
Sukta 3.57
Viśvāmitra Gāthina (attributed for RV 3.57)
Indra-Agni (dual), with the Cow/Manīṣā motif central
Triṣṭubh (probable; verify metrically)
આ સૂક્ત ઇન્દ્ર–અગ્નિની જોડ શક્તિઓનું સ્તવન કરે છે—પ્રેરણાની “ગાય” (મનીષા)ને શોધનાર અને તેને નિર્ભય રીતે ધારણ કરનાર તરીકે. આ ગાય વહેતો પોષણ, અંતર્દૃષ્ટિ અને વિજયનો સ્ત્રોત છે. સૂક્ત કાવ્યપ્રકાશને યજ્ઞકર્મ સાથે—વિશેષ કરીને સોમપિષણ/સોમદબાણ સાથે—જોડે છે, જેથી ગુપ્ત સમૃદ્ધિ ઉપર દેવો સુધી ઊઠે અને ત્યાંથી માર્ગદર્શન, સમૃદ્ધિ અને સર્વવ્યાપી “સુ-મન” રૂપે પાછી ફરે.
Mantra 1
प्र मे विविक्वाँ अविदन्मनीषां धेनुं चरन्तीं प्रयुतामगोपाम् । सद्यश्चिद्या दुदुहे भूरि धासेरिन्द्रस्तदग्निः पनितारो अस्याः ॥
મારા માટે વિવેકી પુરુષે મનીષા—પ્રેરિત વિચાર—શોધી કાઢ્યો: ચાલતી ગાય, દૂર હંકાળાયેલી અને અગોપા (અરક્ષિત). તરત જ તેણે પોતાના રસમાંથી બહુ પોષણ દોહ્યું; ઇન્દ્ર અને અગ્નિ તેના પનિતાર (શોધક-ધારક) બન્યા.
Mantra 2
इन्द्रः सु पूषा वृषणा सुहस्ता दिवो न प्रीताः शशयं दुदुह्रे । विश्वे यदस्यां रणयन्त देवाः प्र वोऽत्र वसवः सुम्नमश्याम् ॥
ઇન્દ્ર અને પૂષા—વૃષણ, સુહસ્ત—સ્વર્ગ જેમ આનંદિત હોય તેમ સ્થિર મધુરતા દોહી કાઢી. જ્યારે સર્વ દેવો તેમાં રમે છે, હે વસુઓ, અહીં અમે તમારું સુમ્ન (કૃપા) પ્રાપ્ત કરીએ.
Mantra 3
या जामयो वृष्ण इच्छन्ति शक्तिं नमस्यन्तीर्जानते गर्भमस्मिन् । अच्छा पुत्रं धेनवो वावशाना महश्चरन्ति बिभ्रतं वपूंषि ॥
જે બહેનો પરાક્રમી (વૃષ્ણ)ની શક્તિ ઇચ્છે છે, નમસ્કાર કરતી, આમાં રહેલા ગર્ભને જાણે છે. પુત્ર તરફ બોલાવતી ધેનુઓ રંભે છે; તેઓ મહત્તામાં વિચરે છે, પોતાના રૂપો ધારણ કરીને.
Mantra 4
अच्छा विवक्मि रोदसी सुमेके ग्राव्णो युजानो अध्वरे मनीषा । इमा उ ते मनवे भूरिवारा ऊर्ध्वा भवन्ति दर्शता यजत्राः ॥
સુસ્થિર એવા દ્યાવા-પૃથિવી—આ બેને હું વાણી અર્પું છું; મનીષાથી અધ્વરમાં ગ્રાવણ (પેષણ-પથ્થર)ને જોડું છું. હે મનુ (વિચારક), તારા માટે આ બહુ ઇચ્છનીય દાનોવાળી, દર્શનીય અને યજ્ઞયોગ્ય, ઊર્ધ્વ તરફ ઉઠે છે.
Mantra 5
या ते जिह्वा मधुमती सुमेधा अग्ने देवेषूच्यत उरूची । तयेह विश्वाँ अवसे यजत्राना सादय पायया चा मधूनि ॥
હે અગ્નિ, તારી જે જિહ્વા મધુમતી અને સુમેધા છે, તે દેવોમાં ઉરૂચી—વિસ્તૃત તેજવાળી—રૂપે વખણાય છે. એ જિહ્વાથી અહીં અમારા અવસ માટે યજ્ઞયોગ્ય સર્વ શક્તિઓને બેસાડ, અને તેમને મધુરતાઓ પાન કરાવ.
Mantra 6
या ते अग्ने पर्वतस्येव धारासश्चन्ती पीपयद्देव चित्रा । तामस्मभ्यं प्रमतिं जातवेदो वसो रास्व सुमतिं विश्वजन्याम् ॥
હે અગ્નિ, તારી જે ધારા પર્વતની ધસમસતી વહેણ જેવી અવિરત વહે છે—વિવિધ વૈભવોથી ચિત્રમય, સર્વને પોષણ આપનારી—તે જ સ્પષ્ટ પ્રેરણા અમને આપ, હે જાતવેદસ, હે વસુ; સર્વજન માટે કલ્યાણકારી એવી સુમતિ અમને દાન કર.
In Vedic poetry the Cow often symbolizes a hidden source of wealth and insight. Here it especially represents manīṣā—an inspired, fruitful thought that, once found, “yields” nourishment and success through Indra–Agni.
Manīṣā is inspired intelligence or poetic insight—clear understanding that guides right action. The hymn presents it as something discoverable and productive, like a cow or a flowing stream.
One verse explicitly mentions yoking the pressing-stones (grāvan) in the adhvara (rite). The hymn links correct pressing and offering to the rising of gifts to the gods and the return of guidance, prosperity, and good-mindedness.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.