જે ઇચ્છે તે બધું પૂર્ણરૂપે આપીશ।
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । सरस्यमाकर्ण्य महेशवाक्यं ह्यतिप्रसन्नः कनकाक्षदैत्यः । कृतांजलिर्नम्रशिरा उवाच स्तुत्या च नत्वा विविधं गिरीशम्
સનત્કુમારે કહ્યું—મહેશના મધુર વચનો સાંભળી કનકાક્ષ દૈત્ય અત્યંત પ્રસન્ન થયો। હાથ જોડીને, શિર નમાવી, ગિરીશને વિવિધ સ્તુતિ અને નમસ્કાર કરીને તે બોલ્યો।
Verse 33
हिरण्याक्ष उवाच । पुत्रस्तु मे चन्द्रललाट नास्ति सुवीर्यवान्दैत्यकुलानुरूपी । तदर्थमेतद्व्रतमास्थितोऽहं तं देहि देवेश सुवीर्यवंतम्
હિરણ્યાક્ષ બોલ્યો—હે ચંદ્રલલાટ, દૈત્યકુલને અનુરૂપ મહાવીર્યવાન પુત્ર મને નથી. એ જ હેતુથી મેં આ વ્રત ધારણ કર્યું છે. તેથી, હે દેવેશ, મને મહાવીર્યવાન પુત્ર આપો।
Verse 34
यस्माच्च मद्भ्रातुरनंतवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पंचपुत्राः । ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्
કારણ કે મારા ભાઈને પ્રહ્લાદ વગેરે અનંત પરાક્રમવાળા પાંચ પુત્રો છે. પરંતુ અહીં મારી વંશપરંપરા સમાપ્ત થઈ ગઈ છે—મારો કોઈ નથી. તો પછી મારું આ રાજ્ય કોણ ભોગવવા ઇચ્છશે?
Verse 35
राज्यं परस्य स्वबलेन हृत्वा भुंक्तेऽथवा स्वं पितुरेव दृष्टम् । च प्रोच्यते पुत्र इह त्वमुत्र पुत्री स तेनापिभवेत्पितासौ
જે પોતાના બળથી પરના રાજ્યને હરીને તેનો ભોગ કરે છે, અથવા પિતૃદૃષ્ટિથી પોતાના અધિકારનો પણ ભોગ કરે છે, તે ઇહ અને પરલોકમાં ‘પુત્ર’ કહેવાય છે. એ જ અર્થમાં પુત્રી પણ પુત્રસમાન ગણાય છે, અને પિતા જ તેનો પિતા (વંશાધિકારનો સ્ત્રોત) માનવામાં આવે છે.
Verse 36
ऊर्द्ध्वं गतिः पुत्रवतां निरुक्ता मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैः । सर्वाणि भूतानि तदर्थमेवमतः प्रवर्तेत पशून् स्वतेजसः
ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ મનીષીઓએ કહ્યું છે કે યોગ્ય સંતાન ધરાવનારની ગતિ ઊર્ધ્વ, ઉચ્ચ થાય છે. સર્વ પ્રાણીઓ એ જ હેતુ માટે છે; તેથી પોતાના તેજ (આધ્યાત્મિક બળ) વડે પશુઓ તથા આશ્રિતોને સન્માર્ગે પ્રવર્તાવી યોગ્ય રીતે પાલન-રક્ષણ કરવું જોઈએ.
Verse 37
निरन्वयस्याथ न संति लोकास्तदर्थमिच्छंति जनाः सुरेभ्यः । सदा समाराध्य सुरात्रिपंकजं याचंत इत्थं सुतमेकमेव
જેનો વંશાન્વય નથી, તેના માટે સ્થિર ‘લોક’—નામ અને સ્થાનની સતતતા—હોતો નથી એમ કહેવાય છે. તેથી લોકો એ જ હેતુ માટે દેવતાઓને પ્રાર્થના કરે છે. દેવો દ્વારા સદા આરાધ્ય, કમળસમાન ત્રિપુરારિ પ્રભુની નિત્ય ઉપાસના કરીને તેઓ એક જ વસ્તુ માગે છે—એક પુત્ર।
Verse 38
सनत्कुमार उवाच । एतद्भवस्तद्वचनं निशम्य कृपाकरो दैत्यनृपस्य तुष्टः । तमाह दैत्यातप नास्ति पुत्रस्त्वद्वीर्यजः किंतु ददामि पुत्रम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—ભવ (ભગવાન શિવ)નાં આ વચનો સાંભળી કરુણામય પ્રભુ દાનવ-રાજ પર પ્રસન્ન થયા. તેમણે કહ્યું—“હે દૈત્યાતપ! તારા પોતાના વીર્યથી પુત્ર નહીં થાય; છતાં હું તને પુત્ર આપું છું।”
Verse 39
ममात्मजं त्वंधकनामधेयं त्वत्तुल्यवीर्यं त्वपराजितं च । वृणीष्व पुत्रं सकलं विहाय दुःखं प्रतीच्छस्व सुतं त्वमेव
“મારા આત્મજને સ્વીકાર—તેનું નામ અંધક છે; તે તારા સમાન પરાક્રમી અને અપરાજિત છે. સર્વ દુઃખ ત્યજીને તેને પુત્રરૂપે પસંદ કર; આ પુત્રને ગ્રહણ કર—હા, તું જ તેને પોતાનો પુત્ર માનીને સ્વીકાર.”
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्त्वा प्रददौ स तस्मै हिरण्यनेत्राय सुतं प्रसन्नः । हरस्तु गौर्य्या सहितो महात्मा भूतादिनाथस्त्रिपुरारिरुग्रः
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે કહીને પ્રસન્ન થઈ તેણે હિરણ્યનેત્રને એક પુત્ર આપ્યો. અને ગૌરીসহ મહાત્મા હર—ભૂતાદિનાથ, ત્રિપુરારિ, ઉગ્ર—એ તે વરદાન સિદ્ધ કર્યું.
Verse 41
नतो हरात्प्राप्य सुतं स दैत्यः प्रदक्षिणीकृत्य यथाक्रमेण । स्तोत्रैरनेकैरभिपूज्य रुद्रं तुष्टस्स्वराज्यं गतवान्महात्मा
તે દૈત્યે હરને નમસ્કાર કરીને પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો અને યથાક્રમે પ્રદક્ષિણા કરી. અનેક સ્તોત્રોથી રુદ્રની પૂજા કરીને તૃપ્ત થઈ તે મહાત્મા પોતાના રાજ્યમાં પરત ગયો.
Verse 42
ततस्तु पुत्रं गिरिशादवाप्य रसातलं चंडपराक्रमस्तु । इमां धरित्रीमनयत्स्वदेशं दैत्यो विजित्वा त्रिदशानशेषान्
પછી તે ચંડ પરાક્રમી દૈત્ય ગિરીશ પાસેથી પુત્ર મેળવી રસાતલમાં ગયો. સર્વ દેવતાઓને નિશેષ રીતે જીતીને તેણે આ ધરતીને પણ પોતાના દેશમાં લઈ ગયો.
Verse 43
ततस्तु देवेर्मुनिभिश्च सिद्धैः सर्वात्मकं यज्ञमयं करालम् । वाराहमाश्रित्य वपुः प्रधानमाराधितो विष्णुरनंतवीर्यः
ત્યારે દેવતાઓએ મુનિઓ અને સિદ્ધો સાથે સર્વાત્મા, યજ્ઞમય, ભયંકર વરાહ-રૂપ ધારણ કરનાર અનંતવીર્ય વિષ્ણુની આરાધના કરી. તેમણે પરમ દેહ પ્રગટ કરી અને વિધિપૂર્વક પ્રસન્ન થયા.
Verse 44
घोणाप्रहारैर्विविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य । तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभि अखंडिताभिः
ઘોણાના વિવિધ પ્રહારો વડે તેણે ધરતીને વિદારિત કરી પાતાળતલમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં તુંડથી સૈકડો દૈત્યોને ચૂર્ણ કર્યા અને અખંડ અગ્રદંષ્ટ્રાઓથી તેમને વારંવાર વિખેરી નાખ્યા.
Verse 45
पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् । मार्तंडकोटिप्रतिमेन पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचंडतेजाः
વજ્ર સમાન પ્રકાશમાન પાદપ્રહારો વડે તેણે નિશાચરોની સેનાઓને મથાવીને ચૂરચૂર કરી નાખી. પછી અદ્ભુત અને પ્રચંડ તેજવાળા, કરોડો સૂર્ય સમાન સુદર્શન ચક્રથી તેમને પાડી દીધા.
Verse 46
हिरण्यनेत्रस्य शिरो ज्वलंतं चिच्छेद दैत्यांश्च ददाह दुष्टान् । ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराजं स्वमंधकं तत्र स चाभ्यषिंचत्
તેણે હિરણ્યનેત્રનું જ્વલંત શિર કાપી નાખ્યું અને દુષ્ટ દૈત્યોને દહન કરી દીધા. ત્યારબાદ પ્રસન્ન થઈ તેણે ત્યાં જ પોતાના અંધકને દૈત્યોના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો.
Verse 47
स्वस्थानमागत्य ततो धरित्रीं दृष्ट्वांकुरेणोद्धरतः प्रहृष्टः । भूमिं च पातालतलान्महात्मा पुपोष भागं त्वथ पूर्वकं तु
પોતાના સ્થાને પરત આવી, અંકુર વડે ઊંચકાતી ધરતીને જોઈ તે મહાત્મા પ્રસન્ન થયો. પછી પાતાળતલોથી ભૂમિને ઉપર ઉઠાવી તેણે તેને પોષી અને પૂર્વવત્ તેનો ભાગ ફરી સ્થાપિત કર્યો.
Verse 48
देवैस्समस्तैर्मुनिभिःप्रहृष्टै रभिषुतः पद्मभुवा च तेन । ययौ स्वलोकं हरिरुग्रकायो वराहरूपस्तु सुकार्यकर्ता
સમસ્ત દેવો અને હર્ષિત મુનિઓ દ્વારા સ્તુતિથી સન્માનિત થઈ અને પદ્મભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા વિધિવત્ અભિષિક્ત થઈ, સુકાર્યકર્તા વરાહરૂપ ઉગ્રકાય હરી પોતાના સ્વલોકમાં પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 49
हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः । देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः
વરાહરૂપ ધારણ કરનાર દિવ્ય દેવે અસુરેશ હિરણ્યનેત્રનો વધ કર્યો ત્યારે સર્વ દેવો, સર્વ મુનિઓ અને અન્ય જીવો પણ સુખી તથા શાંત થયા.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames the transition from earlier slayings (Śaṅkhacūḍa, Jalaṃdhara) to the Andhaka cycle by introducing Vyāsa’s formal inquiry into Andhaka’s origin and status.
It emphasizes ‘rahasya’ as devotional epistemology: true understanding of Śiva’s līlā and governance is accessed through guru/sage-prasāda and reverent listening, not mere narrative curiosity.
Śiva is highlighted through epithets—Śaśimauli, Vṛṣabhadhvaja, Śambhu, Maheśa—stressing his auspiciousness, sovereignty, and role as protector and delight of devotees.