मण्डल 2
The Family Book of Gritsamada
ઋગ્વેદનું મંડળ ૨ ગૃત્સમદ વંશનું ‘કુટુંબ-ગ્રંથ’ છે, જેમાં પ્રેરિત વાણી (વાચ) ઋત સાથે સુસંગત બની દેવતાઓ અને યજમાનો માટે ‘માર્ગ ખોલે’ એવી કડક રીતે ગોઠવાયેલ યજ્ઞ-દુનિયા રજૂ થાય છે. અગ્નિ સર્વપ્રથમ મધ્યસ્થ તરીકે ઊભો રહે છે; ઇન્દ્રની વિજયશક્તિ અને મરુતોની તોફાની સહાય યજ્ઞ દ્વારા ધન, રક્ષણ અને યોગ્ય વ્યવસ્થા (ઋત) સ્થાપિત કરે છે. આ મંડળ ખાસ કરીને રુદ્રના સ્તોત્રો માટે જાણીતું છે: ઉગ્ર ધનુર્ધર રુદ્રને આદરભર્યા સંયમ સાથે સમીપ જઈ, તેની ઉગ્રતા શમાવી તેને કલ્યાણકારી બનવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.1
ઋગ્વેદ ૨.૧માં અગ્નિને સર્વજાત, સદૈવ શુદ્ધ એવા અગ્નિરૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે—જે સ્વર્ગની તેજસ્વિતામાંથી, જળમાંથી, પથ્થર, લાકડું અને વનસ્પતિમાંથી પ્રગટ થાય છે, અને માનવના ગૃહ તથા હૃદયમાં પ્રજ્વલિત થાય છે. સ્તુતિમાં અગ્નિના અનેક સંબંધરૂપો—પિતા, ભાઈ, પુત્ર અને મિત્ર—નું ગાન કરીને, ઉપાસકો અને યજમાનોને સમૃદ્ધિ, રક્ષા, અને સભામાં ‘વિશાળ’ (બૃહત્) વાણી તરફ દોરી જવા તેની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.2
આ સૂક્તમાં અગ્નિને જાતવેદસ રૂપે આવાહન કરવામાં આવે છે અને પ્રાર્થના થાય છે કે યજ્ઞ દ્વારા તે વધે તથા અર્પણ, દેહ અને પ્રેરિત વાણીથી તેની સ્તુતિ થાય. તેમાં અગ્નિને તેજસ્વી હોતૃ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે બળ અને સમૃદ્ધિના “દ્વાર” ખોલે છે, દ્યાવા-પૃથિવીને અનુકૂળ કરે છે, અને યજમાન તથા ગાયક બંનેને ઉત્તમ કલ્યાણ અને વિશાળ (બૃહત્) તરફ દોરી જાય છે.
Sukta 2.3
આ સૂક્ત અગ્નિને પ્રજ્વલિત, પૃથ્વી પર સ્થાપિત હોતૃ તરીકે સિંહાસન આપે છે—જે સર્વ લોકોને અભિમુખ છે અને દેવોને યજ્ઞમાં પ્રેરિત કરીને લાવે છે. તેમાં તેની શુદ્ધિકારક, તેજસ્વી પ્રજ્ઞાનું સ્તવન થાય છે અને હવિષ્ય—વિશેષ કરીને ઘૃત—વહન કરનાર તરીકેની તેની ભૂમિકા વર્ણવાય છે, જેથી વિધિ યોગ્ય રીતે રચાય અને યજમાન માટે ફળદાયી બને.
Sukta 2.4
આ સૂક્ત તેજસ્વી અગ્નિ જાતવેદસને “કુળોનો અતિથિ” તરીકે આહ્વાન કરે છે, અને તેને મિત્ર સમાન—સ્થિર, વિશ્વસનીય તથા માનવોમાં નિવાસ કરવા યોગ્ય—દિવ્ય મધ્યસ્થ રૂપે સ્થાપિત કરે છે. તેમાં અગ્નિના અનેકવર્ણી તેજનું સ્તુતિગાન થાય છે અને તેની એ વિસંગતિનું પણ કે તે સદૈવ યુવાનપણું નવેસરથી ધારણ કરે છે. અંતે પ્રાર્થના થાય છે કે અગ્નિના દ્વારા ગૃત્સમદાઓ સીમાઓને વટાવી ઊઠે અને વીરબળ, રક્ષા તથા પ્રાણવર્ધક વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે.
Sukta 2.5
આ સૂક્ત અગ્નિનું સ્તવન કરે છે, ખાસ કરીને હોતૃ (યજ્ઞના મુખ્ય પુરોહિત) તરીકેની તેની યાજ્ઞિક ભૂમિકામાં અને તેની આસપાસ સંકલિત રહેલી વિધિ-શક્તિઓ સાથે. તેમાં પ્રાર્થના છે કે યજ્ઞ યોગ્ય રીતે આગળ વધે અને અસરકારક બને. અગ્નિને જાગૃત, પિતૃતુલ્ય માર્ગદર્શક તરીકે—પૂર્વજપરંપરાના નેતા રૂપે—આહ્વાન કરવામાં આવે છે; તે અર્પણોને એકત્ર કરે છે, વિધિને સુસંગત રીતે ગોઠવે છે, અને યોગ્ય નિયમાનુશાસન (યમ) તથા યજ્ઞકૌશલ્ય દ્વારા ‘ઉદાર/શ્રેષ્ઠ ધન’ પ્રદાન કરે છે.
Sukta 2.6
ગૃત્સમદનું આ ગાયત્રી છંદનું સ્તોત્ર અગ્નિને નજીક અને અંતરંગ દિવ્ય ઉપસ્થિતિ તરીકે આહ્વાન કરે છે—પ્રજ્વલન, પ્રાર્થના અને યજ્ઞના સુવ્યવસ્થિત કર્મ દ્વારા જેને સમીપે જવાય છે. અગ્નિને વિનંતી છે કે તે ઋષિના ઉચ્ચારો સાંભળે, અર્પણો સ્વીકારે અને સ્વર્ગીય “વર્ષા” (બળનું અવતરણ), વિજયી ઊર્જા (વાજ) તથા પ્રચુર પોષણ પ્રદાન કરે. સ્તોત્રનો અંત સર્વજ્ઞ, ચેતન અગ્નિને આવવા, વિધિને યોગ્ય ક્રમમાં સંપન્ન કરવા અને બર્હિષ્ (યજ્ઞાસન) પર બેસવા આમંત્રણ આપીને થાય છે.
Sukta 2.7
આ સંક્ષિપ્ત ગાયત્રી સ્તુતિમાં અગ્નિને ભરતોનો પોતાનો અગ્નિ—સૌથી યુવાન છતાં સર્વોપરી—રૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે અને તેને તેજસ્વી, અત્યંત ઇચ્છિત ધન તથા કલ્યાણ લાવવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. તેમાં અગ્નિની પવિત્રતા અને વિશાળ, પ્રકાશમાન ઉપસ્થિતિનું સ્તવન છે, અને ભાર મૂકવામાં આવે છે કે ઘૃતાહુતિઓથી તે બળવાન બને છે તથા પ્રાચીન, પસંદગીના હોતૃ તરીકે યજ્ઞને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડે છે.
Sukta 2.8
અગ્નિને અર્પિત આ ટૂંકા સૂક્તમાં તેની ઝડપી “જુગાં અને રથો”—અર્થાત્ યજ્ઞમાં ત્વરિત રીતે નજીક આવવાની અને અસરકારક રીતે કાર્ય કરવાની તેની શક્તિઓ—ની સ્તુતિ થાય છે, અને ઉપાસકને અવિનાશી પ્રકાશથી ઘેરી લેતી તેની તેજસ્વી, સ્વર્ગસમાન કાંતિનું ગાન થાય છે. અંતે, અગ્નિ સાથે ઇન્દ્ર, સોમ અને અન્ય દેવતાઓની સંયુક્ત સહાય દ્વારા રક્ષણ અને સંઘર્ષમાં વિજય માટે સમૂહ પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.9
છંદ: ત્રિષ્ટુભના છ મંત્રોવાળું આ સૂક્ત અગ્નિને સર્વજ્ઞ હોતૃ તરીકે સિંહાસન પર સ્થાપે છે—જે યજ્ઞસ્થાને પોતાનું આસન ગ્રહણ કરી ઉપાસકોના અંતરમાં પોતાને સ્થિર કરે છે. તેમાં તેને અર્પણ સાંભળવા, સમૃદ્ધિની પુષ્ટિ કરવા, અને શ્રેષ્ઠ યજમાન/યજ્ઞકર્તા તરીકે વિધિનું નેતૃત્વ કરવા, હાનિથી રક્ષા કરવા, તથા તેજસ્વી પ્રાણશક્તિ અને ધન પ્રદાન કરવા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.10
અગ્નિને અર્પિત આ ટૂંકા ત્રિષ્ટુભ સૂક્તમાં તેને યજ્ઞમાં પ્રથમ અને પિતૃતુલ્ય ઉપસ્થિતિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—ઇળાના પવિત્ર આસને પ્રજ્વલિત, પરિપૂર્ણતા અને વિવેકથી તેજસ્વી. તેમાં અગ્નિના સર્વવ્યાપી, બ્રહ્માંડીય વિસ્તાર પર ભાર મૂકાય છે—તે લોકોને પોતાના અધિકારમાં લે છે—અને સાથે તેને એવો શુદ્ધિકર્તા દર્શાવવામાં આવે છે જે ‘ઘસીને તેજસ્વી’ બને છે અને ઘીથી અભિષિક્ત થાય છે. અંતે કવિ અર્પણનો યોગ્ય રીતે વહેંચાયેલો ભાગ માગે છે અને અગ્નિને મનુની પરંપરા મુજબના દૂત તરીકે આવાહન કરે છે—વાણીના દર્પણ (લાડલ) વડે બોલાવવામાં આવેલ, મધુરતા અને સમૃદ્ધિ માટે.
Sukta 2.11
ગૃત્સમદ રચિત આ ઇન્દ્રસૂક્તમાં દેવને કવિઓની વિનંતી સાંભળવા, યજ્ઞમાં આવવા અને તેની શક્તિ વધારનાર સોમરસ પાન કરવા આમંત્રણ આપવામાં આવે છે. તેમાં ઇન્દ્રને વીર દાતા અને રક્ષક તરીકે સ્તુતિ કરીને ધન, વિજય અને ભાગ્યનો અદગ્ધ (અનદહેલો) હિસ્સો માગવામાં આવે છે, જેથી ઉપાસકો સભામાં ‘વિશાળ’ વાણી બોલી શકે અને બળવાન સંતાન તથા સહયોગીઓ સાથે સમૃદ્ધ રહે.
Sukta 2.12
ઋગ્વેદ ૨.૧૨ ઇન્દ્ર માટેનું પ્રબળ સ્તુતિગીત છે, જેમાં વારંવાર જણાવાય છે કે સૃષ્ટિની સ્થિરતા, સંઘર્ષમાં વિજય, તથા ધન અને બળની પ્રાપ્તિ પાછળનો નિર્ણાયક બળ ઇન્દ્ર જ છે. તેમાં ઇન્દ્રની આદિ-સર્વોચ્ચતા સ્મરાય છે—તેના પરાક્રમે દ્યાવા-પૃથિવી કંપે છે—અને તેને એવો દેવ દર્શાવાય છે જેને યુદ્ધ-સંઘર્ષમાં સર્વ પક્ષો પોકારે છે; સાથે જ સોમ પિષનાર અને યજ્ઞકર્તા પ્રત્યે તેની અડગ સહાયની પુષ્ટિ થાય છે.
Sukta 2.13
ઋગ્વેદ 2.13 ગૃત્સમદનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સ્તોત્ર છે, જેમાં ઇન્દ્રને ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના ધારક તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—જે લોકોને વિસ્તારે છે, જીવનદાયી શક્તિઓને મુક્ત કરે છે અને સ્વર્ગની ગર્જનાભરી તેજસ્વિતા પ્રગટ કરે છે. સ્તોત્રમાં ઇન્દ્રની મહિમાને જળ, ઋતુચક્ર અને સોમસદૃશ “પ્રથમ અમૃત” દ્વારા ચિતરાયેલી જનક શક્તિઓ સાથે જોડવામાં આવે છે; અને અંતે સમૂહ યજ્ઞવિધિઓમાં સુવ્યવસ્થિત દાનશીલતા, યશ અને વીરબળ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.14
આ સૂક્ત ઇન્દ્ર માટેનું સોમ-આહ્વાન છે: અધ્વર્યુ યાજકોને પ્રેરણા આપે છે કે તેઓ વીર્યવર્ધક સોમ લાવીને ઢોળે—જેનો આનંદ વૃષભ સમ ઇન્દ્ર લે છે. તેમાં ઇન્દ્રના નિશ્ચિત વિજયો અને સહાયક વીરોનાં રક્ષણનું સ્તવન થાય છે; અને અંતે જાહેર સભાઓમાં ઉપાસકો માટે યશ અપાવતી પ્રચુર સંપત્તિ તથા બળની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.15
આ સૂક્ત ‘સત્યના સત્ય’ એવા ઇન્દ્રના ‘સાચા કાર્યો’નું ઘોષણ કરે છે: સોમ પીને તે અવરોધક સર્પ (અહિ/વૃત્ર)ને સંહારે છે અને જીવનશક્તિઓને—જળ, પ્રકાશ અને વિજયી ગતિને—બંધનમાંથી મુક્ત કરે છે. આ સ્તુતિ અને આવાહન બંને છે; ઉપાસકો માટે ઇન્દ્રને ફરીથી આ વિશ્વવ્યવસ્થા સ્થાપક કૃત્યો કરવા પ્રેરે છે અને સભામાં રક્ષણ, લૂંટ/ધન તથા વીરબળ પ્રદાન કરવા વિનવે છે.
Sukta 2.16
ઋગ્વેદ 2.16 સાત પદ્યોનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં ગૃત્સમદ સળગાવેલા અગ્નિમાં આહુતિ સમે સાવધાનીથી “વહેંચાયેલું” સ્તુતિગાન અર્પે છે અને પ્રાચીન છતાં સદા યુવાન ઇન્દ્રને સોમપિષણો પાસે આવવા આમંત્રિત કરે છે. આ સૂક્ત ઇન્દ્રને સાહસી વૃષભ તરીકે મહિમાવંત કરે છે, જે પ્રજાઓના સંકલ્પ (ક્રતુ)ને સ્વીકારે છે, અને તેને તેજસ્વી બળ સાથે સોમપાન કરવા પ્રેરિત કરે છે, જેથી તે ઉપાસકો પર ધન અને રક્ષણ વરસાવે.
Sukta 2.17
ઇન્દ્રને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં તેની વિસ્તરતી અધિપત્યશક્તિનું ગાન છે, જે સર્વ લોકોને આવરી લે છે, અને તેની વિજયી શક્તિનું પણ, જે બ્રહ્માંડમાં પ્રકાશ અને સુસંગતિ સ્થાપે છે. ઇન્દ્રનું કર્મ અહીં કાર્યકારી “અગ્નિ-શક્તિ” (અગ્નિ/વહ્નિ) દ્વારા ચિતરાય છે—જે બે લોકધામોને વિસ્તારે છે અને ફાટેલા અંધકારને “સીવે” છે. ત્યારબાદ કવિ ગાયકોએ માટે વાજ (વિજયબળ), રક્ષા, અને ઉદાર દક્ષિણા યાચે છે.
Sukta 2.18
ઇન્દ્રને અર્પિત આ સ્તુતિમાં ઉષા સાથે જોડાયેલો “નવો રથ” સ્મરાય છે—તેના બહુવિધ જુઆ, લગામો અને હલકાં (ચાપાં) જેવા પ્રતીકાત્મક અંગો સાથે—અને કવિઓની આહુતિઓ તથા પ્રેરિત વિચારથી તે અતિશય ઝડપી બને એવી પ્રાર્થના થાય છે. સોમપાન માટે ઇન્દ્રને વધુ ને વધુ સંખ્યામાં અને પ્રચંડ બળ સાથે તાત્કાલિક આમંત્રિત કરવામાં આવે છે; તેની આવક યજમાનોને વિજય, રક્ષા અને યોગ્ય ભાગ (ભગ) સુનિશ્ચિત કરે છે. અંતે સ્તુતિ દક્ષિણા (યાજ્ઞિક દાન) અને સામૂહિક સમૃદ્ધિ તરફ વળે છે: દાનધારા વહેતી રહે, સભામાં વાણી “વિસ્તૃત” બને, અને પ્રજાને શૂરવીર સંતાન પ્રાપ્ત થાય.
Sukta 2.19
આ સૂક્ત સોમથી બળવાન બનેલા ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—જે “ઉચ્ચ સ્વર્ગ”માં પોતાનું આસન સ્થાપે છે, યજમાનના આહ્વાનને પ્રતિઉત્તર આપે છે, અને પ્રકાશ, ધન તથા વિજય પ્રદાન કરે છે. તેમાં યોગ્ય સ્તુતિ (બ્રહ્મન) અને સોમપિષણને ઇન્દ્રના સ્પષ્ટ દાનો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે—સૂર્યસમાન તેજ, ગુપ્ત રહેલા ખજાના, અને ગાયકોએ માટે અક્ષય ભાગ (ભગ). અંતિમ પ્રાર્થનામાં યાજ્ઞિક સમુદાય માટે ઉદાર દક્ષિણા “દોહી કાઢવામાં” આવે એવી કામના છે, જેથી તેઓ સભામાં દૃઢ સંતતિ અને વીરબળ સાથે વિશાળ (બૃહત્) વાણી ઉચ્ચારી શકે.
Sukta 2.20
ઋગ્વેદ ૨.૨૦ ઇન્દ્રને અર્પિત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિસૂક્ત છે. કવિ પોતાની પ્રેરિત શક્તિને સુયોજિત રથ સમી અર્પે છે અને ઇન્દ્રની રક્ષા, વિજય તથા ઉદાર પુરસ્કારની યાચના કરે છે. તેમાં અંગિરસો સાથે જોડાયેલા ઇન્દ્રના પ્રાચીન પરાક્રમો—માર્ગ ખોલવો, શિલા/દુર્ગો ભેદવા અને પ્રકાશ મુક્ત કરવો—સ્મરાય છે; ત્યારબાદ સ્પષ્ટ યજ્ઞીય વિનંતી થાય છે: ગાયક માટે અને સભા માટે સમૃદ્ધ દક્ષિણા ‘દોહી’ કાઢવામાં આવે, અને વિદથમાં વીર સંતતિ તથા મહાન વાણી સાથે સમુદાય સમૃદ્ધ થાય.
Sukta 2.21
આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સૂક્ત સર્વવિજયી દેવને સોમ અર્પણ કરવા આમંત્રણ આપે છે—જે ધન, સ્વર્ગ, બળ, ગાયો અને જળ સહિત વિજયના દરેક ક્ષેત્રમાં જીત અપાવે છે. તેમાં ઇન્દ્રને અપ્રતિરોધ્ય અને સર્વવ્યાપી શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે ઉષાઓ માટે પ્રકાશમય લોકને ઉઘાડે છે; અને અંતે શ્રેષ્ઠ દાનો માટે એકાગ્ર પ્રાર્થના થાય છે: નિર્મળ બુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ, સુરક્ષા, મધુર વાણી અને તેજસ્વી દિવસો.
Sukta 2.22
ઇન્દ્રને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં વિષ્ણુ સાથે પિષાયેલ સોમ પીને દેવની શક્તિનો ઉછાળો ઉજવાય છે, અને સોમને એવી “સત્ય” દિવ્ય શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે કે જે “સત્ય” ઇન્દ્રની વિશ્વાસપૂર્વક સાથ આપે છે. તેમાં ઇન્દ્રની વધતી પરાક્રમશક્તિ, ઉપાસક પ્રત્યેની તેની ઉદારતા, તેમજ પ્રાચીન કૃત્ય—જળોને મુક્ત કરી જીવન અને દિવ્ય ઋત (વ્યવસ્થા)ને પુનઃસ્થાપિત કરવું—ની સ્તુતિ થાય છે.
Sukta 2.23
આ સૂક્ત બૃહસ્પતિ/બ્રહ્મણસ્પતિને પવિત્ર વાણીના અધિપતિ તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે આંતરિક “ગણો” (gaṇāḥ)ને ગોઠવે છે અને પ્રેરિત ઉચ્ચાર તથા વિજય માટે માર્ગ સાફ કરે છે. ઉપાસકના અંતરાસનમાં તેઓ બિરાજે, શત્રુભાવ ધરાવતી અથવા દુર્વાણી બોલતી શક્તિઓથી રક્ષા કરે, અને સૂક્તને જ યોગ્ય દિશા આપે—જેથી કુળ સમૃદ્ધ થાય અને સભામાં “વિશાળ” (bṛhat) વાણી બોલી શકે.
Sukta 2.24
આ સૂક્તમાં બૃહસ્પતિ/બ્રહ્મણસ્પતિને પવિત્ર વાણીના અધિપતિ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જે પ્રેરિત વિચાર (મતિ)ને જાગૃત કરે છે અને યજ્ઞવિધિમાં સ્તુતિને અસરકારક બનાવે છે. તેમને મંત્રણા અને સંઘર્ષમાં અગ્રણી માર્ગદર્શક તરીકે સ્તુતિ કરીને વિનંતી થાય છે કે તેઓ અર્પણ અને પ્રાર્થનાને પ્રવર્તિત કરે, વિજય અને સમૃદ્ધિ (વાજ) આપે, તથા સંતતિ અને કલ્યાણનું રક્ષણ કરે. સૂક્તનો અંત આ પ્રાર્થનાથી થાય છે કે દેવતા “સુવચન સ્તુતિને માર્ગદર્શન આપે” જેથી ઉપાસકો સભામાં વીર્યશક્તિથી યુક્ત થઈ ‘વિશાળ’ (બૃહત) વાણી ઉચ્ચારી શકે.
Sukta 2.25
આ ટૂંકા સૂક્તમાં બ્રહ્મણસ્પતિની સ્તુતિ થાય છે—તે પવિત્ર વાણી અને યજ્ઞકૌશલ્યના સ્વામી છે, જે સફળ કર્મ માટે શક્તિઓને “જોડે” (યોક્તે) છે, ખાસ કરીને અગ્નિના પ્રજ્વલન અને આગળ ધપાવનારા બળ દ્વારા. તેને વાંકાં વિરોધ સામે અપ્રતિરોધ્ય દર્શાવવામાં આવ્યો છે: તે બંધનો તોડી નાખે છે અને ભક્ત માટે સુરક્ષિત આશ્રય તથા સમૃદ્ધિનો માર્ગ ખોલે છે. પુનરાવર્તિત ધ્રુવપંક્તિ તેની એ ક્ષમતાને ઉજાગર કરે છે કે તે સાથીઓ અને આંતરિક ઇન્દ્રિય-શક્તિઓને એક અસરકારક, વિજયી દળમાં એકત્ર કરે છે.
Sukta 2.26
ઋગ્વેદ ૨.૨૬માં બ્રહ્મણસ્પતિ (બૃહસ્પતિ)ને પવિત્ર વાણીના અધિપતિ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે—જે ઉચ્ચારને સીધો, વિજયી અને ‘દેવવિહિન’ (અર્પણ ન કરનાર) પ્રેરણા સામે અસરકારક બનાવે છે. સ્તોત્ર વિશ્વાસપૂર્વક અર્પણ કરનારને પ્રાપ્ત થતી સમૃદ્ધિ, સામાજિક આધાર અને આંતરિક બળની પ્રશંસા કરે છે, અને અંતે બૃહસ્પતિ દ્વારા સન્માર્ગ પર માર્ગદર્શન તથા દુઃખ અને ઇજા/હાનિથી વ્યાપક રક્ષણની પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 2.27
ઋગ્વેદ 2.27 ગૃત્સમદનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સ્તોત્ર છે, જેમાં આદિત્યોને પ્રાચીન રાજાઓ તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે—જે ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરે છે અને સીધા માર્ગે ચાલતા મનુષ્યનું રક્ષણ કરે છે. સ્તોત્ર ‘ઘૃત સમાન’ સ્તુતિ અર્પે છે અને દેવતાઓ—વિશેષ કરીને મિત્ર, વરુણ, અર્યમન, ભગ, દક્ષ અને અંશા—પાસેથી માર્ગદર્શન, નૈતિક સ્થિરતા, સમૃદ્ધિ અને નિર્દોષ માર્ગની યાચના કરે છે. અંતે સ્તોત્ર વરુણને વ્યક્તિગત પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે કે હું દૈવી કૃપાથી ચ્યૂત ન થાઉં અને સભામાં બળ સાથે ‘બૃહત’ (વિશાળ/મહાન વાણી) બોલી શકું.
Sukta 2.28
ઋગ્વેદ ૨.૨૮ ગૃત્સમદ (ભાર્ગવ) દ્વારા વરુણને અર્પિત ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં તેને ઋત (બ્રહ્માંડ અને નૈતિક વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર સર્વાધિકારી આદિત્ય તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. કવિ રક્ષા, સારો યશ, અને ભય તથા અપરાધભાવ/દોષમાંથી મુક્તિ માગે છે; વરુણને વિનંતી કરે છે કે પાપ અને દુઃખને “દોરાથી વાછરડું છૂટે તેમ” ઢીલું કરીને છોડે, અને ઉપાસકને સમૃદ્ધિ તથા સત્યના સુમાર્ગે સુસંચાલિત રાખે.
Sukta 2.29
આ સાત ઋચાવાળા ત્રિષ્ટુભ સૂક્તમાં ગૃત્સમદ આદિત્યોને—વિશેષ કરીને મિત્ર અને વરુણને—ઋત (બ્રહ્માંડિય તથા નૈતિક વ્યવસ્થા)ના રક્ષક તરીકે આવાહન કરે છે, જેથી છુપાયેલ દોષ અને આંતરિક વિમુખતા દૂર રહે. કવિ કરુણા, સત્યના “મધ્ય માર્ગ” પર યોગ્ય માર્ગદર્શન, તેમજ સમૃદ્ધિમાં અને “બૃહત્” (વિશાળ) એવી સામૂહિક વાણીમાં સતત ભાગીદારી માગે છે—જે આંતરિક વીર્યશક્તિથી પોષાય છે.
Sukta 2.30
આ ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં આપઃ (જળો)ની સ્તુતિ થાય છે—તેઓ ઋત અનુસાર દિવસ-રાત નિયમિત રીતે વહેતા, જીવનદાયી શક્તિઓ છે; સવિતૃમાં આનંદ પામે છે, જે વિશ્વવ્યવસ્થા સ્થાપે છે, અને ઇન્દ્રમાં પણ, જે અવરોધ દૂર કરે છે. સ્તુતિ આગળ રક્ષાત્મક આહ્વાનોમાં વિસ્તરે છે—વિશેષ કરીને ઇન્દ્ર (અને સોમ)ને, અને અંતે મરુતગણને—ભયમાં સુરક્ષા, વિશાળ અવકાશ, તથા વીર્ય અને સંતતિથી સમૃદ્ધ સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 2.31
આ સ્તુતિ મિત્ર અને વરુણને ઋત (વ્યવસ્થા) અને યોગ્ય સંબંધના સ્થિરકર્તા બળો તરીકે આહ્વાન કરે છે, અને તેમને—આદિત્યો, રુદ્રો અને વસુઓ સાથે—યજમાનની યાત્રાના “રથ”ને ધારણ કરી અડગ રાખવા પ્રાર્થના કરે છે. પછી તે સર્વદેવ (વિશ્વદેવ) સમૂહનું વિશાળ આહ્વાન કરે છે—ત્વષ્ટૃ, ઇળા, ભગ, દ્યાવા-રોદસી, પૂષન, પુરંધિ અને અશ્વિનો—જેથી સહાયક બ્રહ્માંડીય કાર્યોનું દરેક તત્ત્વ યજ્ઞવિધિમાં પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કરે. અંતે કવિ પોતાના શબ્દોને નવી રચાયેલ સ્તુતિ-વાહન સમાન “ઘડી”ને, અને શ્રવસ (યશ/પ્રેરિત શ્રવણ), વાજ (બળ/ઉર્જા) તથા ધીતી (પ્રકાશિત વિચાર)ની પ્રાપ્તિની કામના કરે છે.
Sukta 2.32
આ સૂક્તની શરૂઆત દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી)ને કવિના વચનના રક્ષક તરીકે, ઋત સાથે સુસંગત, તથા વિશાળ માતા-પિતા તરીકે આવાહન કરીને થાય છે—જે વિસ્તૃતિ, રક્ષા અને સમૃદ્ધિ આપે છે. ત્યારબાદ સ્તુતિ શુભ સ્ત્રીશક્તિઓ તરફ વિસ્તરે છે—વિશેષ કરીને રાકા અને સંબંધિત દેવીઓ પાસે—કે તેઓ પ્રજનનશક્તિ, ધન અને કલ્યાણ અર્પે; અને અંતે અનેક દિવ્ય સ્ત્રીઓનું સર્વસમાવેશક આવાહન કરીને સહાય અને સ્વસ્તિ માટે પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 2.33
આ સૂક્ત રુદ્રનું ભક્તિભર્યું અને સાવધ સંતુલિત આવાહન છે—એક તરફ ભયજનક, બીજી તરફ કલ્યાણકારી—જેમાં તેની ક્રોધાગ્નિ નહીં, પરંતુ કૃપા માગવામાં આવે છે. ગૃત્સમદ પ્રાર્થના કરે છે કે અમને “સૂર્યના દર્શન”થી વિચ્છિન્ન ન કરશો; સમૃદ્ધ બળ, સંતતિ અને અહિતથી રક્ષણ આપશો; અને રુદ્રની શુદ્ધિકારક શક્તિનું સ્તવન કરતાં, ઉગ્ર દેવને શાંત કરવા વારંવાર નમસ્કાર અર્પે છે.
Sukta 2.34
આ સૂક્તમાં મરુતોની સ્તુતિ થાય છે—તેઓ ઉગ્ર, તેજસ્વી તોફાની શક્તિઓ છે, જે વન્ય પ્રાણીઓની જેમ ધસી આવે છે, અગ્નિ સમા પ્રજ્વલિત થાય છે, અને અવરોધને દૂર કરી પ્રકાશના છુપાયેલા “કિરણો/ગાયો”ને મુક્ત કરે છે. તેમને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે યજ્ઞમાં હવિ અર્પણ કરનાર યજમાન માટે ખાસ કરીને રક્ષા, સમૃદ્ધિ અને સુમતિ લઈને નજીક આવે. ભાવભંગિમા તેમની મહિમાના જીવંત વિશેષણોથી આગળ વધીને સીધી પ્રાર્થનામાં ફેરવાય છે—એવી ઉદ્ધારક સહાય માટે, જે મનુષ્યને દુઃખ અને નિંદા પાર કરાવે.
Sukta 2.35
આ સૂક્ત અપાં નપાત—રહસ્યમય “જળોના સંતાન”—ની સ્તુતિ કરે છે; તે જળોમાં છુપાયેલા અગ્નિ અને સર્જનશક્તિ રૂપે અંદરથી ઝળહળતો તેજસ્વી દિવ્ય સાન્નિધ્ય છે. ગૃત્સમદ તેને કવિના વચનો સ્વીકારવા, આનંદ અને યોગ્ય આકાર ઘડવા, તથા લોકોમાં સમૃદ્ધિ, પ્રાણશક્તિ અને ઋતાનુસાર સુવ્યવસ્થિત વૃદ્ધિ બક્ષવા માટે આહ્વાન કરે છે. અંતે સૂક્ત આશીર્વાદાત્મક વળાંક લે છે, જેમાં અપાં નપાતની કાંતિને અગ્નિના મંગલમય રક્ષણ સાથે સમુદાય અને યજ્ઞસભા માટે જોડવામાં આવે છે.
Sukta 2.36
ઋગ્વેદ ૨.૩૬ સોમ-યજ્ઞના આમંત્રણરૂપે રચાયેલ છે, જેમાં ઇન્દ્ર (અને તેની સાથેના રાજસ દેવો)ને આવવા, આસન ગ્રહણ કરવા અને યાજ્ઞિક પુરોહિત-પદો દ્વારા વહેંચાયેલ મધુર સોમપાન કરવા પ્રેરવામાં આવે છે. સ્તોત્રમાં સોમપીડનની જીવંત છબીઓ—પથ્થરો દ્વારા ‘દોહાયેલી’ ગાયો/કિરણો અને જળ—સાથે ચોક્કસ વિધિ-સંકેતો (હોતૃ, આગ્નીધ્ર, પ્રશાસ્તૃ) ગૂંથાય છે; યજ્ઞને એવી સુવ્યવસ્થિત ધારા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે જે દેવોને જાગૃત કરે છે અને બળ, અધિપત્ય તથા યોગ્ય આદેશશક્તિને મુક્ત કરે છે.
Sukta 2.37
આ ટૂંકા સૂક્તમાં દ્રવિણોદાઃ—“ધન અને વરદાન આપનાર”—ને સોમપાન કરનાર શક્તિ તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે, જે યોગ્ય ક્રમમાં થયેલી યાજ્ઞિક ક્રિયા અને ઋતુ (યોગ્ય સમય) મુજબના અર્પણથી પ્રસન્ન થાય છે. તેમાં હોતૃ, પોતૃ, નેષ્ટૃ અને અધ્વર્યુ જેવા ઋત્વિજોના કાર્ય દ્વારા સોમયાગનું ચિત્રણ થાય છે અને અંતે દેવતાને “ચોથો પ્યાલો” પીવા વિનંતી કરવામાં આવે છે, જેથી યજમાનને સમૃદ્ધિ, બળ અને યજ્ઞસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય.
Sukta 2.38
આ સૂક્તમાં સવિતૃને દિવ્ય પ્રેરક તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે ઉદય અને અસ્ત દ્વારા જગતોને ગતિમાં મૂકે છે, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરે છે અને દેવો તથા મનુષ્યોના હિસ્સાનું સમૃદ્ધિરૂપ ભાગ્ય વહેંચે છે. તેમાં તેમની સ્થિર, વિજયી ઉપસ્થિતિનું વર્ણન છે, જે વિકૃતિ/ભ્રમને દૂર કરે છે અને પોતાની દિવ્ય આજ્ઞા અનુસાર “શાશ્વત જળો”ને પ્રવાહિત કરે છે. અંતે દ્રષ્ટા ગાયકોએ શાંતિ અને વૃદ્ધિ પામે તે માટે સવિતૃને સ્વર્ગ, જળ અને પૃથ્વીમાંથી ઇચ્છનીય સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરવાની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 2.39
આ સ્તુતિમાં અશ્વિનૌને ઝડપી, દ્વિરૂપ શક્તિઓ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે—જે માનવીય અર્પણોને વહન કરે છે અને આરોગ્ય, રક્ષા, યોગ્ય માર્ગદર્શન તથા સમૃદ્ધિ જેવી સ્પષ્ટ સહાય આપે છે. કવિ જોડિયા ઉપમાઓ (પથ્થરો, દૂત, આંખો, હાથ, પગ) દ્વારા તેમને ત્વરિત આવવા, સ્પષ્ટ જોવા, દેહને ચિકિત્સિત કરવા અને ઉપાસકને ઉત્તમ કલ્યાણ તરફ દોરી જવા પ્રાર્થના કરે છે. અંતે રચાયેલ સ્તોમને અશ્વિનૌ માટે ‘વૃદ્ધિ’ રૂપે અર્પણ કરી, તેજસ્વી અને બળવાન સંતાન તથા સભામાં વિશાળ, વિજયી વાણી માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2.40
આ છ-પંક્તિનું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર દ્વિદેવતા સોમ અને પૂષણને સંયુક્ત રીતે સમૃદ્ધિના જનક અને રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે લોકોમાં તથા ઉપાસકમાં અમૃતત્વ અને કલ્યાણની “નાભિ” (કેન્દ્ર) સ્થાપે છે. સ્તોત્ર તેમની પાસે વિનંતી કરે છે કે તેઓ વૃદ્ધિના મધ્ય સ્ત્રોતને વિસ્તારે—ધન, પોષણ અને ફળદાયક શક્તિઓ—અને સાથે જ પ્રજ્ઞાને પ્રેરિત કરી રક્ષણ આપે; અંતે આશીર્વાદરૂપ સમાપ્તિમાં અદિતિની રક્ષાત્મક હાજરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.
Sukta 2.41
આ સૂક્ત મુખ્યત્વે ઝડપી પ્રાણવાયુ એવા વાયુદેવને આમંત્રિત કરે છે કે તેઓ પોતાની હજાર શક્તિઓવાળા રથો પર આવી સોમરસ પાન કરે અને ઉપાસકોના પ્રાણબળને ઉર્જાવાન તથા નિર્મળ કરે. યજ્ઞવિધિ આગળ વધતાં પ્રાર્થના રક્ષા અને મંગળ તરફ વિસ્તરે છે—ઇન્દ્રની કૃપા માટે પણ આહ્વાન કરે છે અને યજ્ઞયોગ્ય દેવસમૂહને પણ આસન ગ્રહણ કરી ભાગ લેવા વિનંતી કરે છે.
Sukta 2.42
આ સંક્ષિપ્ત અપોત્રોપૈક સૂક્તમાં શકુનિ (શકુન-પક્ષી/શુભ સંકેત)ને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે કે તે શુભ રીતે પોકારે અને ઘર તથા મુસાફરને શત્રુબળોથી રક્ષા આપે. કવિ પ્રાર્થના કરે છે કે કોઈ હિંસક પ્રાણી, શસ્ત્રધારી હુમલાખોર, ચોર, અથવા દુષ્ટ-વાણી શક્તિ પ્રભુત્વ ન મેળવે, અને સમુદાય પવિત્ર સભામાં “બૃહત્” (વિશાળ, ઉન્નત કરનાર વચન) ઉચ્ચારે. આ રીતે સૂક્ત પક્ષીના પોકાર અને દિશા જેવા કુદરતી સંકેતને વિધિબદ્ધ આશ્વાસનમાં ફેરવે છે—સુરક્ષા, યોગ્ય વાણી, અને સફળ યાત્રા માટે.
Sukta 2.43
આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં શકુની/શકુંત (શકુન-પક્ષી)ને ઋત સાથે સુસંગત, સત્યવક્તા તરીકે સંબોધવામાં આવે છે; જેના બોલને યજ્ઞકર્મ અને દૈનિક જીવનમાં અર્થસભર સંકેત તરીકે વાંચવામાં આવે છે. કવિ પક્ષીના “દ્વિધા સ્વર”ની પ્રશંસા કરે છે, જાણે તે તાલીમપ્રાપ્ત ગાયક/પાઠક હોય, અને વારંવાર વિનંતી કરે છે કે તે સર્વ દિશાઓમાંથી મંગલકારી, શુદ્ધિકારક વાણી ઉચ્ચારે. આ સૂક્ત આમ शकુન-શ્રવણને પવિત્ર બનાવે છે: પ્રકૃતિનો નાદ આશીર્વાદ, સમતિ (યોગ્ય સમજ), અને સભામાં સફળતા માટેનું માધ્યમ બની જાય છે.
Mandala 2 belongs to the Family Books (Mandalas 2–7), each associated with a particular seer-lineage. It is traditionally attributed to the Gṛtsamada family, with Gṛtsamada as the principal ṛṣi.
Mandala 2 repeatedly links effective sacred speech (vāc) with ṛta (cosmic order): when utterance and ritual are rightly aligned, they ‘open the path’ for divine presence, protection, and the bestowal of wealth.
The mandala contains the celebrated Rudra hymn (RV 2.33), a classic model of propitiation: Rudra’s fierce power is respectfully restrained through praise and supplication, asking him to avert harm and grant healing and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
