Sukta 31
Sukta 3.31
Viśvāmitra Gāthina (Kauśika) (traditional attribution for Maṇḍala 3; hymn 3.31 often associated with Viśvāmitra’s circle)
Agni (with esoteric family/cosmic relations imagery)
Triṣṭubh
विश्वामित्रपरम्परायाः अयं सूक्तः अग्निं गूढेन कुलवंशसम्बन्धरूपकेण स्तौति—पिता, दुहिता, ज्ञातय इत्यादिभिः—येन ऋतं (विश्वव्यवस्था) गूढसम्बन्धैः प्रज्वलति धार्यते च इति सूचयन्। अन्तःस्थितात् धर्मविदः वह्नेः आरभ्य, यः शक्तीन् संयुनक्ति समन्वयति च, ततः परं व्यापकं सृष्टिदर्शनं प्रति गच्छति—पितुः आसनाधारस्य प्रतिष्ठापनं, दीप्तस्य लोकस्य विस्तारश्च। अन्ते सूक्तं रणात्मकं व्यवहारिकं च भवति; विघ्नभेदकं धनजयविजयप्रदं बलम् इन्द्रं आह्वयति, यत् यज्ञऋतस्य परिपाकः रक्षणे पूर्णतायां च परिणमति इति दर्शयन्।
Mantras
Mantra 1
शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गाद्विद्वाँ ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् । पिता यत्र दुहितुः सेकमृञ्जन्त्सं शग्म्येन मनसा दधन्वे ॥
शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गाद् विद्वान् ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् । पिता यत्र दुहितुः सेकं ऋञ्जन् तत्र शग्म्येन मनसा सं दधन्वे ॥
Mantra 2
न जामये तान्वो रिक्थमारैक्चकार गर्भं सनितुर्निधानम् । यदी मातरो जनयन्त वह्निमन्यः कर्ता सुकृतोरन्य ऋन्धन् ॥
न जामये तान्वो रिक्थम् आरैक् चकार गर्भं सनितुर्निधानम् । यदी मातरो जनयन्त वह्निमन्यः कर्ता सुकृतोरन्य ऋन्धन् ॥
Mantra 3
अग्निर्जज्ञे जुह्वा रेजमानो महस्पुत्राँ अरुषस्य प्रयक्षे । महान्गर्भो मह्या जातमेषां मही प्रवृद्धर्यश्वस्य यज्ञैः ॥
अग्निर्जज्ञे जुह्वा रेजमानो महस्पुत्रान् अरुषस्य प्रयक्षे । महान् गर्भो मह्या जातमेषां मही प्रवृद्धिर्यश्वस्य यज्ञैः ॥
Mantra 4
अभि जैत्रीरसचन्त स्पृधानं महि ज्योतिस्तमसो निरजानन् । तं जानतीः प्रत्युदायन्नुषासः पतिर्गवामभवदेक इन्द्रः ॥
जैत्र्यः शक्तयः स्पृधानमभ्यसचन्त; तमसो महज्ज्योतिः निरजानन्। तं जानत्य उषासः प्रत्युदायन्; एक एव इन्द्रः गवां (रश्मीनां) पतिरभवत्।
Mantra 5
वीळौ सतीरभि धीरा अतृन्दन्प्राचाहिन्वन्मनसा सप्त विप्राः । विश्वामविन्दन्पथ्यामृतस्य प्रजानन्नित्ता नमसा विवेश ॥
वीळूः सतीः धीरा अभ्यतृन्दन्—मनसा प्राचाहिन्वन् सप्त विप्राः। ते विश्वां पथ्यामृतस्याविन्दन्; स प्रजानन् नमसा तासु विवेश।
Mantra 6
विदद्यदी सरमा रुग्णमद्रेर्महि पाथः पूर्व्यं सध्र्यक्कः । अग्रं नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गात् ॥
यदा सरमा अद्रेः रुग्णं विवरं विदद्—महि पाथः पूर्व्यं सध्र्यक्कः—कथं नु; सा सुपद्य अक्षराणामग्रं नयत्। प्रथमा जानती रवं प्रत्यगात्।
Mantra 7
अगच्छदु विप्रतमः सखीयन्नसूदयत्सुकृते गर्भमद्रिः । ससान मर्यो युवभिर्मखस्यन्नथाभवदङ्गिराः सद्यो अर्चन् ॥
अगच्छद् विप्रतमः सखीयन्; अद्रिः सुकृते गर्भम्—गूढं ज्योतिषो भ्रूणम्—असूदयत्। स ससान मर्यो युवभिर्मखस्यन्; अथाभवद् अङ्गिराः सद्योऽर्चन्।
Mantra 8
सतःसतः प्रतिमानं पुरोभूर्विश्वा वेद जनिमा हन्ति शुष्णम् । प्र णो दिवः पदवीर्गव्युरर्चन्त्सखा सखीँरमुञ्चन्निरवद्यात् ॥
यः सतःसतः प्रतिमानं पुरोभूः, स विश्वा वेद जनिमा हन्ति शुष्णम्। स नो दिवः पदवीर्गव्युरर्चन् प्रकाशेन स्तोत्रेण विवृणोति; सखा सखीन् अवद्याद् बन्धनात् निरमुचत्।
Mantra 9
नि गव्यता मनसा सेदुरर्कैः कृण्वानासो अमृतत्वाय गातुम् । इदं चिन्नु सदनं भूर्येषां येन मासाँ असिषासन्नृतेन ॥
नि गव्यता मनसा सेदुरर्कैः, कृण्वानासोऽमृतत्वाय गातुम्। इदं चिन्नु सदनं भूर्येषां, येन मासान् ऋतेनासिषासन्।
Mantra 10
सम्पश्यमाना अमदन्नभि स्वं पयः प्रत्नस्य रेतसो दुघानाः । वि रोदसी अतपद्घोष एषां जाते निष्ठामदधुर्गोषु वीरान् ॥
सम्पश्य॑मानाः स्वे पय॑सि अमदन्, प्र॒त्नस्य॒ रेत॑सः पयः दु॒हाना॑ः। एषां घोषः रोद॑सी व्यतपदत्; जाते सति निष्ठां दृढाम् अदधुः, गोषु (रश्मिषु) वीरान् न्यधुः।
Mantra 11
स जातेभिर्वृत्रहा सेदु हव्यैरुदुस्रिया असृजदिन्द्रो अर्कैः । उरूच्यस्मै घृतवद्भरन्ती मधु स्वाद्म दुदुहे जेन्या गौः ॥
स वृत्रहा जातेभिः (देवैः) हव्यैः सह सेदुः; इन्द्रो अर्कैः उस्रियाः (दीप्ताः गावः) असृजत्। उरूच्यस्मै घृतवद्भरन्ती जेन्या गौः मधु स्वाद्म दुदोह।
Mantra 12
पित्रे चिच्चक्रुः सदनं समस्मै महि त्विषीमत्सुकृतो वि हि ख्यन् । विष्कभ्नन्तः स्कम्भनेना जनित्री आसीना ऊर्ध्वं रभसं वि मिन्वन् ॥
पित्रे चित् सदनं चक्रुः, तस्मै समं न्यधुः; सुकृतो महि त्विषीमत् (जगत्) विख्यन्। स्कम्भनेन विष्कभ्नन्तः, जनित्री-शक्तौ आसीनाः, ऊर्ध्वं रभसं बलं विमिन्वन् (विस्तारयन्)।
Mantra 13
मही यदि धिषणा शिश्नथे धात्सद्योवृधं विभ्वं रोदस्योः । गिरो यस्मिन्ननवद्याः समीचीर्विश्वा इन्द्राय तविषीरनुत्ताः ॥
यदा मही धिषणा शिश्नथे धात्सद्यः, तदा रोदस्योर्मध्ये विभ्वं वृद्धिं त्वरया विवर्धयति। यस्मिन्ननवद्याः समीचीर्गिरः सन्ति—विश्वा इन्द्राय तविषीरनुत्ताः समर्पिताः।
Mantra 14
मह्या ते सख्यं वश्मि शक्तीरा वृत्रघ्ने नियुतो यन्ति पूर्वीः । महि स्तोत्रमव आगन्म सूरेरस्माकं सु मघवन्बोधि गोपाः ॥
मह्यै ते सख्यं वृणे; हे वृत्रघ्ने, ते पूर्वीर्नियुतः शक्तीरायान्ति। सूरेरवाय महत् स्तोत्रमवागमाम; अस्माकं मघवन् गोपाः सन् बोधि।
Mantra 15
महि क्षेत्रं पुरु श्चन्द्रं विविद्वानादित्सखिभ्यश्चरथं समैरत् । इन्द्रो नृभिरजनद्दीद्यानः साकं सूर्यमुषसं गातुमग्निम् ॥
महि क्षेत्रं पुरु चन्द्रं विविद्वान्, आदित्सखिभ्यश्चरथं समैरत्। दीद्यान इन्द्रो नृभिरजनत् सूर्यं चोषसं गातुमग्निं च—नेतारं दैवीं धियं।
Mantra 16
अपश्चिदेष विभ्वो दमूनाः प्र सध्रीचीरसृजद्विश्वश्चन्द्राः । मध्वः पुनानाः कविभिः पवित्रैर्द्युभिर्हिन्वन्त्यक्तुभिर्धनुत्रीः ॥
अपोऽपि एष विभुः दमूनाः प्र सध्रीचीः ससृजे, विश्वश्चन्द्राः कृत्वा। मध्वः पुनानाः कविभिः पवित्रैः प्रेरिताः, द्युभिरक्तुभिश्च हिन्वन्ति धनुत्रीः सरितः।
Mantra 17
अनु कृष्णे वसुधिती जिहाते उभे सूर्यस्य मंहना यजत्रे । परि यत्ते महिमानं वृजध्यै सखाय इन्द्र काम्या ऋजिप्याः ॥
अनु कृष्णे वसुधिती जिहाते, उभे सूर्यस्य मंहना यजत्रे। परि यत्ते महिमानं वृजध्यै, सखाय इन्द्र काम्या ऋजिप्याः प्र नुदन्ति पन्थानम्।
Mantra 18
पतिर्भव वृत्रहन्त्सूनृतानां गिरां विश्वायुर्वृषभो वयोधाः । आ नो गहि सख्येभिः शिवेभिर्महान्महीभिरूतिभिः सरण्यन् ॥
पतिर्भव वृत्रहन् सूनृतानां, गिरां विश्वायुर् वृषभो वयोधाः। आ नो गहि सख्येभिः शिवेभिः, महान् महीभिरूतिभिः सरण्यन्।
Mantra 19
तमङ्गिरस्वन्नमसा सपर्यन्नव्यं कृणोमि सन्यसे पुराजाम् । द्रुहो वि याहि बहुला अदेवीः स्वश्च नो मघवन्त्सातये धाः ॥
तमङ्गिरस्वन्नमसा सपర్యन्नव्यं कृणोमि सन्यसे पुराजाम् । द्रुहो वि याहि बहुला अदेवीः स्वश्च नो मघवन्त्सातये धाः ॥
Mantra 20
मिहः पावकाः प्रतता अभूवन्त्स्वस्ति नः पिपृहि पारमासाम् । इन्द्र त्वं रथिरः पाहि नो रिषो मक्षूमक्षू कृणुहि गोजितो नः ॥
मिहः पावकाः प्रतता अभूवन्त्स्वस्ति नः पिपृहि पारमासाम् । इन्द्र त्वं रथिरः पाहि नो रिषो मक्षूमक्षू कृणुहि गोजितो नः ॥
Mantra 21
अदेदिष्ट वृत्रहा गोपतिर्गा अन्तः कृष्णाँ अरुषैर्धामभिर्गात् । प्र सूनृता दिशमान ऋतेन दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥
अदेदिष्ट वृत्रहा गोपतिर्गा अन्तः कृष्णाँ अरुषैर्धामभिर्गात् । प्र सूनृता दिशमान ऋतेन दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥
Mantra 22
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम् ॥
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम् ॥
Frequently Asked Questions
The hymn speaks in symbolic family language to show hidden relationships in creation—how powers “beget,” nourish, and join to sustain Ṛta. Agni is the revealer and unifier of these relationships through the sacrificial fire.
Its main focus is Agni, especially as the Ṛta-knowing mediator and cosmic organizer. The final verse turns to Indra for practical help—victory, protection, and the breaking of obstacles.
It can be recited at a morning or evening lamp/fire offering with ghee, focusing on aligning the mind with Ṛta and asking for clarity and harmony. The concluding Indra-invocation can be used when seeking strength to overcome difficulties.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.