Sukta 2
Sukta 3.2
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 3.2)
Triṣṭubh
ऋग्वेदस्य ३.२ सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसा अग्निदेवताकं, यत्र तम् अग्निं दिव्यतेजसम् ऋत्विजं ब्रह्मशक्तिं च स्तौति—यं देवाः स्वयमेव क्रतुनाऽभिप्रयत्नेन दक्षेण च कौशलेन “जनयन्ति” इति। द्रष्टा तम् अग्निं वाजाय जयसमृद्ध्यै वर्यतमं साधनं याचते; तं भृगुदत्तं सिंहवद् वैश्वानरं, यजमानाय रत्नानां उदारं वितरकं च निरूपयति।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि । द्विता होतारं मनुषश्च वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृण्वति ॥
ऋतावृधे वैश्वानराय धिषणाम् वर्धयतेऽग्नये, पूतं घृतमिव हव्यं जनामसि। मनुषश्च वाघतः द्विता होतारं समृण्वति; धिया रथं न कुलिशः।
Mantra 2
स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवत्पुत्र ईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितो दूळभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥
स जनुषा उभे रोदसी रोचयत्; स मातृभ्याम् ईड्यः पुत्रोऽभवत्। हव्यवाळ् अग्निरजरः चनोहितो, दूळभो विशाम् अतिथिर्विभावसुः।
Mantra 3
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासोऽग्निं जनयन्त चित्तिभिः। रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे॥
Mantra 4
आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्रयं वाजमृग्मियम् । रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमग्निं राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥
मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे—अग्निमह्रयम्, वाजमृग्मियम्; भृगूणां रातिम्, उशिजं, कविक्रतुम्, दिव्येन शोचिषा राजन्तम्।
Mantra 5
अग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वृक्तबर्हिषः । यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् ॥
सुम्नाय जना अग्निं पुरो दधिरे—इह वृक्तबर्हिषः। यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् अधिष्ठापयन्ति।
Mantra 6
पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यज्ञेषु वृक्तबर्हिषो नरः । अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥
हे पावकशोचेऽग्ने, हे होतः! वृक्तबर्हिषो नराः यज्ञेषु तव क्षयं परितः समुपासते। ते दुव इच्छमानाः आप्यं चाभिकाङ्क्षन्तः त्वामुपासते; तेषां त्वं द्रविणं धेहि।
Mantra 7
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥
स रोदसी अपृणत्, महत् स्वश्चापूरयत्, यदा एनम् अपसो जातम् अधारयन्। अथ स कविरध्वराय परि नीयते, अत्यो न वाजसातये; चनोहितोऽस्मासु हिताय निहितः।
Mantra 8
नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् । रथीॠतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥
हव्यदातिं नमस्यत; स्वध्वरं दम्यं जातवेदसं दुवस्यत। ऋतस्य बृहतो रथी विचर्षणिरग्निर्देवानां पुरोहितोऽभवत्।
Mantra 9
तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनोऽग्नेरपुनन्नुशिजो अमृत्यवः । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥
यह्वस्य परिज्मनोऽग्नेस्तिस्रः समिधः उशिजोऽमृत्यवः परि अपुनन्। तासामेकाम् अदधुर्मर्त्ये भुजम्; द्वे उप जामिमीयेयतुः स्वजन-लोकम्।
Mantra 10
विशां कविं विश्पतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधितिं न तेजसे । स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥
मानुषीरिषः विशां कविं विश्पतिमग्निं तेजसे स्वधितिं न सं सीम् अकृण्वन्। स उद्वतो निवतो याति वेविषत्; स गर्भम् एषु भुवनेषु दीधरत्।
Mantra 11
स जिन्वते जठरेषु प्रजज्ञिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंहः । वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो वि दाशुषे ॥
स जठरेषु प्रजज्ञिवान् पुनःपुनर्जायते; वृषा चित्रेषु नानदन् सिंह इव। वैश्वानरः पृथुपाजाऽमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो दाशुषे वि ददाति।
Mantra 12
वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः । स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः ॥
वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद् दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः। स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः॥
Mantra 13
ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यमा यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम् । तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे ॥
ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यम् आ यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम्। तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे॥
Mantra 14
शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥
शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम्। अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत्॥
Mantra 15
मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥
वयं मन्द्रं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिं होतारमग्निं रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिन्द्राय ईमहे।
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is invoked as the chosen, most worthy flame—delightful and unerring—whose radiance is divine and whose presence makes the rite effective.
- Development
The hymn unfolds Agni’s origin and mode of manifestation: the gods generate him through kratu and dakṣa, and he appears in many luminous forms as the seer-will guiding right workings.
- Climax
Agni as Vaiśvānara is depicted as repeatedly born, roaring like a bull and lion, wide in power and immortal—then explicitly as the generous distributor of riches and treasures to the sacrificer.
- Where it settles
The praise resolves into a practical boon: may this radiant priest secure vāja and prosperity, rewarding the giver and stabilizing the sacrificial order.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between gods and humans: he carries offerings, awakens the sacrifice, kindles divine powers, and establishes right order in the ritual and in the world through light and heat.
- Inner significanceThe awakened flame of aspiration and discernment—an inner priest that converts intention (kratu) and capacity (dakṣa) into luminous understanding (citti), enabling victory (vāja) and right action.
The seer
- Viśvāmitra GāthinaGāthin (Kauśika lineage is commonly associated with Viśvāmitra in later tradition) · A royal-turned-seer celebrated for transforming kṣatriya power into brahmanical tapas and mantra, and for shaping major Rigvedic theology of Agni, Indra, and the divine order (ṛta).
Famous verses
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥vṛṇīmahe … vareṇyam
vi dāśuṣe
Attributes of the deity
- Hotṛ and divine messenger (dūta)
- Ever-reborn, ever-young (nava/nūtana)
- Kavi-kratu: seer-intelligence with effective will
- Vaiśvānara: universal fire present in many forms
- Radiant (śociṣmat), illuminating (jyotiṣmat)
- Bestower of wealth and treasures to the giver (dāśuṣ)
Also by this seer
- Large portions of Maṇḍala 3 (traditional attribution: RV 3.1–3.53)
- Gayatrī mantra (RV 3.62.10) in later tradition
- Prominent Indra hymns and praise of the Bharata-related ritual milieu within Maṇḍala 3
The rite, step by step
- Prepare the altar/hearth and purify the space (sprinkling, sweeping, setting kindling).
- Kindle Agni (ādhāna/pradīpana) while reciting Agni praises to ‘choose’ (vṛṇīmahe) him as the worthy priest.
- Offer oblations in measured order, asking Agni to convey them and awaken the gods’ presence.
- Conclude with requests for vāja, protection, and wealth for the sacrificer and household/community.
Offerings
- Ghṛta (clarified butter)
- Samidh (kindling sticks)
- Havis (cooked offering)
- Soma-related offerings when in soma context
Frequently Asked Questions
It is a hymn to Agni describing him as the radiant priest and messenger who makes the sacrifice work and brings victory-like strength (vāja) and prosperity to the worshipper.
It highlights that sacred fire is not just physical flame: it is a divine power established through right order, conscious will (kratu), and effective skill (dakṣa), awakened through luminous insight (citti).
Vaiśvānara is Agni as the ‘universal’ fire—present in many forms, repeatedly kindled, mighty and protective, and especially generous in giving wealth and treasures to the one who offers.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
