Opening the text

Sukta 3.4
Viśvāmitra Gāthina (traditional for RV 3.4)
Agni (as Hotṛ and inviter of the gods)
Triṣṭubh
ઋગ્વેદ ૩.૪ અગ્નિ-સ્તુતિ છે, જેમાં અગ્નિને હોતૃ—યજ્ઞનો યાજકીય વાણીરૂપ પુરોહિત—રૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે; તેને પ્રત્યેક સમિધા પ્રજ્વલન સાથે જાગૃત થવા અને દેવોને હવિષ્ય પાસે આમંત્રિત કરીને લાવવા વિનંતી થાય છે. કવિ પ્રભાતપ્રકાશિત પરિપ્રેક્ષ્ય ગુંથીને અનેક દેવતાઓનું સુસંગત આહ્વાન કરે છે, જેથી યજ્ઞ આશીર્વાદ, સદ્વિચાર અને સમૃદ્ધિ માટે દેવશક્તિઓની એક સુવ્યવસ્થિત, એકતાબદ્ધ સભા બની જાય છે.
Mantra 1
समित्समित्सुमना बोध्यस्मे शुचाशुचा सुमतिं रासि वस्वः । आ देव देवान्यजथाय वक्षि सखा सखीन्त्सुमना यक्ष्यग्ने ॥
દરેક સમિધા (ઇંધણ) પર તું પ્રજ્વલિત થા; આનંદિત મનથી અમામાં જાગૃત થા. હે શુચિ, શુચિરૂપ, અમને સુમતિ—સદ્વિચાર—અર્પ; હે વસુ (ધન)ના નિવાસી. હે દેવ, યજ્ઞાર્થે દેવોને અહીં લાવી દે; સખાઓના સખા બની, પ્રસન્ન મનથી, હે અગ્નિ, યજન કર.
Mantra 2
यं देवासस्त्रिरहन्नायजन्ते दिवेदिवे वरुणो मित्रो अग्निः । सेमं यज्ञं मधुमन्तं कृधी नस्तनूनपाद्घृतयोनिं विधन्तम् ॥
જેનાં પૂજનને દેવો દિવસમાં ત્રણ વાર કરે છે—દિવે દિવે વરુણ, મિત્ર અને અગ્નિ—તે આ અમારો યજ્ઞ મધુમય કર. હે તનૂનપાત, ઘૃતયોનિ (ઘી-ગર્ભ) એવા, વિધાનપૂર્વક ગોઠવાયેલા આ કર્મને સ્થિર કર.
Mantra 3
प्र दीधितिर्विश्ववारा जिगाति होतारमिळः प्रथमं यजध्यै । अच्छा नमोभिर्वृषभं वन्दध्यै स देवान्यक्षदिषितो यजीयान् ॥
વિશ્વવર (સર્વ વરદાનોથી સમૃદ્ધ) દીધિતિ—પ્રકાશમય પ્રેરણા—આગળ વધે છે, યજન માટે પ્રથમ પુરોહિત ‘હોતૃ’ને પામવા. નમસ્કારોથી તે વૃષભ (બળવાન)ને સ્તુતિ કરવા જાય છે; પ્રેરિત અને યજ્ઞયોગ્યમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે દેવોને યજન અર્પી ચૂક્યો છે.
Mantra 4
ऊर्ध्वो वां गातुरध्वरे अकार्यूर्ध्वा शोचींषि प्रस्थिता रजांसि । दिवो वा नाभा न्यसादि होता स्तृणीमहि देवव्यचा वि बर्हिः ॥
યજ્ઞમાં તમારો માર્ગ ઊર્ધ્વ છે; ઊંચે ઉઠેલી છે જ્વાલાઓ, અને રજાંસિ (આકાશીય વિસ્તારો) પોતાના પથ પર સ્થાપિત છે. દ્યૌના નાભિમાંથી હોતૃ બેઠો છે; અમે દેવવ્યચા—દેવોને સર્વત્ર વ્યાપે એવો—વિસ્તૃત બર્હિ (પવિત્ર કુશાસન) પાથરીએ છીએ.
Mantra 5
सप्त होत्राणि मनसा वृणाना इन्वन्तो विश्वं प्रति यन्नृतेन । नृपेशसो विदथेषु प्र जाता अभीमं यज्ञं वि चरन्त पूर्वीः ॥
સાત હોતૃશક્તિઓ મનથી પસંદ કરી, ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) દ્વારા ચાલતાં, સર્વને સત્ય તરફ પ્રેરિત કરે છે. વિદથોમાં જન્મેલા, નૃપેશસો (માનવ-નેતા/રક્ષક) બની, તેઓ આ યજ્ઞની આસપાસ પૂર્વી (અਨੇક) રીતોથી વિહરે છે.
Mantra 6
आ भन्दमाने उषसा उपाके उत स्मयेते तन्वा विरूपे । यथा नो मित्रो वरुणो जुजोषदिन्द्रो मरुत्वाँ उत वा महोभिः ॥
ભન્દમાન (પ્રકાશમાન) બે ઉષસાઓ નજીક આવે છે, અને પોતાના ભિન્ન રૂપોમાં દેહથી સ્મિત કરે છે. જેમ મિત্ৰ અને વરુણ અમામાં પ્રસન્ન થાય, તેમ મહોબિઃ (મહાન શક્તિઓથી) મરુત્વાન ઇન્દ્ર પણ અમામાં આનંદ પામે.
Mantra 7
दैव्या होतारा प्रथमा न्यृञ्जे सप्त पृक्षासः स्वधया मदन्ति । ऋतं शंसन्त ऋतमित्त आहुरनु व्रतं व्रतपा दीध्यानाः ॥
દૈવી હોતૃઓ—પ્રથમ—આસન ગ્રહણ કરે છે; સ્વધા (પોતાના સ્વભાવ-નિયમ)માં મદિત એવા સાત બળવાન (પૃક્ષાસ) આનંદિત થાય છે. તેઓ ઋતનું ગાન કરે છે, અને ઋતને જ કહે છે; વ્રતપાલક બની વ્રતોનું રક્ષણ કરતાં, વ્રતને અનુસરી, દીધ્યમાન (તપ્ત તેજમાં) પ્રજ્વલિત રહે છે.
Mantra 8
आ भारती भारतीभिः सजोषा इळा देवैर्मनुष्येभिरग्निः । सरस्वती सारस्वतेभिरर्वाक्तिस्रो देवीर्बर्हिरेदं सदन्तु ॥
ભારતી, ભારતીઓ સાથે એકસૂર બની અહીં આવો; ઇળા, અગ્નિ દ્વારા દેવો અને મનુષ્યો સાથે આવો. સરસ્વતી, સારસ્વતો સાથે નજીક આવો; આ ત્રણ દેવીઓ—આ બર્હિ (પવિત્ર આસન) પર—અહીં બેસો.
Mantra 9
तन्नस्तुरीपमध पोषयित्नु देव त्वष्टर्वि रराणः स्यस्व । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामः ॥
અમારા માટે તે તૂરીપ (ઝડપથી પ્રેરિત કરનાર) વૃદ્ધિ—હે પોષક—પોષિત થાઓ; હે દેવ ત્વષ્ટૃ, વિશાળ આનંદથી વ્યાપ્ત બની અમારા માટે રહો. તારા પરથી જ કર્મયોગ્ય, સુદક્ષ, યુક્તગ્રાવા (દબાણ માટે જોડાયેલા પથ્થરોવાળો) એવો દેવકામ (દેવોને ઇચ્છનાર) વીર જન્મે છે.
Mantra 10
वनस्पतेऽव सृजोप देवानग्निर्हविः शमिता सूदयाति । सेदु होता सत्यतरो यजाति यथा देवानां जनिमानि वेद ॥
હે વનસ્પતિ (પવિત્ર કાષ્ઠ) — અવ સૃજ; દેવોને નજીક લાવ. હવિષ્યનો શમિતા, અગ્નિ, અર્પણને સુસજ્જ કરે છે. ત્યારે જ સત્યતર હોતૃ યજ્ઞ કરે છે, કારણ કે તે દેવોના જન્મો (ઉદ્ભવ અને યોગ્ય વિધિઓ) જાણે છે.
Mantra 11
आ याह्यग्ने समिधानो अर्वाङिन्द्रेण देवैः सरथं तुरेभिः । बर्हिर्न आस्तामदितिः सुपुत्रा स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम् ॥
હે અગ્નિ, સમિધાથી પ્રજ્વલિત થઈ, અહીં આવ; ઇન્દ્ર અને દેવો સાથે એક જ રથમાં, ત્વરિત શક્તિઓ સાથે. અમારું બર્હિઃ (પવિત્ર આસન) સ્થિર રહે; સુપુત્રા અદિતિ અહીં બેસે. સ્વાહા—અમૃત દેવો (અર્પણમાં અને આંતરિક વૃદ્ધિમાં) આનંદ પામે.
It establishes Agni as the active priest of the sacrifice (Hotṛ), asking him to awaken when kindled, bring the gods to the ritual, and grant clear, auspicious thought and well-being.
Agni is the one who gathers the gods to the offering. The hymn names dawn (Uṣas), cosmic order (Mitra–Varuṇa), and victorious force (Indra with the Maruts) to make the sacrifice complete and balanced.
“Svāhā” is the ritual exclamation that seals an oblation. Here it also expresses the wish that the immortal gods accept the offering and rejoice, confirming the rite’s success.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.