Sukta 2
Sukta 3.2
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 3.2)
Triṣṭubh
ઋગ્વેદ ૩.૨ અગ્નિ માટેનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં તેને દિવ્ય તેજસ્વી યાજક-શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—જેનને દેવો પોતે ક્રતુ (ઇચ્છાશક્તિ) અને દક્ષ (કૌશલ્ય) દ્વારા “જન્મ આપે” છે. દ્રષ્ટા અગ્નિને વાજ (વિજયી સમૃદ્ધિ) સુધી પહોંચાડનાર સર્વોત્તમ, સર્વથી પસંદગીયોગ્ય સાધન તરીકે ઇચ્છે છે; અને તેને ભૃગુ-દત્ત, સિંહસમાન વૈશ્વાનર, તથા યજમાનને ખજાનાં/ધન વહેંચનાર ઉદાર વિતરણકર્તા તરીકે ચિતરે છે.
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि । द्विता होतारं मनुषश्च वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृण्वति ॥
વૈશ્વાનર માટે—ઋત (સત્ય)માં વૃદ્ધિ પામતી ધિષણા વધારનાર અગ્નિ માટે—અમે શુદ્ધ ઘૃત સમાન પરિશુદ્ધ હવ્ય ઉત્પન્ન કરીએ છીએ. માનવ ઉપાસક દ્વિતીયવાર હોતાને ઘડે છે; જેમ ધિયા દ્વારા રથ ઘડાય, તેમ લોહાર હથોડાથી તેને સંયોજે છે.
Mantra 2
स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवत्पुत्र ईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितो दूळभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥
તે પોતાના જન્મથી જ બંને રોદસી—આકાશ અને પૃથ્વી—ને પ્રકાશિત કરે છે; બે માતાઓમાંથી તે સ્તુત્ય પુત્ર બન્યો. હવ્યવાહ અગ્નિ—અજર, અને અમારા હિતમાં સ્થાપિત—દુર્લભ છતાં જનસમુદાયોનો અતિથિ, બહુપ્રકાશી વિભાવસુ છે.
Mantra 3
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥
ક્રતુ અને દક્ષની શક્તિથી, વિધર્મણિ—ઋતના સુવ્યવસ્થિત નિયમમાં—દેવો ચિત્તિભિઃ (પ્રકાશમય અનુભૂતિઓ) દ્વારા અગ્નિને જન્માવે છે. જે ભાનુ અને જ્યોતિથી ઝળહળે છે, મહાન—વિસ્તારના વાજ સમાન—તેને હું ઉપબ્રુવે (આહ્વાન કરું છું), વાજને પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છતો.
Mantra 4
आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्रयं वाजमृग्मियम् । रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमग्निं राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥
આનંદના લાભને ઇચ્છતા અમે સર્વોત્તમ વરણીયને પસંદ કરીએ છીએ—અગ્નિને: અચૂક, વાણીથી સ્તુત બળની પૂર્ણતા; ભૃગુઓનું દાન, ઉશિજ (ઉત્સુક જ્વાળા), કવિ-ક્રતુ (દ્રષ્ટા-ઇચ્છા), દૈવી શોચિષથી તેજસ્વી.
Mantra 5
अग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वृक्तबर्हिषः । यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् ॥
દિવ્ય સુમ્ન માટે પુરુષોએ અગ્નિને અગ્રસ્થાને સ્થાપ્યો છે—અહીં, પાથરેલા બર્હિષવાળા જનોએ. નિયંત્રિત સ્રુચો ધારણ કરીને તેઓ સુરુચ (સુંદર તેજવાળો), વિશ્વદેવ્ય (સર્વદેવમુખી), યજ્ઞોના રુદ્ર-બળને સ્થાપે છે—જે આપણા અપસાં (કર્મો)ની ઇષ્ટિ (ઇચ્છિત અર્પણ)ને સિદ્ધ કરે છે.
Mantra 6
पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यज्ञेषु वृक्तबर्हिषो नरः । अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥
હે પાવક-શોચે (શુદ્ધિકારક જ્વાળા) અગ્નિ! હે હોતર! સુસજ્જ બર્હિષ (યજ્ઞાસન) ધરાવનારા નરો યજ્ઞોમાં તારા ક્ષય (નિવાસ/ધામ)ની આસપાસ એકત્ર થાય છે. સેવા (દુવઃ) અને અંતરતમ પૂર્ણતા (આપ્ય) ઇચ્છતા તેઓ તારી પાસે ઉપાસનામાં બેસે છે; તેમને માટે આત્મિક ધન (દ્રવિણ) સ્થાપિત કર.
Mantra 7
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥
તેને (અગ્નિને) જન્મ સમયે કર્મશક્તિઓ (અપસઃ)એ ધારણ કર્યો ત્યારે તેણે રોદસી—આકાશ અને પૃથ્વી—ને ભર્યા, અને મહાન સ્વર્ (વિશાળ તેજોમય લોક)ને પણ પરિપૂર્ણ કર્યો. ત્યારબાદ કવિ (દ્રષ્ટા) યજ્ઞ માટે પરિ-નીયતે—યજ્ઞમાં પરિક્રમિત કરીને આગળ લઈ જવાય છે—જેમ સમૃદ્ધિ (વાજસાતિ) જીતવા માટે ઝડપી અશ્વને; તે આપણામાં હિત માટે સ્થાપિત છે (ચનોહિતઃ).
Mantra 8
नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् । रथीॠतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥
હવ્યદાતિ (હવિ આપનાર)ને નમસ્કાર કરો; સુ-અધ્વર (સુવ્યવસ્થિત યજ્ઞ)માં, દમ્ય—અજેય—જાતવેદસની સેવા કરો. ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ના મહાન માર્ગનો રથી, વિશાળદર્શી અગ્નિ દેવોનો પુરોહિત—આગે સ્થાપિત નેતા—બન્યો છે.
Mantra 9
तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनोऽग्नेरपुनन्नुशिजो अमृत्यवः । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥
યહ્વ (મહાવેગી) અગ્નિના ત્રણ સમિધાઓને ઉત્સાહી અમૃતત્વવાળા ઉશિજોએ પરિશુદ્ધ કરી. તેમાંની એક તેમણે મર્ત્ય માટે ભોગરૂપે સ્થાપી; બાકી બે પોતાની જ જાતિ-લોક તરફ ઉપર ચઢી ગઈ.
Mantra 10
विशां कविं विश्पतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधितिं न तेजसे । स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥
માનુષી ઇષાઓએ જનસમુદાયોના કવિ, વિશ્પતિ અગ્નિને એકાગ્ર કર્યો—તેજ માટે ધાર ચઢાવેલી કુહાડી સમાન. તે ઊંચાઈ અને નીચાઈમાંથી કંપિત વેગે ગતિ કરે છે; આ ભુવનોમાં દેવત્વના ગર્ભને તે ધારણ કરે છે.
Mantra 11
स जिन्वते जठरेषु प्रजज्ञिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंहः । वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो वि दाशुषे ॥
તે જઠરોમાં વારંવાર જન્મે છે; વૃષભ સમાન ચિત્રમય તેજોમાં ગર્જે છે, સિંહ સમે. વૈશ્વાનર, વિશાળ પરાક્રમી, અમર્ત્ય—વસુ અને રત્નો વહેંચતો—દાતા માટે વિતરે છે.
Mantra 12
वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः । स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः ॥
વૈશ્વાનર પ્રાચીન રીત પ્રમાણે તેજસ્વી શિખર પર આરોહણ કર્યો; સુમન (શુભ વિચારો) સાથે સ્મિત કરતો. તે જાગૃત, પૂર્વવત્ પ્રજાને ધન ઉત્પન્ન કરે છે અને એક જ માર્ગ પર ફરતો રહે છે.
Mantra 13
ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यमा यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम् । तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे ॥
અમે તે અગ્નિને શોધીએ અને આહ્વાન કરીએ છીએ—ઋતવાન (ઋતનો ધારક), યજ્ઞયોગ્ય, વિપ્ર અને ઉકથ્ય—જેનને માતરિશ્વાએ દિવિમાં નિવાસરૂપે સ્થાપ્યો. તેને, બહુ માર્ગે ગમન કરનાર, હરિકેશ (સુવર્ણકેશ), સુદીતી (સુપ્રકાશિત) અગ્નિને, નવીન અને વિશાળ સુવિત (સુપ્રગતિ) માટે અમે પ્રાર્થીએ છીએ.
Mantra 14
शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥
અમે નમસ્કારથી તે અગ્નિને શોધીએ છીએ—ગતિના માર્ગ સમો શુચિ, તેજમાં તીક્ષ્ણધાર, સ્વર્દૃશ (સ્વર-પ્રકાશનો દ્રષ્ટા); દિવનો કેતુ, રોચનસ્થામાં સ્થિત તેજોમય ધ્વજ, ઉષર્બુધ (ઉષા સાથે જાગૃત). અમે તે અગ્નિને—દિવનો મૂર્ધા, અપ્રતિષ્કુત (અપ્રતિરોધ્ય) જ્વાળા, મહાન વાજિન (બળવાન/વિજયી)—વંદન કરીએ છીએ.
Mantra 15
मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥
અમે મન્દ્ર (આનંદમય) અગ્નિને—શુદ્ધ હોતાને, અદ્વયાવિન (અવિભાજ્ય ગતિશીલ), ગૃહના સ્વામી, સ્તુતિને યોગ્ય, સર્વજનમાં વ્યાપક કાર્ય કરનારને—આહ્વાન કરીએ છીએ. તે આત્માના રૂપને મનોહર એવા તેજસ્વી અને અદ્ભુત રથ સમાન દર્શનીય છે; મનુષ્યે સ્થાપિત કરેલો, સદાય ઇન્દ્ર માટેના આસનમાં સ્થિત—એને અમે પ્રાર્થીએ છીએ.
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is invoked as the chosen, most worthy flame—delightful and unerring—whose radiance is divine and whose presence makes the rite effective.
- Development
The hymn unfolds Agni’s origin and mode of manifestation: the gods generate him through kratu and dakṣa, and he appears in many luminous forms as the seer-will guiding right workings.
- Climax
Agni as Vaiśvānara is depicted as repeatedly born, roaring like a bull and lion, wide in power and immortal—then explicitly as the generous distributor of riches and treasures to the sacrificer.
- Where it settles
The praise resolves into a practical boon: may this radiant priest secure vāja and prosperity, rewarding the giver and stabilizing the sacrificial order.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between gods and humans: he carries offerings, awakens the sacrifice, kindles divine powers, and establishes right order in the ritual and in the world through light and heat.
- Inner significanceThe awakened flame of aspiration and discernment—an inner priest that converts intention (kratu) and capacity (dakṣa) into luminous understanding (citti), enabling victory (vāja) and right action.
The seer
- Viśvāmitra GāthinaGāthin (Kauśika lineage is commonly associated with Viśvāmitra in later tradition) · A royal-turned-seer celebrated for transforming kṣatriya power into brahmanical tapas and mantra, and for shaping major Rigvedic theology of Agni, Indra, and the divine order (ṛta).
Famous verses
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥vṛṇīmahe … vareṇyam
vi dāśuṣe
Attributes of the deity
- Hotṛ and divine messenger (dūta)
- Ever-reborn, ever-young (nava/nūtana)
- Kavi-kratu: seer-intelligence with effective will
- Vaiśvānara: universal fire present in many forms
- Radiant (śociṣmat), illuminating (jyotiṣmat)
- Bestower of wealth and treasures to the giver (dāśuṣ)
Also by this seer
- Large portions of Maṇḍala 3 (traditional attribution: RV 3.1–3.53)
- Gayatrī mantra (RV 3.62.10) in later tradition
- Prominent Indra hymns and praise of the Bharata-related ritual milieu within Maṇḍala 3
The rite, step by step
- Prepare the altar/hearth and purify the space (sprinkling, sweeping, setting kindling).
- Kindle Agni (ādhāna/pradīpana) while reciting Agni praises to ‘choose’ (vṛṇīmahe) him as the worthy priest.
- Offer oblations in measured order, asking Agni to convey them and awaken the gods’ presence.
- Conclude with requests for vāja, protection, and wealth for the sacrificer and household/community.
Offerings
- Ghṛta (clarified butter)
- Samidh (kindling sticks)
- Havis (cooked offering)
- Soma-related offerings when in soma context
Frequently Asked Questions
It is a hymn to Agni describing him as the radiant priest and messenger who makes the sacrifice work and brings victory-like strength (vāja) and prosperity to the worshipper.
It highlights that sacred fire is not just physical flame: it is a divine power established through right order, conscious will (kratu), and effective skill (dakṣa), awakened through luminous insight (citti).
Vaiśvānara is Agni as the ‘universal’ fire—present in many forms, repeatedly kindled, mighty and protective, and especially generous in giving wealth and treasures to the one who offers.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
