
Sukta 3.56
Viśvāmitra Gāthina (family attribution for Maṇḍala 3)
Dharmic/Ṛta-order of the gods (cosmic law) rather than a single personalized deity
Triṣṭubh
આ સૂક્ત અખંડ ઋતની સ્તુતિ કરે છે—દેવો જે દૃઢ, પ્રાથમિક નિયમો (વ્રત) દ્વારા બ્રહ્માંડને ધારણ કરે છે તે એટલા અચલ છે કે લોકો અને પર્વતો પણ વળવા માટે બાધ્ય થતા નથી. વારંવાર આવતાં ત્રિગુણ બંધારણો (ત્રણ લોક, ત્રણ શક્તિઓ, ત્રણ જળ) દ્વારા તે દર્શાવે છે કે કોસ્મિક વ્યવસ્થા એક નમૂનાબદ્ધ, લયબદ્ધ શાસન છે, જે યજ્ઞસત્રમાં ઉતરી આવે છે. આ સૂક્તનો હેતુ યજમાનના યજ્ઞકર્મ અને વિચારને તે ઊંચા, અવિચ્છેદ્ય ધર્મ/ઋત-નિયમ સાથે સુસંગત કરવો છે, જેથી દેવો “આવે” અને કલ્યાણ સ્થાપે.
Mantra 1
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां प्रथमा ध्रुवाणि । न रोदसी अद्रुहा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥
માયિનઃ હોવા છતાં ધીર પુરુષો દેવોના પ્રથમ, ધ્રુવ વ્રતોનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી. સત્યને અદ્રુહા એવા બે રોદસી તેમના વિધિઓથી વળતા નથી; ન તો સ્થિતિવંત પર્વતો નમાવવામાં આવે છે.
Mantra 2
षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यृतं वर्षिष्ठमुप गाव आगुः । तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्येका ॥
એક (એકમાત્ર) ગતિમાન સત્તા છ ભારોને ધારણ કરે છે અને અતિપ્રચુર ઋતને (સત્ય-વ્યવસ્થાને) વહન કરે છે; ગાયો તેની પાસે નજીક આવે છે. ત્રણ મહાન ઉપરનાં લોક સ્થિર ઊભાં છે; બે ગુહામાં ગુપ્ત રાખેલાં છે, એક દર્શનીય (પ્રગટ) છે.
Mantra 3
त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥
ત્રિપાજસ (ત્રિ-તેજ) ધરાવતો, સર્વરૂપ એવો વૃષભ; અને ત્રિધા, અનેક રીતે, પ્રજાઓથી પરિપૂર્ણ. ત્ર્યનીક (ત્રિ-મુખ/ત્રિ-આકાર) તે મહિમાવાન શાસન કરે છે. એ રેતોધા (બીજ-ધારક) વૃષભ શાશ્વતતાઓનો સ્વામી છે.
Mantra 4
अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्व्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥
તેમનો માર્ગ નજીક જ જાગૃત થયો; આદિત્યોના આહ્વાને ‘ચારુ નામ’ (મધુર/મનોહર નામ) પ્રગટ થયું. દેવીઓ એવી આપઃ (દિવ્ય જળો) પણ તેને અનુગૃહીત થઈ; પોતાની પોતાની ગતિમાં અલગ અલગ વહેતાં, તેને સર્વત્ર પરિઘમાં આવરી લીધું.
Mantra 5
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥
ષડાધાર પર સ્થાપિત ત્રણ સિંધુ-નદીઓ છે; કવિઓનું કર્મ પણ ત્રિગુણ છે; અને વિદથોમાં ત્રિમાતા સમ્રાટ્ (સર્વાધિપતિ) રૂપે રાજ કરે છે. ઋતને વધારતી ત્રણ કન્યાઓ છે; ગહનનાં ત્રણ અપ્યઃ (જળ) છે; અને તેઓ આકાશમાંથી ત્રિવાર ગતિ કરે છે—યજ્ઞસત્રોમાં અધિપત્ય ધરાવતી.
Mantra 6
त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह्नः । त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धाः ॥
હે સવિતૃ, આકાશમાંથી ત્રિવાર ઇચ્છનીય વરદાન પ્રગટ કર; દિવસે દિવસે તેમને પ્રવર્તમાન કર—અમારા માટે દિવસોમાં ત્રિવાર. ત્રિધાતુ લોકમાંથી ધન અને શુભ વસુઓ વરસાવ; હે ભગ, રક્ષક, જીત માટેની શક્તિ અમારી ધિષણા (બુદ્ધિ)માં સ્થાપિત કર.
Mantra 7
त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । आपश्चिदस्य रोदसी चिदुर्वी रत्नं भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥
આકાશમાંથી ત્રિવાર સવિતૃ પોતાની પ્રેરણા ચલાવે છે; અને સુપાણી એવા બે રાજા—મિત્ર અને વરુણ—તેને આધાર આપે છે. જળો પણ, અને વિશાળ દ્યાવા-પૃથિવી પણ, સવિતૃના સવ (સર્જક પ્રેરણ) માટે રત્ન (ધન)ની યાચના કરે છે.
Mantra 8
त्रिरुत्तमा दूणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः । ऋतावान इषिरा दूळभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥
ત્રિવાર સર્વોત્તમ, દુર્લંઘ્ય એવા તેજોમય લોક છે; ત્યાં અસુરના ત્રણ વીર રાજ કરે છે. ઋતવાન, ઉર્જાવાન અને દુર્જય—આ દેવો સ્વર્ગમાંથી ત્રિવાર અમારી યજ્ઞસભામાં આવે.
It is mainly about Ṛta—the firm cosmic order and the gods’ unbreakable ordinances. The hymn says this order cannot be bent, and it asks the divine powers to preside over the sacrifice.
The repeated triads (three realms, three waters/rivers, three ruling powers) present the universe as patterned and governed. The hymn uses this structure to show that Ṛta is an ordered, rhythmic principle that also guides the ritual.
Not strictly. Its focus is the dharmic/Ṛta-order upheld by the gods, though some verses can be read alongside Savitṛ-like ordering and impulsion; the emphasis remains on the governing law rather than a single personalized deity.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.