
Sukta 3.39
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 3)
Triṣṭubh
ઇન્દ્રને અર્પિત આ ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં હૃદયમાંથી ઉદ્ભવતી પ્રેરિત “વિચાર-સ્તુતિ” (મતિ/સ્તોમ) પ્રભુ સુધી ઊઠે છે અને યજમાનમાં રહેલી પોતાની જ શક્તિને ઓળખી તેને જાગૃત કરવા ઇન્દ્રને વિનવે છે. તેમાં નવગ્વો અને દશગ્વો સાથે ઇન્દ્રે છુપાયેલ સૂર્યને શોધી કાઢ્યો તે સત્યકર્મનું સ્મરણ થાય છે—અંધકારમાંથી પ્રકાશની પુનઃપ્રાપ્તિ. ત્યારબાદ વર્તમાન સંઘર્ષમાં સહાય, અવરોધકો પર વિજય, તથા ધન-સંપત્તિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
इन्द्रं मतिर्हृद आ वच्यमानाच्छा पतिं स्तोमतष्टा जिगाति । या जागृविर्विदथे शस्यमानेन्द्र यत्ते जायते विद्धि तस्य ॥
હૃદયમાંથી ઉચ્ચારાયેલી, સ્તોત્રથી ઘડાયેલી મતિ (હિમ્ન-વિચાર) સીધી ઇન્દ્ર તરફ જાય છે—સ્વામી તરફ. વિદથ (યજ્ઞસભા/શોધ-સભા)માં જાગૃત અને પ્રકાશમાન એવી તે પ્રખ્યાત થાય છે. હે ઇન્દ્ર, તારા અંદર જે કંઈ જન્મે છે (પ્રતિઉત્તર-શક્તિરૂપે), તેને તું જાણ—એ અમારામાં તારી જ પ્રકટતા છે.
Mantra 2
दिवश्चिदा पूर्व्या जायमाना वि जागृविर्विदथे शस्यमाना । भद्रा वस्त्राण्यर्जुना वसाना सेयमस्मे सनजा पित्र्या धीः ॥
દિવમાંથી પણ તે જન્મે છે—પૂર્વ્ય, પ્રાચીન છતાં સદા નવજાત; જાગૃત એવી તે, વિદથ (યજ્ઞસભા/શોધ-સભા)માં ઉચ્ચારાય ત્યારે વિસ્તરે છે. શુભ, ઉજ્જ્વળ વસ્ત્રો ધારણ કરીને—અર્જુન (ધવળ/પ્રકાશમાન) વસ્ત્રોમાં—પિતૃઓમાં સનાતન એવી આ પિત્ર્યા ધી (અનુભૂતિ/અંતર્દૃષ્ટિ) અહીં અમારું બને છે.
Mantra 3
यमा चिदत्र यमसूरसूत जिह्वाया अग्रं पतदा ह्यस्थात् । वपूंषि जाता मिथुना सचेते तमोहना तपुषो बुध्न एता ॥
અહીં પણ—જ્યાં યમ (બંધનકારી દ્વિત્વ-શક્તિ) જન્મી હતી—જિહ્વાનો અગ્ર ભાગ પાંખ સમે ઊછળી ઊભો રહ્યો. જે રૂપો યુગલ-શક્તિરૂપે જન્મે છે, તે પરસ્પર સંયોગ પામે છે; એ અંધકારના હનનકર્તા છે, તપસ્ (તપઃ)ના ગહન આધારમાં મૂળ ધરાવે છે.
Mantra 4
नकिरेषां निन्दिता मर्त्येषु ये अस्माकं पितरो गोषु योधाः । इन्द्र एषां दृंहिता माहिनावानुद्गोत्राणि ससृजे दंसनावान् ॥
મર્ત્યોમાં કોઈ પણ તેમને નિંદી શકતો નથી—અમારા પિતરોને—જે ગોષુ (ગૌઓમાં, પ્રકાશમાં) યોધા હતા. ઇન્દ્ર, મહિમાવાન અને મહાબળવાન, તેમને દૃઢ કર્યા; અને દંસનાવાન (કાર્યસિદ્ધિ-શક્તિથી) ઉર્ધ્વ તરફ ગુપ્ત ગોત્રાણિ—બંધાયેલા ગૌસમૂહો/કિરણો—મુક્ત કર્યા.
Mantra 5
सखा ह यत्र सखिभिर्नवग्वैरभिज्ञ्वा सत्वभिर्गा अनुग्मन् । सत्यं तदिन्द्रो दशभिर्दशग्वैः सूर्यं विवेद तमसि क्षियन्तम् ॥
સખા સમે—ત્યાં, સખાઓ સાથે—નવગ્વાઓ સાથે—સત્ત્વશક્તિઓથી માર્ગ જાણીને, તેઓ ગા (ગૌઓ/કિરણો)ને અનુગમન કર્યા. એ જ સત્ય છે: ઇન્દ્રે દશભિઃ—દશગ્વાઓ સાથે—તમસમાં નિવાસ કરતો સૂર્ય શોધી કાઢ્યો.
Mantra 6
इन्द्रो मधु सम्भृतमुस्रियायां पद्वद्विवेद शफवन्नमे गोः । गुहा हितं गुह्यं गूळ्हमप्सु हस्ते दधे दक्षिणे दक्षिणावान् ॥
ઇન્દ્રે ઉસ્રિયા—પ્રકાશમય ગાયમાં સંભૃત મધુ શોધી કાઢ્યું; માર્ગ જાણનારની જેમ, ગાયના ખુરાના નિશાન પાસે, ગોના તેજસ્વી બળમાં તેને શોધ્યું. ગુહામાં છુપાયેલું, ગુહ્ય અને અપ્સુ—જળોમાં ગૂઢ રહેલું તે તેણે પોતાના જમણા હાથે ધારણ કર્યું—દક્ષિણાવાન, દક્ષિણાદાયક શક્તિથી સમૃદ્ધ.
Mantra 7
ज्योतिर्वृणीत तमसो विजानन्नारे स्याम दुरितादभीके । इमा गिरः सोमपाः सोमवृद्ध जुषस्वेन्द्र पुरुतमस्य कारोः ॥
અંધકારથી જુદું ઓળખીને પ્રકાશને પસંદ કરીએ; દુઃખ-દુરિત નજીક દબાવે તોય અમે તેમાંથી દૂર રહીએ. હે સોમપા, હે સોમવર્ધિત, પુરુતમ કર્મ કરનાર આ કારુની આ ગિરાઓને—હે ઇન્દ્ર—તમે પ્રસન્નતાથી સ્વીકારો.
Mantra 8
ज्योतिर्यज्ञाय रोदसी अनु ष्यादारे स्याम दुरितस्य भूरेः । भूरि चिद्धि तुजतो मर्त्यस्य सुपारासो वसवो बर्हणावत् ॥
યજ્ઞને અનુસરી પ્રકાશ ચાલે; રોદસી—દ્યુ અને પૃથ્વી—તેને અનુગામી બને; બહુવિધ દુરિતથી અમે દૂર રહીએ. કારણ કે તુજાતા મર્ત્ય પર અનેક દબાણો આવે છે; પરંતુ હે વસુઓ, તમે સુપારાસ—સારા પાર ઉતારનાર—છો, બર્હણાવત્—ઉઠાવનાર અને વિસ્તૃત કરનાર શક્તિ ધરાવનાર.
Mantra 9
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम् ॥
કલ્યાણાર્થે અમે આ સંઘર્ષના ભારમાં, વાજસાતૌમાં સર્વથી પુરુષાર્થવાન એવા દાનવીર ઇન્દ્રને આહ્વાન કરીએ છીએ. યુદ્ધોમાં સહાય માટે ઉગ્ર બની, અમારી વાણી સાંભળનાર, વૃત્રી (અવરોધકો)ને સંહારનાર, ધનોનો સંજયી—એને અમે પુકારીયે છીએ.
The hymn opens with the heart-born inspired thought, fashioned into praise, going straight to Indra as Lord, asking him to recognize the power awakening through the rite.
It develops Indra’s identity as helper and truth-worker, recalling the companionship of the Navagvas/Daśagvas and the pursuit of the ‘cows’ (rays), culminating in the discovery of the Sun hidden in darkness.
The revelation that Indra ‘found the Sun in the darkness’—a paradigmatic victory of truth and light over concealment—becomes the warrant for present assistance.
The hymn closes with an urgent, practical invocation: may Indra hear, come fiercely to help in battles, slay the obstructers, and secure the conquerable riches for well-being.
इन्द्रं मतिर्हृद आ वच्यमानाच्छा पतिं स्तोमतष्टा जिगाति । या जागृविर्विदथे शस्यमानेन्द्र यत्ते जायते विद्धि तस्य ॥sūryaṃ viveda tamasi kṣiyantam
ghnantaṃ vṛtrāṇi
It teaches that sincere, well-shaped praise rising from the heart reaches Indra, who then awakens his power in the worshipper—breaking obstacles and bringing victory, abundance, and light.
They represent Indra’s companions in a truth-seeking quest where the ‘rays/cows’ are followed and the Sun is discovered hidden in darkness—an image for recovering lost light and clarity.
Traditionally it fits Indra-focused soma/fire rites for strength and success; in a simple recitation practice it is used to pray for courage, removal of inner blocks, and clear insight during difficult struggles.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.