
Sukta 3.8
Viśvāmitra Gāthina (RV 3.8 attribution)
Vanaspati (sacrificial tree/post as divine support)
Triṣṭubh
આ સૂક્ત યજ્ઞ માટે તૈયાર કરાયેલા વનસ્પતિ—પવિત્ર વૃક્ષ/યૂપને—જીવંત દૈવી આધાર તરીકે વંદે છે, જે દેવતાઓ સુધી હવિ પહોંચાડે છે અને યજ્ઞવિધિને સ્થિર રાખે છે. તેમાં કાષ્ઠસ્તંભના અભિષેક, ઊભા કરવાના અને ઘડવાના કાર્યને “દૈવી મધ”થી આશીર્વદિત કરી, યજમાન માટે સમૃદ્ધિ, સંતતિ અને મંગલમય વૃદ્ધિ પ્રગટ થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना दैव्येन । यदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥
હે વનસ્પતિ, દેવયજન કરનારાઓ અધ્વરમાં તને દૈવી મધુથી અભિષેક કરે છે. જ્યારે તું ઊર્ધ્વ ઊભો રહે, ત્યારે અહીં દ્રવિણ (અંતરંગ ધન) સ્થાપ; અથવા જ્યારે તારો નિવાસ આ માતા (પૃથ્વી)ના ઉપસ્થમાં હોય, ત્યારે પણ લાભને સ્થિર કર.
Mantra 2
समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्ताद्ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीरम् । आरे अस्मदमतिं बाधमान उच्छ्रयस्व महते सौभगाय ॥
સમિદ્ધ અગ્નિના પુરસ્તાત્ નમ્ર થઈ આશ્રય લેતો, બ્રહ્મ (વાણી-મંત્ર) દ્વારા અજર અને સુવીર (વીરતા-સમૃદ્ધ) શક્તિને જીતતો—અમાથી દુરમતિ (વાંકું મન, કુટિલ બુદ્ધિ)ને દૂર હાંકી દે; મહાન સૌભાગ્ય માટે ઊંચે ઉઠ, પ્રગટ થા.
Mantra 3
उच्छ्रयस्व वनस्पते वर्ष्मन्पृथिव्या अधि । सुमिती मीयमानो वर्चो धा यज्ञवाहसे ॥
ઉચ્છ્રયસ્વ, હે વનસ્પતે—પૃથિવીના વર્ષ્મન્ (ઉચ્ચ શિખર/ઉપરલા ભાગ) પર. સુમિતિ (સુયોગ્ય માપ-સંતુલન)થી માપાતો, યજ્ઞવાહ (યજ્ઞ વહન કરનાર) માટે વર્ચસ્ (તેજ, કીર્તિ) સ્થાપિત કર.
Mantra 4
युवा सुवासाः परिवीत आगात्स उ श्रेयान्भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ॥
યુવા, સુવાસાઃ (સુવસ્ત્રધારી), પરિવીત—પોતાના તેજથી સર્વત્ર આવૃત—આવે છે; જન્મતો જ તે વધુ શ્રેયસ્કર બને છે. તેને ધીર કવિઓ, ઋષિ-દ્રષ્ટાઓ, સ્વાધ્ય (સ્વ-નિયંત્રિત) મનથી દેવયંતઃ (દેવને શોધતા) ઊંચે ઉઠાવે છે.
Mantra 5
जातो जायते सुदिनत्वे अह्नां समर्य आ विदथे वर्धमानः । पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा देवया विप्र उदियर्ति वाचम् ॥
જન્મેલો તે ફરી જન્મે છે—દિવસોના શુભ-દિનત્વમાં; સભામાં, સમૂહ ગતિમાં વધતો જાય છે. ધીર પુરુષો પ્રેરિત મનીષાથી કર્મોને પવિત્ર કરે છે; દેવમુખી વિપ્ર વાણીને ઊંચે ઉઠાવે છે.
Mantra 6
यान्वो नरो देवयन्तो निमिम्युर्वनस्पते स्वधितिर्वा ततक्ष । ते देवासः स्वरवस्तस्थिवांसः प्रजावदस्मे दिधिषन्तु रत्नम् ॥
હે વનસ્પતિના સ્વામી, જે કંઈ તારા દેવયંત નરોએ માપીને ગોઠવ્યું છે, અથવા જે કંઈ તેજસ્વી સ્વધિતિ (કુહાડી)એ ઘડ્યું છે—તે દેવો, પોતાના સ્વ-પ્રકાશમાં સ્થિત, અમામાં પ્રજાવંત રત્ન સ્થાપે.
Mantra 7
ये वृक्णासो अधि क्षमि निमितासो यतस्रुचः । ते नो व्यन्तु वार्यं देवत्रा क्षेत्रसाधसः ॥
જે કાપીને ધરા પર સ્થાપિત કરાયા છે, યતસ્રુચ—નિયંત્રિત સ્રુચો સાથે—તેો અમારે માટે શ્રેષ્ઠ વાર્ય (વાંછનીય સમૃદ્ધિ) જીતે; દેવમાર્ગે, ક્ષેત્રસાધસ—ક્ષેત્રને સિદ્ધ કરનાર—અમને લાભ અપાવે.
Mantra 8
आदित्या रुद्रा वसवः सुनीथा द्यावाक्षामा पृथिवी अन्तरिक्षम् । सजोषसो यज्ञमवन्तु देवा ऊर्ध्वं कृण्वन्त्वध्वरस्य केतुम् ॥
આદિત્યો, રુદ્રો, વસુઓ—સુનીથા (સુ-નેતૃત્વવાળા)—અને દ્યાવા-પૃથિવી, પૃથિવી તથા અંતરિક્ષ—એકમન થઈ—યજ્ઞનું રક્ષણ કરે; અને અધ્વર (અર્પણ-વિધિ)નું કેતુ (ધ્વજ-ચિહ્ન) ઊર્ધ્વે ઉઠાવે.
Mantra 9
हंसा इव श्रेणिशो यतानाः शुक्रा वसानाः स्वरवो न आगुः । उन्नीयमानाः कविभिः पुरस्ताद्देवा देवानामपि यन्ति पाथः ॥
હંસોની જેમ શ્રેણીબદ્ધ ઉડાનમાં તેઓ આવે છે—શુક્ર તેજ ધારણ કરીને, ‘સ્વર’નો નાદ કરતા; પુરસ્તાત્ કવિઓ દ્વારા ઊર્ધ્વે નેવાતા, દેવો દેવો સુધી પહોંચતા માર્ગે આગળ વધે છે.
Mantra 10
शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सं ददृश्रे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । वाघद्भिर्वा विहवे श्रोषमाणा अस्माँ अवन्तु पृतनाज्येषु ॥
શૃંગવાળાંના શૃંગોની જેમ તેઓ એકસાથે દેખાય છે—ચષાલ ધારણ કરનારા, પૃથિવી પર ‘સ્વર’નાદ કરનારા શક્તિરૂપ; ગાયકોથી હોય કે વિહવ (આહ્વાન)ના પોકારમાં—સાંભળતા—અસ્માને પૃતનાજ્યેષુ (પ્રભુત્વ માટેના યુદ્ધોમાં) રક્ષે.
Mantra 11
वनस्पते शतवल्शो वि रोह सहस्रवल्शा वि वयं रुहेम । यं त्वामयं स्वधितिस्तेजमानः प्रणिनाय महते सौभगाय ॥
હે વનસ્પતિ (વનના અધિપતિ), સો અંકુરોવાળો બનીને ઊગ; હજાર અંકુરોવાળા બનીને—અમે પણ ઊગી ઊઠીએ. જેને આ તેજસ્વી સ્વધિતિ (કુહાડી) આગળ દોરી લાવી છે, તે તું અમને મહાન સૌભાગ્ય—પરિપૂર્ણ સત્તાની વિશાળ સમૃદ્ધિ—તરફ પ્રેર.
Vanaspati is the consecrated sacred wood—often the sacrificial post/tree element—honored as a divine support that upholds the yajña and helps bring blessings back to the worshippers.
The anointing marks consecration: sweetness and purity are symbolically placed into the ritual support so it becomes fit to carry offerings and to attract prosperity and well-being.
It repeatedly asks for draviṇa (wealth), ratna (treasure), prajā (progeny), and expansive growth—pictured as the tree sprouting with hundreds and thousands of shoots.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.