
Sukta 3.26
Viśvāmitra Gāthina / Kuśika lineage (self-referential: kuśikāsaḥ)
Agni Vaiśvānara
Jagatī (likely; long pādas; requires metrical verification)
વિશ્વામિત્રની કુશિક પરંપરાનો આ સ્તોત્ર સર્વવ્યાપી અગ્નિ વૈશ્વાનરને આવાહન કરે છે—એવો વિશ્વ-અગ્નિ જે ‘પ્રકાશમય લોક’ (સ્વર્) ને શોધી કાઢે છે અને ઋતના સત્ય માર્ગે યજ્ઞાર્પણને નિષ્ઠાપૂર્વક વહન કરે છે. સ્તુતિ આગળ વધતાં મરુતો—ઉગ્ર, વર્ષા-દીપ્ત સહાયક—દ્વારા અગ્નિનું બળ વધુ પ્રબળ બને છે; અંતે અગ્નિ અક્ષય, બહુધારા વહેતા ઝરણા સમાન પ્રગટ થાય છે: વાણી (વાચ) નો જ્ઞાની ‘ઉચ્ચારનો પિતા’, જેને સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પોતે જ ધારણ કરે છે.
Mantra 1
वैश्वानरं मनसाग्निं निचाय्या हविष्मन्तो अनुषत्यं स्वर्विदम् । सुदानुं देवं रथिरं वसूयवो गीर्भी रण्वं कुशिकासो हवामहे ॥
અમે હવિષ્મંતો—અર્પણધારી—મનથી વૈશ્વાનર અગ્નિને નિચાય્યા (ધ્યાનપૂર્વક નિહાળી) આવાહન કરીએ છીએ: ગતિના ઋતને અનુસરનાર, સ્વર્વિદ (પ્રકાશમય લોકનો શોધક). વસુ—સમૃદ્ધિ—ની ઇચ્છાવાળા કુશિકાઓ ગીર્ભિઃ (પ્રેરિત વાણીથી) સુદાનુ દેવને, રથિર (યાત્રામાં ઝડપી), રણ્વ (આનંદદાયક) ને હવામહે.
Mantra 2
तं शुभ्रमग्निमवसे हवामहे वैश्वानरं मातरिश्वानमुक्थ्यम् । बृहस्पतिं मनुषो देवतातये विप्रं श्रोतारमतिथिं रघुष्यदम् ॥
અવસ (સહાય) માટે અમે તે શુભ્ર અગ્નિને હવામહે—વૈશ્વાનર, માતરિશ્વાન, ઉકથ્ય (સ્તુતિને યોગ્ય). મનુષ્યમાં દેવતાતયે (દૈવીત્વની રચના માટે) બૃહસ્પતિને: વિપ્ર (પ્રેરિત ઋષિ), શ્રોતાર (સાંભળનાર), અતિથિ (અંતરંગ અતિથિ), રઘુષ્યદ (ઝડપે ગતિ કરનાર).
Mantra 3
अश्वो न क्रन्दञ्जनिभिः समिध्यते वैश्वानरः कुशिकेभिर्युगेयुगे । स नो अग्निः सुवीर्यं स्वश्व्यं दधातु रत्नममृतेषु जागृविः ॥
જન્મજન્માંતરે કુશિકો દ્વારા વૈશ્વાનર (અગ્નિ) અશ્વની જેમ હિહિનાટ સાથે પ્રજ્વલિત થાય છે. અમૃતોમાં જાગૃત એવો એ અગ્નિ અમામાં રત્ન સ્થાપે—સુવીર્ય, અને સ્વશ્વ્ય: જીવનશક્તિઓ પર યોગ્ય અધિપત્ય, જે અમને આગળ વહન કરે.
Mantra 4
प्र यन्तु वाजास्तविषीभिरग्नयः शुभे सम्मिश्लाः पृषतीरयुक्षत । बृहदुक्षो मरुतो विश्ववेदसः प्र वेपयन्ति पर्वताँ अदाभ्याः ॥
અગ્નિઓ પોતાની તવીષી (બળ) સાથે વાજો (વિજય-સમૃદ્ધિઓ)ને આગળ ધપાવે; શુભ કર્મ માટે તેમણે ચિતરાં (પૃષતી) શક્તિઓને જોડ્યાં છે. વિશ્વવેદસ, અદાવ્ય, બૃહદુક્ષ (મહાબળવાન વાછરડા-વૃષભ સમ) મરુતો પર્વતોને કંપાવે છે—સ્થિર પ્રકૃતિને જાગૃત કરી ગતિમાન કરે છે.
Mantra 5
अग्निश्रियो मरुतो विश्वकृष्टय आ त्वेषमुग्रमव ईमहे वयम् । ते स्वानिनो रुद्रिया वर्षनिर्णिजः सिंहा न हेषक्रतवः सुदानवः ॥
અગ્નિશ્રી (અગ્નિના તેજ) ધારણ કરનારા, સર્વ જનસમુદાયોના મરુતોને અમે સહાય માટે બોલાવીએ છીએ; તેમની તીવ્ર, ઉગ્ર રક્ષા અમે ઇચ્છીએ છીએ. ગર્જનારા રુદ્રિય શક્તિઓ, વર્ષાનીર્ણિજ (વર્ષાના તેજસ્વી બળથી આવૃત), સિંહ સમ—હેષક્રતવઃ (આવેગી સંકલ્પવાળા) અને સુદાનવઃ (ઉદાર દાતા) છે.
Mantra 6
व्रातंव्रातं गणंगणं सुशस्तिभिरग्नेर्भामं मरुतामोज ईमहे । पृषदश्वासो अनवभ्रराधसो गन्तारो यज्ञं विदथेषु धीराः ॥
વ્રાતે વ્રાતે, ગણે ગણે—સુસ્પષ્ટ અને યોગ્ય સ્તુતિઓ વડે અમે અગ્નિના તેજસ્વી ભામને અને મરુતોના ઓજને ઇચ્છીએ છીએ. ચિતરાં ઘોડાવાળા, અવિભ્ર (અનાવૃત) દાનવાળા, તેઓ વિદથોમાં યજ્ઞ તરફ આવે છે—વિચારશીલ, વિવેકપૂર્વક ગતિ કરનારા.
Mantra 7
अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमृतं म आसन् । अर्कस्त्रिधातू रजसो विमानोऽजस्रो घर्मो हविरस्मि नाम ॥
હું જન્મથી અગ્નિ છું—જાતવેદા, સર્વ જન્મ-ભવનનો જાણનાર. ઘૃત (ઘીનું તેજ) મારું ચક્ષુ છે; અમૃત મારું આસન/નિવાસ છે. હું અર્ક છું—ત્રિધાતુ આધારવાળો માપ, રજસોના વિસ્તારોને વ્યાપનાર; હું અજસ્ર ઘર્મ (તપસની અવિરત ઉષ્મા) છું; નામથી હું હવિ (હવિષ્ય) છું.
Mantra 8
त्रिभिः पवित्रैरपुपोद्ध्यर्कं हृदा मतिं ज्योतिरनु प्रजानन् । वर्षिष्ठं रत्नमकृत स्वधाभिरादिद्द्यावापृथिवी पर्यपश्यत् ॥
ત્રણ પવિત્રો (છાણણીઓ) વડે તેણે અર્કને શુદ્ધ કર્યો; હૃદય વડે મતિને—જ્યોતિને અનુસરી, પૂર્ણ પ્રજ્ઞાન સાથે. સ્વધાભિઃ (પોતાની સ્વ-શક્તિ/સ્વ-વિધિ) વડે તેણે વર્ષિષ્ઠ રત્ન—અતિપ્રચુર વરસતું ખજાનો—રચ્યું; ત્યારબાદ તેણે દ્યાવા-પૃથિવીને પરિ વ્યાપી ને નિહાળ્યાં.
Mantra 9
शतधारमुत्समक्षीयमाणं विपश्चितं पितरं वक्त्वानाम् । मेळिं मदन्तं पित्रोरुपस्थे तं रोदसी पिपृतं सत्यवाचम् ॥
શતધારા ઉત્સવત્ ઝરણું—અક્ષય, અવિનાશી; ઉચ્ચારિત વચનોના પિતા એવા વિપશ્ચિત ઋષિ—તેને (ઉચ્ચારીને) કહું છું. પિતાના વિશાળ અંકમાં આનંદિત મેળિરૂપ તે; તેને રોદસી—દ્યુ અને પૃથ્વી—પોષે છે અને પરિપૂર્ણ કરે છે; તે સત્યવાચી છે, જેના વચન સત્ય છે.
The hymn primarily praises Agni as Vaiśvānara, the “universal Fire” present among all peoples, who carries offerings and opens the way to the luminous realm (svar).
The Maruts are invoked as powers that bear Agni’s splendor and provide fierce, energizing protection. They strengthen Agni’s work in the sacrifice and symbolize storm-like force that supports growth and victory.
It means Agni is seen as the source of inspired, truthful speech (vāc) and insight. As the sacrificial fire is kindled, it ‘kindles’ clarity and right expression in the worshiper as well.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.