गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
અધ્યાય ૫૧ સંવાદની પરંપરાથી આરંભે છે. વ્યાસ સનત્કુમારને શશિમૌલિ શિવનું ચરિત કહેવા વિનંતી કરે છે—વિશેષ કરીને શિવે સ્નેહવશ બાણાસુરને ‘ગાણપત્ય’ (ગણ-સંબંધ/ગણાધિકાર) કેવી રીતે આપ્યું. સનત્કુમાર તેને શિવલીલા તથા પુણ્યદાયક ઇતિહાસરૂપ કથા તરીકે રજૂ કરવાની સંમતિ આપે છે. ત્યારબાદ અધ્યાય પુરાણિક વંશપરિચય તરફ વળે છે—બ્રહ્માના માનસપુત્ર મરીચિ, તેમના પુત્ર કશ્યપ, જે સૃષ્ટિ-વિસ્તારના મુખ્ય કર્તા તરીકે વર્ણવાય છે. કશ્યપના દક્ષકન્યાઓ સાથેના વિવાહોનો ઉલ્લેખ થાય છે; તેમાં દિતિ જ્યેષ્ઠા અને દૈત્યોની જનની કહેવાય છે. દિતિથી બે મહાબલી પુત્રો—જ્યેષ્ઠ હિરણ્યકશિપુ અને કનિષ્ઠ હિરણ્યાક્ષ—ઉત્પન્ન થયા. આ વંશરચના આગળના અસુરવંશો અને બાણના પ્રાદુર્ભાવની પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરે છે અને ‘અસુર હોવા છતાં શિવકૃપા તથા ગણપદ કેવી રીતે મળે?’ એવો ધર્મ-તત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ श्राविता सुकथाद्भुता । भवतानुग्रहात्प्रीत्या शभ्वनुग्रहनिर्भरा
વ્યાસ બોલ્યા: હે સનત્કુમાર, હે સર્વજ્ઞ! તમારા અનુકંપાથી પ્રેમપૂર્વક મેં આ અદ્ભુત અને ઉત્તમ પવિત્ર કથા સાંભળી, જે શંભુ (શિવ)ની કૃપાથી પરિપૂર્ણ છે.
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः । गाणपत्यं ददौ प्रीत्या यथा बाणासुराय वै
હવે હું શશિમૌલી પ્રભુ (શિવ)નું પાવન ચરિત્ર સાંભળવા ઇચ્છું છું—કે તેઓ પ્રસન્ન થઈ બાણાસુરને ગાણપત્ય પદ કેવી રીતે આપ્યું.
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शंभोः परात्मनः । गाणपत्यं यथा प्रीत्या ददौ बाणा सुराय हि
સનત્કુમાર બોલ્યા—વ્યાસ પાસેથી આદરપૂર્વક પ્રાપ્ત થયેલી શંભુ પરમાત્માની આ કથા સાંભળો; તેમણે પ્રીતિથી બાણાસુરને મહાન ગાણપત્ય પદ કેવી રીતે આપ્યું.
Verse 4
अत्रैव सुचरित्रं च शंकरस्य महाप्रभोः । कृष्णेन समरोप्यत्र शंभोर्बाणानुगृह्णतः
અહીં જ મહાપ્રભુ શંકરનું આ પણ પવિત્ર ચરિત્ર છે—કૃષ્ણે ઉપજાવેલા આ જ યુદ્ધમાં શંભુ બાણ પર પ્રસન્ન થઈ તેને અનુગ્રહ આપ્યો।
Verse 5
अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम् । इतिहासं महापुण्यं मनःश्रोत्रसुखावहम्
હવે મારી પાસેથી અહીંને અનુરૂપ, શિવલીલાથી યુક્ત પરમ આખ્યાન સાંભળો। આ મહાપુણ્ય ઇતિહાસ મન અને કાન—બન્નેને સુખ આપનાર છે।
Verse 6
ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्यो मुनिरासीन्महामतिः । मानसस्सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः
બ્રહ્માના પુત્ર મરીચિ નામના મુનિ મહામતિ હતા। માનસપુત્રોમાં તેઓ જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ હતા।
Verse 7
तस्य पुत्रो महात्मासीत्कश्यपो मुनिसत्तमः । सृष्टिप्रवृद्धकोऽत्यंतं पितुर्भक्तो विधेरपि
તેનો પુત્ર મહાત્મા કશ્યપ હતો, જે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો. તેણે સૃષ્ટિનો અત્યંત વિસ્તાર કર્યો અને પિતાપ્રતિ તથા વિધિ (બ્રહ્મા) પ્રત્યે પણ પરમ ભક્ત હતો।
Verse 8
स्वस्य त्रयोदशमितादक्षकन्या स्सुशीलिकाः । कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन्पतिव्रताः
હે વ્યાસ! દક્ષની તેર સુશીલા પુત્રીઓ કશ્યપ મુનિની પતિવ્રતા, ધર્મનિષ્ઠ પત્નીઓ બની।
Verse 9
तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयास्स्मृताः । अन्यासां च सुता जाता देवाद्यास्सचराचराः
ત્યાં દિતિ જ્યેષ્ઠા હતી; તેના પુત્રો ‘દૈત્ય’ તરીકે સ્મરાય છે. અન્ય પત્નીઓથી દેવાદિ તથા સમગ્ર ચરાચર સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 10
ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः
જ્યેષ્ઠા દિતિથી પ્રથમ બે મહાબલી પુત્રો થયા—જ્યેષ્ઠ હિરણ્યકશિપુ અને ત્યારબાદ અનુજ હિરણ્યાક્ષ।
Verse 11
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः । ह्रादानुह्रादसंह्रादा प्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात्
હિરણ્યકશિપુના ચાર પુત્રો હતા—દૈત્યશ્રેષ્ઠ—ક્રમશઃ હ્રાદ, અનુહ્રાદ, સંહ્રાદ અને પ્રહ્લાદ।
Verse 12
प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केपि ह
તેમામાં પ્રહ્લાદ મહાન હતો—વિષ્ણુભક્ત અને જિતેન્દ્રિય. અનેક રીતે પ્રયત્ન છતાં તે દૈત્યો તેને નાશ કરી શક્યા નહીં।
Verse 13
विरोचनः सुतस्तस्य महा दातृवरोऽभवत् । शक्राय स्वशिरो योऽदाद्याचमानाय विप्रतः
તેનો પુત્ર વિરોચન મહાદાની અને શ્રેષ્ઠ દાતા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; શક્ર (ઇન્દ્ર) બ્રાહ્મણવેશમાં યાચક બની આવ્યો ત્યારે તેણે દાનરૂપે પોતાનું શિર પણ અર્પણ કર્યું।
Verse 14
तस्य पुत्रो बलिश्चासीन्महादानी शिवप्रियः । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी
તેનો પુત્ર બલિ મહાદાની અને શિવપ્રિય ભક્ત હતો; વામનરૂપ ધારણ કરેલા હરિને તેણે ધરતી દાનરૂપે અર્પણ કરી।
Verse 15
तस्यौरसः सुतो बाणश्शिवभक्तो बभूव ह । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसंधस्स हस्रदः
તેમાંથી તેનો ઔરસ પુત્ર બાણ જન્મ્યો; તે નિશ્ચયે શિવભક્ત બન્યો. સર્વે દ્વારા માન્ય, દાનશીલ, બુદ્ધિમાન, સત્યસંકલ્પ અને સહસ્ર દાન આપનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો।
Verse 16
शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा स राज्यमकरोत्पुरा । त्रैलोक्यं च बलाञ्ज्जित्वा तन्नाथानसुरेश्वरः
શોણિત નામના નગરમાં રહી તે અસુરેશ્વરે પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું. બળના પ્રભાવથી તેણે ત્રિલોક જીત્યા અને ત્યાંના નાથોને પણ વશમાં કર્યા।
Verse 17
तस्य बाणासुरस्यैव शिवभक्तस्य चामराः । शंकरस्य प्रसादेन किंकरा इव तेऽभवन्
શિવભક્ત બાણાસુરના ચામરધારી સેવકો શંકરના પ્રસાદથી એવા બની ગયા કે જાણે તેઓ શિવના જ કિંકર—સેવામાં તત્પર।
Verse 18
तस्य राज्येऽमरान्हित्वा नाभवन्दुःखिताः प्रजाः । सापत्न्यादुःखितास्ते हि परधर्मप्रवर्तिनः
તેના રાજ્યમાં દેવતાઓના હસ્તક્ષેપને બાજુ પર રાખ્યા છતાં પ્રજા દુઃખી થઈ નહીં. જે સાપત્ન્યાદિ દુઃખોથી પીડિત હતા, તેઓ ખરેખર પરધર્મમાં પ્રવૃત્ત થઈ સ્વધર્મથી ભટકેલા હતા।
Verse 19
सहस्रबाहुवाद्येन स कदाचिन्महासुरः । तांडवेन हि नृत्येनातोषयत्तं महेश्वरम्
એક વખત તે મહાબલી મહાસુરે પોતાની સહસ્ર ભુજાઓના નાદમય વાદ્ય સાથે તાંડવ નૃત્ય કરીને મહેશ્વર મહાદેવને પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 20
तेन नृत्येन संतुष्टस्सुप्रसन्नो बभूव ह । ददर्श कृपया दृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः
તે નૃત્યથી સંતોષ પામી શંકર અતિ પ્રસન્ન થયા. ભક્તવત્સલ પ્રભુએ કરુણાભરી દૃષ્ટિથી તેને નિહાળ્યો.
Verse 21
भगवान्सर्वलोकेश्शशरण्यो भक्तकामदः । वरेण च्छंदयामास बालेयं तं महासुरम्
સર્વલોકેશ, શરણાગતોના શરણ્ય અને ભક્તોની યોગ્ય ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર ભગવાન શિવે વરદાન આપી તે મહાસુર બાલેયને તૃપ્ત કર્યો.
Verse 22
शंकर उवाच । बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरस्सुधीः । प्रणम्य शंकरं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम्
શંકર બોલ્યા: બલિનો પુત્ર તે મહાદૈત્ય બાણ—ભક્તિમાં શ્રેષ્ઠ અને બુદ્ધિમાન—ભક્તિપૂર્વક શંકરને પ્રણામ કરીને પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 23
बाणासुर उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । संतुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि
બાણાસુર બોલ્યો: હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, શરણાગતવત્સલ! હે મહેશાન, હે વિભો—જો તમે મારા ઉપર પ્રસન્ન હો તો…
Verse 24
मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः । सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतस्सगणः प्रभो
હે પ્રભુ, પુરાધિપ! તમે સદા મારા રક્ષક બનો, મારી નજીક નિવાસ કરો. તમારા પુત્રો અને ગણો સહિત સર્વ રીતે મને પ્રીતિ અને કૃપા આપનાર બનો।
Verse 25
सनत्कुमार उवाच । बलिपुत्रस्स वै बाणो मोहितश्शिवमायया । मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्
સનત્કુમારે કહ્યું—બલિનો પુત્ર બાણ શિવમાયાથી મોહિત થયો. છતાં મુક્તિપ્રદ, દુર્આરાધ્ય પણ મહેશાન સદા ધ્રુવ છે.
Verse 26
स भक्तवत्सलः शंभुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान् । तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणस्ससुतः प्रभुः
ભક્તવત્સલ શંભુએ તેને તે વરદાન આપ્યા; પછી હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ ત્યાં જ નિવાસ કર્યો—પ્રભુ ગણો સહિત અને પુત્ર સહિત।
Verse 27
स कदाचिद्बाणपुरे चक्रे देवासुरैस्सह । नदीतीरे हरः क्रीडां रम्ये शोणितकाह्वये
એક વખત બાણપુરમાં હર (ભગવાન શિવ) દેવો અને અસુરો સાથે, ‘શોણિત’ નામની રમ્ય નદીના કાંઠે દિવ્ય ક્રીડા કરવા લાગ્યા.
Verse 28
ननृतुर्जहसुश्चापि गंधर्वासरसस्तथा । जेयुः प्रणेमुर्मुनय आनर्चुस्तुष्टुवुश्च तम्
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને હર્ષથી હસ્યા. મુનિઓએ “જય”નો ઘોષ કર્યો, પ્રણામ કર્યા, પૂજા કરી અને પરમ પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરી.
Verse 29
ववल्गुः प्रथमास्सर्वे ऋषयो जुहुवुस्तथा । आययुः सिद्धसंघाश्च दृदृशुश्शांकरी रतिम्
પ્રથમ બધા ઋષિઓ આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને તેમ જ અગ્નિમાં હવિની આહુતિ આપી. પછી સિદ્ધોના સમૂહો આવ્યા અને શંકર તથા તેમની શક્તિની દિવ્ય રતિ-લીલા નિહાળી.
Verse 30
कुतर्किका विनेशुश्च म्लेच्छाश्च परिपंथिनः । मातरोभिमुखास्तस्थुर्विनेशुश्च विभीषिका
કુતર્કમાં રત વાદીઓ, મ્લેચ્છ લૂંટારૂઓ અને અન્ય શત્રુ માર્ગરોધકો નાશ પામ્યા. માતૃકાઓ શત્રુ સામે અડગ ઊભી રહી; અને વિનાશ તથા ભયની શક્તિઓ પણ ધ્વસ્ત થઈ ગઈ.
Verse 31
रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषाश्च विस्तृताः । तस्मिन्दृष्टे प्रजास्सर्वाः सुप्रीतिं परमां ययुः
રુદ્ર પ્રત્યે સદ્ભાવભક્તિ ધરાવનારામાં પણ ફેલાયેલા ભવદોષ (સંસારના વિકારો) વિગતે પ્રગટ થયા. છતાં તેમનું દર્શન થતાં જ સર્વ પ્રજા પરમ આનંદ અને ગાઢ તૃપ્તિ પામી.
Verse 32
ववल्गुर्मुनयस्सिद्धाः स्त्रीणां दृष्ट्वा विचेष्टितम् । पुपुषुश्चापि ऋतवस्स्वप्रभावं तु तत्र च
સ્ત્રીઓની વિચિત્ર ચેષ્ટાઓ જોઈને સિદ્ધ મુનિઓ પણ અંતરમાં વ્યાકુળ થયા; અને ત્યાં ઋતુઓએ પણ પોતપોતાનો વિશિષ્ટ પ્રભાવ પ્રગટ કરી વધુ તીવ્ર કર્યો।
Verse 33
ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पकेसरधूसराः । चुकूजुः पक्षिसंघाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः
પુષ્પકેસરથી ધૂસર થયેલી મૃદુ પવન વહેતી હતી; અને વૃક્ષોના મધ માટે લોભી પક્ષીઓના ઝુંડ મધુર કૂજન કરતા હતા।
Verse 34
पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः । मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च
વન અને ઉપવનમાં વૃક્ષો પુષ્પભારથી નમ્યા હતા, અને કોયલો આનંદથી બોલતી હતી; સર્વત્ર કામ જગાવતી મધુરતા—વસંતનું મોહક રસ—છવાઈ ગયું હતું।
Verse 35
ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः । अनिर्जितेन कामेन दृष्टाः प्रोवाच नन्दिनम्
પછી ક્રીડાવિહારમાં બાલેન્દુશેખર (ચંદ્રકલાધારી શિવ) લીલારસમાં મત્ત થયા; કામ હજી જીતાયો ન હતો—એ જોઈ તેમણે નંદીને કહ્યું।
Verse 36
चन्द्रशेखर उवाच । वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमंडनाम् । शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय
ચન્દ્રશેખરે કહ્યું—“કૈલાસથી અલંકારોથી સજ્જ ગૌરી, મારી વામા,ને લઈ આવ. આ વનમાંથી તુરંત જઈ અકૃષ્ણાને કહીને તેને અહીં લઈ આવ.”
Verse 37
सनत्कुमार उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम् । सुप्रणम्य रहो दूतश्शंकरस्य कृतांजलिः
સનત્કુમાર બોલ્યા—“તે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને ત્યાં ગયો. પછી એકાંતમાં શંકરના દૂતે પાર્વતીને કહ્યું; તે સારી રીતે પ્રણામ કરીને કરજોડે ઊભો રહ્યો હતો।”
Verse 38
नन्दीश्वर उवाच । द्रष्टुमिच्छति देवि त्वां देवदेवो महेश्वरः । स्ववल्लभां रूपकृतां मयोक्तं तन्निदेशतः
નંદીશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, દેવોના દેવ મહેશ્વર તમને દર્શન કરવા ઇચ્છે છે. તેમની આજ્ઞા અનુસાર મેં તેમની પ્રિયાને યોગ્ય એવું તે રૂપ તમારા માટે રચ્યું છે.
Verse 39
सनत्कुमार उवाच । ततस्तद्वचनाद्गौरी मंडनं कर्तुमादरात् । उद्यताभून्मुनिश्रेष्ठ पतिव्रतपरायणा
સનત્કુમારે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે વચન સાંભળીને પતિવ્રતધર્મમાં પરાયણ ગૌરી આદરપૂર્વક શૃંગાર કરવા ઉત્સુક બની ઊભી થઈ.
Verse 40
आगच्छामि प्रभुं गच्छ वद तं त्वं ममाज्ञया । आजगाम ततो नंदी रुद्रासन्नं मनोगतिः
“હું આવું છું. પ્રભુ પાસે જા અને મારી આજ્ઞાથી આ વાત તેમને કહેજે.” ત્યારબાદ નંદી મનની ગતિ જેટલો ઝડપી બની રુદ્રના સમીપ પહોંચ્યો.
Verse 41
पुनराह ततो रुद्रो नन्दिनं परविभ्रमः । पुनर्गच्छ ततस्तात क्षिप्रमा नय पार्वतीम्
ત્યારે પરમ સ્વામી, અચલ વૈભવવાળા રુદ્રે નંદીને ફરી કહ્યું—“વત્સ, ફરી જા અને ત્વરાથી પાર્વતીને લઈને આવ.”
Verse 42
बाढमुक्त्वा स तां गत्वा गौरीमाह सुलोचनाम् । द्रष्टुमिच्छति ते भर्ता कृतवेषां मनोरमाम्
“બરાબર” કહી તે ગયો અને સુલોચના ગૌરીને કહ્યું—તારો પતિ તને તૈયાર કરેલા, મનોહર વેશમાં જોવા ઇચ્છે છે.
Verse 43
शंकरो बहुधा देवि विहर्तुं संप्रतीक्षते । एवं पतौ सुकामार्ते गम्यतां गिरिनंदिनि
હે દેવી, શંકર અનેક રીતે ક્રીડા કરવા માટે રાહ જોઈ રહ્યા છે. તારો પતિ પ્રેમાકાંક્ષાથી વ્યાકુળ છે; હે ગિરિનંદિની, તેમના પાસે જા.
Verse 44
क्सरोभिस्समग्राभिरन्योन्यमभिमंत्रितम् । लब्धभावो यथा सद्यः पार्वत्या दर्शनोत्सुकः
સંપૂર્ણ અને પરસ્પર વિનિમય થયેલા મંત્ર-સંકેતો દ્વારા તે તરત જ સ્થિર થયો અને પાર્વતીના દર્શન માટે ઉત્સુક બન્યો; તેનું હૃદય ક્ષણમાં તેની સન્નિધિ તરફ વળ્યું.
Verse 45
अयं पिनाकी कामारिः वृणुयाद्यां नितंबिनीम् । सर्वासां दिव्यनारीणां राज्ञी भवति वै धुवम्
પિનાકધારી કામારિ ભગવાન શિવ આ સુશોભિત નિતંબવાળી કન્યાને વરશે; અને તે નિશ્ચયે સર્વ દિવ્ય નારીઓમાં રાણી બનશે.
Verse 46
वीक्षणं गौरिरूपेण क्रीडयेन्मन्मथैर्गणैः । कामोऽयं हंति कामारिमूचुरन्योन्यमादताः
ગૌરીનું રૂપ ધારણ કરીને તે કામસમાન ગણો સાથે ક્રીડાભાવે નજર નાખતો. ત્યારે તેઓ પરસ્પર બોલ્યા— “આ કામ તો કામારિ શિવને પણ આઘાત કરે છે.”
Verse 47
स्प्रष्टुं शक्नोति या काचिदृते दाक्षायणी स्त्रियम् । सा गच्छेत्तत्र निश्शंकं मोहयेत्पार्वतीपतिम्
દાક્ષાયણી (સતી) સિવાય જે કોઈ સ્ત્રી તેની પાસે જઈ તેને સ્પર્શી શકે, તે નિઃશંક ત્યાં જાય અને પાર્વતીપતિ મહાદેવને મોહીત કરવાનો પ્રયત્ન કરે.
Verse 48
कूष्मांडतनया तत्र शंकरं स्प्रष्टुमुत्सहे । अहं गौरीसुरूपेण चित्रलेखा वचोऽब्रवीत्
ત્યાં કૂષ્માંડની પુત્રી બોલી—“હું શંકરને સ્પર્શ કરવા સમર્થ છું.” ત્યારે ચિત્રલેખાએ ગૌરીનું મનોહર સ્વરૂપ ધારણ કરીને આ વચન કહ્યાં.
Verse 49
चित्रलेखोवाच । यदधान्मोहिनीरूपं केशवो मोह नेच्छया । पुरा तद्वैष्णवं योगमाश्रित्य परमार्थतः
ચિત્રલેખાએ કહ્યું—પૂર્વે કેશવે મોહ કરવાની ઇચ્છાથી નહિ, પરંતુ પરમાર્થ અનુસાર વૈષ્ણવ યોગશક્તિનો આશ્રય લઈને મોહિનીરૂપ ધારણ કર્યું હતું।
Verse 50
उर्वश्याश्च ततो दृष्ट्वा रूपस्य परिवर्तनम् । कालीरूपं घृताची तु विश्वाची चांडिकं वपुः
પછી ઉર્વશીના રૂપપરિવર્તનને જોઈ ઘૃતાચીએ કાળીરૂપ ધારણ કર્યું અને વિશ્વાચીએ ચંડિકાનું ઉગ્ર વપુ ગ્રહણ કર્યું।
Verse 51
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषा चरित्रवर्णनं शिवशिवाविवाहवर्णनं नामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પঞ্চમ યુદ્ધખંડમાં ‘ઊષા-ચરિત્રવર્ણન’ તથા ‘શિવ-શિવા (પાર્વતી) વિવાહવર્ણન’ નામનો એકાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 52
मातॄणामप्यनुक्तानामनुक्ताश्चाप्सरोवराः । रत्नाद्रूपाणि ताश्चक्रुस्स्वविद्यासंयुता अनु
જે માતૃદેવીઓનું નામ ઉલ્લેખાયું ન હતું અને જે શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓ પણ અનુક્ત હતી, તે સૌ પોતાની-પોતાની દિવ્ય વિદ્યાથી યુક્ત થઈ રત્નસમાન રૂપ ધારણ કરવા લાગી।
Verse 53
ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुंभां डनंदिनी । वैष्णवादात्मयोगाच्च विज्ञातार्था व्यडंबयत्
પછી તેમના રૂપો જોઈ કુંભાંડનંદિનીએ આત્મયોગની અંતર્દૃષ્ટિ અને વૈષ્ણવ યુક્તિના જ્ઞાનથી તેમનો આશય જાણી લીધો અને તેમના પ્રદર્શનને કુશળતાથી પ્રતિઉત્તર આપ્યો।
Verse 54
ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा । चकार रूपं पार्वत्या दिव्यमत्यद्भुतं शुभम्
બાણાસુરની પુત્રી ઊષા, જે દિવ્યયોગમાં નિપુણ હતી, તેણે પાર્વતી માટે અતિ અદ્ભુત, દિવ્ય, તેજસ્વી અને શુભ રૂપ રચ્યું।
Verse 55
महारक्ताब्जसंकाशं चरणं चोक्तमप्रभम् । दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम्
તેમનો ચરણ મહારક્ત કમળસમાન કહેવાયો છે, જે લોકિક ચમકથી રહિત છે; દિવ્ય લક્ષણોથી યુક્ત તે ચરણ ભક્તના મનોભીષ્ટ અર્થને આપે છે।
Verse 56
तस्या रमणसंकल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः । उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा
ત્યારે ગિરિજાએ તેના પ્રિયતમ વિષયક સંકલ્પને જાણી કહ્યું—તે શિવા સર્વજ્ઞ છે અને સર્વના હૃદયમાં અંતર્યામી રૂપે નિવાસ કરે છે।
Verse 57
गिरिजोवाच । यतो मम स्वरूपं वै धृतभूषे सखि त्वया । सकामत्वेन समये संप्राप्ते सति मानिनि
ગિરિજાએ કહ્યું—હે સખી, હે ભૂષણોથી શોભિત, કારણ કે તું મારું જ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે; અને આ સમયે કામના જાગી છે તથા નિયત ક્ષણ પણ આવી પહોંચી છે—હે માનિની, સાંભળ।
Verse 58
अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे । द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे
કાર્તિક માસમાં—અને તેવી જ રીતે માધવ (વૈશાખ) માસમાં, જ્યારે ઋતુધર્મોના નિયમો વિધાનિત હોય—શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ, રાત્રિના ભયંકર આગમન સમયે જે કોઈ (આ વિધિ) કરે…
Verse 59
कृतोपवासां त्वां भोक्ता सुप्तामंतःपुरे नरः । स ते भर्त्ता कृतो देवैस्तेन सार्द्धं रमिष्यसि
તમે ઉપવાસ કરતી વખતે અંતઃપુરમાં સૂઈ રહેશો; ત્યારે એક પુરુષ તમારો અપમાન કરશે. દેવોએ તેને જ તમારો પતિ નિમ્યો છે; તેની સાથે તમે દાંપત્યસુખ ભોગવશો.
Verse 60
आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतंद्रिता । एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना
તું બાળપણથી જ વિષ્ણુભક્ત છે અને હંમેશાં સ્થિર તથા અવિરત રહે છે. આ સાંભળી તે—મનમાં લજ્જિત થઈ મુખ નમાવી—હૃદયમાં બોલી, “એવું જ થાઓ.”
Verse 61
अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना । रुद्रसंनिधिमागत्य चिक्रीडे तेन शंभुना
ત્યારે દેવી પાર્વતી ઉત્સવના આભૂષણોથી શોભિત થઈ રુદ્રના સાન્નિધ્યમાં આવી અને શંભુ સાથે આનંદથી ક્રીડા કરવા લાગી.
Verse 62
ततो रतांते भगवान्रुद्रश्चादर्शनं ययौ । सदारः सगणश्चापि सहितो दैवतैर्मुने
ત્યારે રતિસમાપ્તિ પછી, હે મુનિ, ભગવાન રુદ્ર પોતાની સહધર્મિણી સાથે, ગણો સાથે અને સમવેત દેવતાઓ સહિત અદૃશ્ય થઈ ગયા।
Frequently Asked Questions
The chapter announces and begins the narrative of Śiva granting “gāṇapatya” (gaṇa-affiliation/authority) to Bāṇāsura, then supplies a genealogical preface (Marīci → Kaśyapa → Diti → Hiraṇyakaśipu/Hiraṇyākṣa) to situate the asura lineage.
It suggests that Śiva’s anugraha can confer spiritual-political legitimacy beyond conventional deva/asura binaries, while genealogy functions as karmic-historical context rather than final determinism.
Śiva is invoked through epithets emphasizing transcendence and lordship—Śaśimauli (moon-crested), Śambhu/Śaṅkara, Mahāprabhu, Parātman—foregrounding grace and sovereignty as the chapter’s theological lens.