
Sukta 3.54
Viśvāmitra Gāthina (Maṇḍala 3)
Triṣṭubh (probable; hymn 3.54 largely Triṣṭubh)
अस्य सूक्तस्य विश्वामित्रः प्रायः अग्निं जागरूकं प्रार्थनाश्रवणं देवं च आह्वयति, यः यजमानानां बलं प्रेरणां जयञ्च संगृह्णाति। स्तुतिविस्तारे द्यावापृथिव्यौ विशेषतः, अनन्तरं त्वष्टा ऋभुभिः (पूष्णा सह) च, यज्ञस्य ऋतव्यवस्थां दृढयन्ति—सम्यक् शिल्पं, सम्यग् आहुति, सम्यक् रक्षणं च। अन्ते कविः अग्निं प्रत्यक्षं याचते—सः हव्यानि मधुरयतु, समिधा दीप्तिबलेन ज्वलतु, संग्रामे शत्रून् जयतु, यजमानं च प्रतिदिनं प्रकाशयतु।
Mantra 1
इमं महे विदथ्याय शूषं शश्वत्कृत्व ईड्याय प्र जभ्रुः । शृणोतु नो दम्येभिरनीकैः शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्रः ॥
इमं महे विदथ्याय शूषं शश्वत्कृत्वा ईड्याय प्र जभ्रुः। शृणोतु नो दम्येभिरनीकैः शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्रः॥
Mantra 2
महि महे दिवे अर्चा पृथिव्यै कामो म इच्छञ्चरति प्रजानन् । ययोर्ह स्तोमे विदथेषु देवाः सपर्यवो मादयन्ते सचायोः ॥
महि महे दिवे अर्चा पृथिव्यै; कामो म इच्छञ्चरति प्रजानन्। ययोर्ह स्तोमे विदथेषु देवाः सपर्यवो मादयन्ते सचायोः॥
Mantra 3
युवोॠतं रोदसी सत्यमस्तु महे षु णः सुविताय प्र भूतम् । इदं दिवे नमो अग्ने पृथिव्यै सपर्यामि प्रयसा यामि रत्नम् ॥
युवो ऋतं रोदसी सत्यमस्तु महे षु णः सुविताय प्र भूतम्। इदं दिवे नमो अग्ने पृथिव्यै सपर्यामि प्रयसा यामि रत्नम्॥
Mantra 4
उतो हि वां पूर्व्या आविविद्र ऋतावरी रोदसी सत्यवाचः । नरश्चिद्वां समिथे शूरसातौ ववन्दिरे पृथिवि वेविदानाः ॥
उतो हि वां पूर्व्या आविविद्र ऋतावरी रोदसी सत्यवाचः। नरश्चिद्वां समिथे शूरसातौ ववन्दिरे पृथिवि वेविदानाः॥
Mantra 5
को अद्धा वेद क इह प्र वोचद्देवाँ अच्छा पथ्या का समेति । ददृश्र एषामवमा सदांसि परेषु या गुह्येषु व्रतेषु ॥
को अद्धा वेद क इह प्र वोचत् देवान् अच्छा पथ्या का समेति। ददृश्र एषामवमा सदांसि परेषु या गुह्येषु व्रतेषु॥
Mantra 6
कविर्नृचक्षा अभि षीमचष्ट ऋतस्य योना विघृते मदन्ती । नाना चक्राते सदनं यथा वेः समानेन क्रतुना संविदाने ॥
कविर्नृचक्षा अभि षीमचष्ट ऋतस्य योना विघृते मदन्ती। नाना चक्राते सदनं यथा वेः समानेन क्रतुना संविदाने॥
Mantra 7
समान्या वियुते दूरेअन्ते ध्रुवे पदे तस्थतुर्जागरूके । उत स्वसारा युवती भवन्ती आदु ब्रुवाते मिथुनानि नाम ॥
समान्यौ सत्त्वतः, तथापि दूरेऽन्ते वियुते; ध्रुवे पदे जागरूके तिष्ठतः। उत स्वसारौ युवती भवती चिरनवीनशक्त्यौ मिथुनानि नामानि ब्रूतः।
Mantra 8
विश्वेदेते जनिमा सं विविक्तो महो देवान्बिभ्रती न व्यथेते । एजद्ध्रुवं पत्यते विश्वमेकं चरत्पतत्रि विषुणं वि जातम् ॥
विश्वान्येतानि जनिमानि क्रमशः सं विविक्तानि; महो देवान् बिभ्रती ते द्वे न व्यथेते। एजत् ध्रुवं प्रति पत्यते; विश्वम् एकम्। चरन् पतत्री विषुणं विजातं बहुधा प्रादुर्भवति।
Mantra 9
सना पुराणमध्येम्यारान्महः पितुर्जनितुर्जामि तन्नः । देवासो यत्र पनितार एवैरुरौ पथि व्युते तस्थुरन्तः ॥
सना पुरा अहं पुराणं प्रति गच्छामि; समीपात् महतः पितुः जनितुः जामिं प्रति—तन्नः स्यात्। यत्र देवासः पनितारैः प्रेरणैः उरौ पथि व्युतेऽन्तः तस्थुः।
Mantra 10
इमं स्तोमं रोदसी प्र ब्रवीम्यृदूदराः शृणवन्नग्निजिह्वाः । मित्रः सम्राजो वरुणो युवान आदित्यासः कवयः पप्रथानाः ॥
इमं स्तोमं द्यावापृथिव्यौ प्रति प्रब्रवीमि; रुदूदरे रोदसी शृणुताम्, अग्निजिह्वा देवशक्तयः शृण्वन्तु। मित्रः सम्राट् वरुणश्च युवान्; आदित्याः कवयः पप्रथानाः स्वमहिम्ना विस्तीर्णाः।
Mantra 11
हिरण्यपाणिः सविता सुजिह्वस्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानः । देवेषु च सवितः श्लोकमश्रेरादस्मभ्यमा सुव सर्वतातिम् ॥
हिरण्यपाणिः सविता सुजिह्वः, दिवो विदथेषु त्रिराधिपत्यं गृह्णन्। देवेṣu च, हे सवितः, श्लोकं दीप्तिमन्तं न्यधाः; तस्मादस्मभ्यं सर्वतः सर्वतातिं समृद्धिं च प्रसुव।
Mantra 12
सुकृत्सुपाणिः स्ववाँ ऋतावा देवस्त्वष्टावसे तानि नो धात् । पूषण्वन्त ऋभवो मादयध्वमूर्ध्वग्रावाणो अध्वरमतष्ट ॥
सुकृत्सुपाणिः स्ववान् ऋतावा देवस्त्वष्टा वसे तानि नो धात्। पूषण्वन्त ऋभवो मादयध्वम्; ऊर्ध्वग्रावाणो यूयम् अध्वरं यज्ञं अतष्ट।
Mantra 13
विद्युद्रथा मरुत ऋष्टिमन्तो दिवो मर्या ऋतजाता अयासः । सरस्वती शृणवन्यज्ञियासो धाता रयिं सहवीरं तुरासः ॥
विद्युद्रथाः मरुतो ऋष्टिमन्तो दिवो मर्याः ऋतजाताः अयासः शृण्वन्तु। सरस्वती यज्ञिया शृणोतु; धाता च, हे तुरासः, अस्मभ्यं सहवीरं रयिं दधातु।
Mantra 14
विष्णुं स्तोमासः पुरुदस्ममर्का भगस्येव कारिणो यामनि ग्मन् । उरुक्रमः ककुहो यस्य पूर्वीर्न मर्धन्ति युवतयो जनित्रीः ॥
विष्णुं स्तोमासोऽर्काश्च यामनि गच्छन्ति, भगस्येव कारिणः। उरुक्रमः ककुहो यस्य, यस्य पूर्वीः बह्व्यः जनित्र्यः युवतयो न मर्धन्ति।
Mantra 15
इन्द्रो विश्वैर्वीर्यैः पत्यमान उभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा । पुरंदरो वृत्रहा धृष्णुषेणः संगृभ्या न आ भरा भूरि पश्वः ॥
इन्द्रो विश्वैर्वीर्यैः पत्यमान उभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा। पुरंदरः वृत्रहा धृष्णुसेनः संगृह्य नः आ भर भूरि पश्वः।
Mantra 16
नासत्या मे पितरा बन्धुपृच्छा सजात्यमश्विनोश्चारु नाम । युवं हि स्थो रयिदौ नो रयीणां दात्रं रक्षेथे अकवैरदब्धा ॥
हे नासत्यौ, मम पितरौ बन्धुपृच्छौ—अश्विनोः चारु नाम सजात्यम्। युवां हि स्थो रयिदौ नः रयीणां दात्रं रक्षेथेऽकवैरदब्धौ।
Mantra 17
महत्तद्वः कवयश्चारु नाम यद्ध देवा भवथ विश्व इन्द्रे । सख ऋभुभिः पुरुहूत प्रियेभिरिमां धियं सातये तक्षता नः ॥
महत्तद्वः कवयश्चारु नाम यद्ध देवा भवथ विश्व इन्द्रे। सख ऋभुभिः पुरुहूत प्रियैभिरिमां धियं सातये तक्षत नः।
Mantra 18
अर्यमा णो अदितिर्यज्ञियासोऽदब्धानि वरुणस्य व्रतानि । युयोत नो अनपत्यानि गन्तोः प्रजावान्नः पशुमाँ अस्तु गातुः ॥
अर्यमा णो अदितिर्यज्ञियासोऽदब्धानि वरुणस्य व्रतानि। युयोत नो अनपत्यानि गन्तोः प्रजावान्नः पशुमाँ अस्तु गातुः।
Mantra 19
देवानां दूतः पुरुध प्रसूतोऽनागान्नो वोचतु सर्वताता । शृणोतु नः पृथिवी द्यौरुतापः सूर्यो नक्षत्रैरुर्वन्तरिक्षम् ॥
देवानां दूतः पुरुध प्रसूतः सर्वताता अनागान् नः वोचतु। शृणोतु नः पृथिवी द्यौरुतापः; सूर्यः नक्षत्रैः सह, उर्वन्तरिक्षं च, अस्माकं प्रार्थनां शृणोतु।
Mantra 20
शृण्वन्तु नो वृषणः पर्वतासो ध्रुवक्षेमास इळया मदन्तः । आदित्यैर्नो अदितिः शृणोतु यच्छन्तु नो मरुतः शर्म भद्रम् ॥
शृण्वन्तु नो वृषणः पर्वतासः—ध्रुवक्षेमास इळया मदन्तः। आदित्यैः सह नोऽदितिः शृणोतु; यच्छन्तु नो मरुतः शर्म भद्रम्।
Mantra 21
सदा सुगः पितुमाँ अस्तु पन्था मध्वा देवा ओषधीः सं पिपृक्त । भगो मे अग्ने सख्ये न मृध्या उद्रायो अश्यां सदनं पुरुक्षोः ॥
सदा सुगः पितुमान् अस्तु पन्थाः; मध्वा देवा ओषधीः सं पिपृक्त। भगो मे अग्ने सख्ये न मृध्या; उद्रायोऽश्यां सदनं पुरुक्षोः।
Mantra 22
स्वदस्व हव्या समिषो दिदीह्यस्मद्र्यक्सं मिमीहि श्रवांसि । विश्वाँ अग्ने पृत्सु ताञ्जेषि शत्रूनहा विश्वा सुमना दीदिही नः ॥
स्वदस्व हव्याः; समिधः तेजसा दीदीहि, अस्मद्-ऋजक् श्रवांसि सं मिमीहि। विश्वान् अग्ने पृत्सु तान् जेषि शत्रून्; अहा विश्वा सुमना दीदिही नः।
The poets bring forth a renewed mighty praise-force for the sacred assembly and ask Agni to hear with his divine, mastering powers (3.54.1).
Agni is expanded from household fire to cosmic mediator; Dyāvā-Pṛthivī and artisan deities appear to validate the rite as an act of ṛta—right order, right making, right guidance.
The hymn’s petitions intensify into a practical, protective aim: Agni must gather the worshippers’ strengths and inspirations and become their victorious power in contests and battles.
It ends with a compact, daily prayer: may Agni sweeten the offerings, conquer all enemies, and illumine the worshippers with good will continually (3.54.22).
इमं महे विदथ्याय शूषं शश्वत्कृत्व ईड्याय प्र जभ्रुः । शृणोतु नो दम्येभिरनीकैः शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्रः ॥सुकृत्सुपाणिः स्ववाँ ऋतावा देवस्त्वष्टावसे तानि नो धात् । पूषण्वन्त ऋभवो मादयध्वमूर्ध्वग्रावाणो अध्वरमतष्ट ॥svadasva havyā… viśvām̐ agne pṛtsu tāñ jeṣi śatrūn
Agni is the main deity. The hymn also brings in Dyāvā-Pṛthivī early, and later mentions Tvaṣṭṛ and the Ṛbhus (with Pūṣan) to emphasize right crafting and success of the sacrifice.
The worshippers ask Agni to hear their invocation, strengthen the sacrifice, gather their inspirations and powers toward them, and protect them—especially by helping them overcome enemies in conflicts.
They represent the principle of perfect making and perfected skill. Their presence reinforces that the sacrifice succeeds through correct formation—well-made implements, well-ordered action, and a rite aligned with ṛta (truth/order).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.