Sukta 53

Mantra 1

इन्द्रापर्वता बृहता रथेन वामीरिष आ वहतं सुवीराः । वीतं हव्यान्यध्वरेषु देवा वर्धेथां गीर्भिरिळया मदन्ता ॥

હે ઇન્દ્ર અને પર્વત! વિશાળ રથ પર આવીને ઇચ્છનીય પોષણ-ધારાઓ અને સુવીર્ય (વીરબળ જનાવતી શક્તિઓ) અમારે તરફ વહન કરો. હે દેવો, અધ્વરો (યજ્ઞકર્મો)માં હવ્યોનો આસ્વાદ લો; અમારી ગીર્ભિઃ (પ્રેરિત સ્તુતિઓ)થી વૃદ્ધિ પામો અને તે વૃદ્ધિમાં ઇળા (પોષક આનંદ)થી મદમત્ત બની કર્મપ્રવૃત્તિ તરફ પ્રવર્તો.

Mantra 2

तिष्ठा सु कं मघवन्मा परा गाः सोमस्य नु त्वा सुषुतस्य यक्षि । पितुर्न पुत्रः सिचमा रभे त इन्द्र स्वादिष्ठया गिरा शचीवः ॥

હે મઘવન્, શાંતિથી અહીં સ્થિર રહો; દૂર ન જાઓ. હવે સુસુત (સારી રીતે પિષાયેલ) સોમ માટે હું તમને યજું/આહ્વાન કરું છું. પિતાના ભાગ માટે હાથ લંબાવતો પુત્ર જેમ, તેમ હું તમારી સ્રવતી દાનધારા તરફ હાથ લંબાવું છું—હે ઇન્દ્ર, શચીવઃ (કાર્યસાધક શક્તિના સ્વામી), સર્વથી મધુર ગિરા (વાણી)થી.

Mantra 3

शंसावाध्वर्यो प्रति मे गृणीहीन्द्राय वाहः कृणवाव जुष्टम् । एदं बर्हिर्यजमानस्य सीदाथा च भूदुक्थमिन्द्राय शस्तम् ॥

હે અધ્વર્યૂ, મારી પુકારને પ્રતિઉત્તર આપો અને સ્વીકૃતિનું વચન ઉચ્ચારો: ઇન્દ્ર માટે અમે વાહઃ (અર્પણ-માર્ગ/યજ્ઞપથ)ને જુષ્ત (પ્રિય અને સ્વીકાર્ય) બનાવીશું. યજમાનના આ બર્હિ (પવિત્ર આસન) પર બેસો; ત્યાર પછી ઇન્દ્ર માટે શસ્ત (યથાર્થ સ્તુતિરૂપ) ઉક્થ (પ્રેરિત વાણી) પ્રગટ થાઓ.

Mantra 4

जायेदस्तं मघवन्त्सेदु योनिस्तदित्त्वा युक्ता हरयो वहन्तु । यदा कदा च सुनवाम सोममग्निष्ट्वा दूतो धन्वात्यच्छ ॥

હે મઘવન્ (ઉદાર દાતા), અસ્તમ્—ઘર તરફનું ગમન—સાચું વિશ્રામસ્થાન બને, પુનર્જન્મનું યોનિ સમાન આશ્રય બને; ત્યારે તારા યુક્ત હરયો (કપિલ અશ્વો) તને અમારી પાસે વહન કરે. જ્યારે જ્યારે અમે સોમ દબાવીએ, ત્યારે અગ્નિ તારો દૂત બની વિશાળ અંતરાળોને વટાવી તારી તરફ ધસી આવે.

Mantra 5

परा याहि मघवन्ना च याहीन्द्र भ्रातरुभयत्रा ते अर्थम् । यत्रा रथस्य बृहतो निधानं विमोचनं वाजिनो रासभस्य ॥

હે મઘવન્ ઇન્દ્ર, આગળ જા અને પાછો પણ આવ—હે ભ્રાતા—બંને ગતિઓમાં જ તારો અર્થ/ઉદ્દેશ છે: જ્યાં મહાન રથનું સ્થાપન (નિધાન) થાય છે, અને જ્યાં વાજિન (બળવાન વહનકર્તા) રાસભ (ગર્દભ)નું વિમોચન—છૂટકારો—થાય છે.

Mantra 6

अपाः सोममस्तमिन्द्र प्र याहि कल्याणीर्जाया सुरणं गृहे ते । यत्रा रथस्य बृहतो निधानं विमोचनं वाजिनो दक्षिणावत् ॥

સોમ પીને, હે ઇન્દ્ર, અસ્તમ્—તારા ઘેર—આગળ જા; જ્યાં તારી કલ્યાણી જાયા, સુખસમૃદ્ધિથી ભરપૂર, આનંદમય ગૃહમાં વસે છે. ત્યાં મહાન રથનું નિધાન (સ્થાપન) છે અને વાજિન (બળવાન)નું વિમોચન—મુક્તિ—છે, દક્ષિણાવત્—યોગ્ય દાન (દક્ષિણા)થી યુક્ત.

Mantra 7

इमे भोजा अङ्गिरसो विरूपा दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीराः । विश्वामित्राय ददतो मघानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥

આ ઉપકારી અઙ્ગિરસો—અਨੇક રૂપવાળા, દિવ્ય તેજસ્વી દ્યૌના પુત્રો, અસુર (પ્રભુ)ના વીર—વિશ્વામિત્રને સમૃદ્ધિના દાન આપતા, સહસ્ર સાવાઓ (હજાર પ્રવાહો) દ્વારા આયુષ્યને આગળ વિસ્તારે છે.

Mantra 8

रूपंरूपं मघवा बोभवीति मायाः कृण्वानस्तन्वं परि स्वाम् । त्रिर्यद्दिवः परि मुहूर्तमागात्स्वैर्मन्त्रैरनृतुपा ऋतावा ॥

રૂપે રૂપે મઘવાન (ઉદાર દાતા) બની ઊભરે છે; માયાઓ રચતો, પોતાની તનુને ચારે તરફથી ઘડે છે. ક્ષણમાત્રમાં તેણે ત્રણ વાર દ્યૌને પરિક્રમા કરી—પોતાના મંત્રોથી; અનૃત (અવ્યવસ્થા) સામે રક્ષક, ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)નો સ્થાપક.

Mantra 9

महाँ ऋषिर्देवजा देवजूतोऽस्तभ्नात्सिन्धुमर्णवं नृचक्षाः । विश्वामित्रो यदवहत्सुदासमप्रियायत कुशिकेभिरिन्द्रः ॥

મહાન ઋષિ—દેવજાત, દેવોથી પ્રેરિત—નૃચક્ષાઃ (માનવને જોનાર) એ અર્ણવ સમ સિંધુને સ્થિર રાખ્યો. જ્યારે વિશ્વામિત્રે સુદાસને પાર ઉતાર્યો, ત્યારે કુશિકો સાથે ઇન્દ્ર અપ્રિય (શત્રુભાવ) તરફ વળ્યો.

Mantra 10

हंसा इव कृणुथ श्लोकमद्रिभिर्मदन्तो गीर्भिरध्वरे सुते सचा । देवेभिर्विप्रा ऋषयो नृचक्षसो वि पिबध्वं कुशिकाः सोम्यं मधु ॥

હંસોની જેમ તમે સ્વચ્છ શ્લોક (સ્તુતિ-ગાન) રચો; અદ્રિ (સોમપિષણ-પથ્થરો) અને ગીરો (સ્તુતિઓ)થી મદમત્ત બની, સોમ સુત થતો હોય તે અધ્વર યજ્ઞમાં સાથે રહો. હે વિપ્રો, ઋષિઓ, નૃચક્ષસો—દેવો સાથે, હે કુશિકાઓ, મધુર સોમ્ય મધુને પૂરતું પીવો.

Mantra 11

उप प्रेत कुशिकाश्चेतयध्वमश्वं राये प्र मुञ्चता सुदासः । राजा वृत्रं जङ्घनत्प्रागपागुदगथा यजाते वर आ पृथिव्याः ॥

આગળ વધો, હે કુશિકાઓ; ચેતના જગાવો; રાય (સમૃદ્ધિ) માટે અશ્વને મુક્ત કરો—હે સુદાસ. રાજાએ વૃત્ર (આવરણકર્તા)ને આગળ, પાછળ, ઉપર—ત્રણે દિશામાં—ચૂરી નાખ્યો; ત્યારબાદ પૃથ્વીના વિસ્તૃત પટમાંથી પસંદ કરેલા વર (વરદાન) માટે તે યજ્ઞ કરે છે.

Mantra 12

य इमे रोदसी उभे अहमिन्द्रमतुष्टवम् । विश्वामित्रस्य रक्षति ब्रह्मेदं भारतं जनम् ॥

જે આ બે રોદસી (દ્યુ અને પૃથ્વી)ને ધારણ કરે છે—તે ઇન્દ્રને મેં સ્તુતિથી બળ આપ્યું છે. આ બ્રહ્મ (મંત્રશક્તિ) વિશ્વામિત્રના ભારતો જનને રક્ષે છે.

Mantra 13

विश्वामित्रा अरासत ब्रह्मेन्द्राय वज्रिणे । करदिन्नः सुराधसः ॥

વિશ્વામિત્રોએ વજ્રધારી ઇન્દ્ર માટે બ્રહ્મ (વાણી/મંત્ર) રચ્યું છે; એ તેજસ્વી કર્મ જ અમને સુદાનથી ભરપૂર, સમૃદ્ધ અને સુંદર કલ્યાણ પ્રદાન કરે.

Mantra 14

किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरं दुह्रे न तपन्ति घर्मम् । आ नो भर प्रमगन्दस्य वेदो नैचाशाखं मघवन्रन्धया नः ॥

કીકટોમાં તારા પ્રકાશ-કિરણો શું કરે છે? ત્યાં તો ગાયો ન સમૃદ્ધ રસ દોહે છે, ન ઘૃતની ઉષ્મા તપાવે છે. વાંકડા સુગંધવાળા ગતિમાન પાસેથી સાચું વેદ (જ્ઞાન) અમને લાવી આપ; અને હે મઘવન, યોગ્ય વંશપરંપરાથી વિમુખ એવી શાખાવિહિન/પરકી વૃદ્ધિને અમારા માટે વશમાં કર.

Mantra 15

ससर्परीरमतिं बाधमाना बृहन्मिमाय जमदग्निदत्ता । आ सूर्यस्य दुहिता ततान श्रवो देवेष्वमृतमजुर्यम् ॥

સસરપરીએ અયોગ્ય મનને દબાવી દૂર હાંકી, મહાન (બૃહત્)નું માપ ગોઠવ્યું; જમદગ્નિદત્ત, સૂર્યની પુત્રી, દેવોમાં અમૃત, અજર—શ્રવણ-યશને વિસ્તારી ગઈ.

Mantra 16

ससर्परीरभरत्तूयमेभ्योऽधि श्रवः पाञ्चजन्यासु कृष्टिषु । सा पक्ष्या नव्यमायुर्दधाना यां मे पलस्तिजमदग्नयो ददुः ॥

સસરપરીએ ઝડપથી આ પાંચજન્ય કૃષ્ટિઓ ઉપર શ્રવઃ—પ્રેરિત શ્રવણ-યશ—સ્થાપિત કર્યું. તે પંખવાળી, નવું આયુઃ (જીવનબળ) ધારણ કરાવતી—જેને પલસ્તિ-જમદગ્નિ અગ્નિઓએ મને દાનમાં આપી છે.

Mantra 17

स्थिरौ गावौ भवतां वीळुरक्षो मेषा वि वर्हि मा युगं वि शारि । इन्द्रः पातल्ये ददतां शरीतोररिष्टनेमे अभि नः सचस्व ॥

યુગ્મ શક્તિઓ સ્થિર રહે; અક્ષ દૃઢ રહે; દોરા સરકી ન જાય, યુગ તૂટી ન જાય. ઊબડખાબડ માર્ગે ઇન્દ્ર સ્થિરતા આપે; હે અખંડ નાભિવાળા, અમારાં સાથે જોડાઈ અમારાં સાથે ગતિ કર.

Mantra 18

बलं धेहि तनूषु नो बलमिन्द्रानळुत्सु नः । बलं तोकाय तनयाय जीवसे त्वं हि बलदा असि ॥

અમારી તનૂઓમાં બળ સ્થાપ, હે ઇન્દ્ર; અમારા અખંડ ઉત્સોમાં બળ. જીવવા માટે સંતાનને, તનયને બળ આપ; કેમ કે તું જ ખરેખર બળદાતા છે.

Mantra 19

अभि व्ययस्व खदिरस्य सारमोजो धेहि स्पन्दने शिंशपायाम् । अक्ष वीळो वीळित वीळयस्व मा यामादस्मादव जीहिपो नः ॥

ખદિરના સારને વ્યાપી ગ્રહણ કર; શિંશપા-કાઠમાં સ્પંદનમય ગતિમાં ઓજ (બળ) સ્થાપિત કર. હે અક્ષ (ધરી), દૃઢ થા—દૃઢપણે સ્થિર રહી, તારી દૃઢતા વધાર; આ માર્ગથી સરકી ન જા; હે ગતિને ધારણ કરનાર, અમને ત્યજી ન દે.

Mantra 20

अयमस्मान्वनस्पतिर्मा च हा मा च रीरिषत् । स्वस्त्या गृहेभ्य आवसा आ विमोचनात् ॥

આ વનસ્પતિ-પતિ (વનનો અધિપતિ) અમને રક્ષે—તે ન તો અમને ત્યજે, ન તો અમને હાનિ કરે. સ્વસ્તિ સાથે, આશ્રય-રક્ષા સાથે, સર્વ બંધનમાંથી વિમોચન સાથે, અમને અમારા ગૃહોમાં પહોંચાડે.

Mantra 21

इन्द्रोतिभिर्बहुलाभिर्नो अद्य याच्छ्रेष्ठाभिर्मघवञ्छूर जिन्व । यो नो द्वेष्ट्यधरः सस्पदीष्ट यमु द्विष्मस्तमु प्राणो जहातु ॥

ઇન્દ્ર આજે અમારે પાસે પોતાની બહુવિધ સહાયોથી, શ્રેષ્ઠ ઉપકારોથી આવે; હે મઘવન, હે શૂર, અમને આગળ ધસી જતી ઉર્જામાં પ્રેર. જે અમને દ્વેષે, અધર (નીચ) ચેતનાવાળો—તે પડી જાય; જેને અમે દ્વેષીએ, તેની પ્રાણશક્તિ જ તેને ત્યજી જાય.

Mantra 22

परशुं चिद्वि तपति शिम्बलं चिद्वि वृश्चति । उखा चिदिन्द्र येषन्ती प्रयस्ता फेनमस्यति ॥

પરશુ (કુહાડી)ને પણ તે તેજસ્વી કરી દહકાવે છે; શિમ્બલાને પણ કાપી નાંખે છે. હે ઇન્દ્ર! ઉખા (ચુલ્હાનો પાત્ર) પણ, જ્યારે આગળ ધપાવી કાર્યમાં લગાડાય, ત્યારે ફેન (ફીણ) ઉછાળે છે—એમ જ તારો બળ જડ સાધનોને પણ સક્રિય કરી, અમારા અસ્તિત્વમાં વિજયી બનાવે.

Mantra 23

न सायकस्य चिकिते जनासो लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः । नावाजिनं वाजिना हासयन्ति न गर्दभं पुरो अश्वान्नयन्ति ॥

વિચારશીલ જન સાયક (તીક્ષ્ણબુદ્ધિ)ને ઓળખે છે; પશુ સમજીને લોધ (મંદબુદ્ધિ)ને નેતા બનાવી આગળ નથી ધપાવતા. બળવાનને બળવાન દ્વારા ઉપહાસ થવા દેતા નથી; ઘોડાઓની આગળ ગર્દભ (ગધેડો)ને મૂકતા નથી.

Mantra 24

इम इन्द्र भरतस्य पुत्रा अपपित्वं चिकितुर्न प्रपित्वम् । हिन्वन्त्यश्वमरणं न नित्यं ज्यावाजं परि णयन्त्याजौ ॥

હે ઇન્દ્ર! ભરતના આ પુત્રોએ અપપિત્વ (પછડાવું) ન થવાની કળા શીખી છે, પ્રપિત્વ (અવનતિ)ની નહીં. તેઓ અરણ (અથાક) અશ્વને હાંકે છે, નિત્ય નિષ્ફળ થનારને નહીં; યુદ્ધમાં તેઓ જ્યાવાજ (ધનુષ્ય-બળવંત) પૂર્ણતાના બળને વિજય તરફ પરિભ્રમણ કરાવી નેતૃત્વ આપે છે.