Parvatikhanda
हिमाचलविवाहवर्णनम् — Description of Himācala’s (context for) Marriage / The Himālaya-Marriage Narrative (Chapter Opening)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସତୀ କିପରି ପୁନର୍ବାର ଗିରିସୁତା ଓ ଜଗଦମ୍ବିକା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଶିବକଥାର ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଭାବେ କହି, ହିମାଚଳରେ ହରଙ୍କ ସହ ସତୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ହିମାଚଳପ୍ରିୟା ମେନା ଦେବୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାତୃତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ଅପମାନ ପରେ ମେନା ଶିବଲୋକରେ ଭକ୍ତିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ସତୀ ମନେ ମେନାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବା ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପଧାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ। ଯଥାକାଳେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି ସହ ସତୀ ମେନାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଶିବପତିପ୍ରାପ୍ତିର ଆଧାର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
पूर्वगतिवर्णनम् (Pūrvagati-varṇana) — “Description of the Prior Course / Earlier Lineage Account”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନ୍ଦେହଭଞ୍ଜନ ପାଇଁ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମେନାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି (ମେନୋତ୍ପତ୍ତି) ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶାପବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷ ଆଦି ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟିର ବଂଶପରମ୍ପରା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଏବଂ କଶ୍ୟପାଦି ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ବିବାହ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କଥାକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେହି କ୍ରମରେ ସ୍ୱଧା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା; ସ୍ୱଧାଠାରୁ ମାନସୋଦ୍ଭବ, ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧିରେ ଅୟୋନିଜ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ତିନି କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ମେନା, ମଧ୍ୟମା ଧନ୍ୟା, କନିଷ୍ଠା କଲାବତୀ। ତାଙ୍କ ଶୁଭନାମ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନକୁ ବିଘ୍ନହର ଓ ମହାମଙ୍ଗଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ ସେମାନଙ୍କୁ ଜଗତ୍ପୂଜ୍ୟା, ଲୋକମାତା, ଯୋଗିନୀ ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକେ ବିଚରଣଶୀଳ ପରମଜ୍ଞାନନିଧି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବଂଶକଥାକୁ ଭକ୍ତି-ତତ୍ତ୍ୱମୟ କରାଯାଇଛି।
देवस्तुतिः (Deva-stuti) — “Hymn of the Devas / Divine Praise”
ଅଧ୍ୟାୟ ୩ ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବାଦରୂପ। ମେନାଙ୍କ ଶୁଭ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ବିବାହ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରେ ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ଜଗଦମ୍ବିକା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା ଏବଂ ଘୋର ତପସ୍ୟା ପରେ ସେ ହର/ଶିବଙ୍କୁ ପତିରୂପେ କିପରି ପାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କୀର୍ତ୍ତି-ଶ୍ରବଣର ମହିମା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ପରେ କଥା ଗୃହସ୍ଥ ପରିବେଶକୁ ଯାଏ: ମେନାଙ୍କ ବିବାହ ପରେ ଗିରିରାଜ/ହିମାଚଳ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି, ତ୍ରିଲୋକରେ ମହୋତ୍ସବ ହୁଏ। ହିମାଚଳ ଦ୍ୱିଜ ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରନ୍ତି। ଏଭଳି ହିମାଳୟ-ଗୃହ ଧର୍ମ ଓ ମଙ୍ଗଳର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଓ ଆଗାମୀ ଦେବସ୍ତୁତିର ପୀଠିକା ହୁଏ।
देवसान्त्वनम् (Devasāntvana) — “Consolation/Reassurance of the Gods”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା/ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ରତ୍ନଖଚିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆସୀନା ଦେବୀ ନିଜ ତେଜର ଦୀପ୍ତିରେ ପରିବୃତ, ଅସଂଖ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ମହାମାୟା, ସଦାଶିବ-ବିଲାସିନୀ, ତ୍ରିଗୁଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣା, ନିତ୍ୟା ଓ ଶିବଲୋକ-ନିବାସିନୀ ଭାବେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପରିଚୟ କରାଯାଇଛି—ଯାହା ତାଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ଓ ପରାତ୍ପରତାକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଦର୍ଶନ ପାଇ ସମୁହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିବା, ଶର୍ବାଣୀ, କଲ୍ୟାଣୀ, ଜଗଦମ୍ବା, ମହେଶ୍ୱରୀ, ଚଣ୍ଡୀ, ସର୍ବାର୍ତ୍ତି-ନାଶିନୀ ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେବୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷିକା ଓ ଦୁଃଖନାଶିନୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
मेनावरलाभवर्णनम् — Description of Menā’s Attainment of Boons (and the worship leading to Umā’s advent)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫ ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବାଦରୂପ। ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା ତିରୋଭାବ ପାଇବା ପରେ ଦେବମାନେ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ, ତା’ପରେ ହିମାଳୟ ଓ ମେନା କିପରି ତପସ୍ୟା ଓ ଭକ୍ତିରେ କନ୍ୟାଲାଭ କଲେ? ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କହନ୍ତି—ଦୁହେଁ ଶିବ–ଶିବାଙ୍କ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ, ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିପୂଜା, ଦେବୀଙ୍କ ସତ୍କାର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ମେନାଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ରତ ଚୈତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବହୁବର୍ଷ ଚାଲେ—ଅଷ୍ଟମୀରେ ଉପବାସ, ନବମୀରେ ନୈବେଦ୍ୟାର୍ପଣ। ମୋଦକ, ବଳି/ପିଷ୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପାୟସ, ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଉପଚାର ସହ ଗଙ୍ଗାତଟେ ମାଟିର ଉମାମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ପଣରେ ପୂଜା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତପସ୍ୟା→ଦେବୀତୋଷ→ବର/ସନ୍ତାନଲାଭ ଏହି କାରଣକ୍ରମରେ ମେନାଙ୍କ ବ୍ରତଭକ୍ତି ଫଳଦାୟକ ଆଦର୍ଶ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
पार्वतीजन्मवर्णनम् / Description of Pārvatī’s Birth
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ହିମାଳୟ-ଗୃହରେ ଅବତରଣର କାରଣ ଓ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ହିମବାନ ଓ ମେନା ସନ୍ତାନଲାଭ ଏବଂ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭକ୍ତିରେ ଭବାମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ତାହାର ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ, ପୂର୍ବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଚଣ୍ଡିକା ପୁନଃ ଦେହଧାରଣର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ପୂର୍ବବଚନ ସତ୍ୟ କରିବା ଓ ଶୁଭଫଳ ଦେବା ପାଇଁ ମେନାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଂଶରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ; ସେ ତେଜୋମଣ୍ଡଳରେ ଘେରା ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଦୌହୃଦ-ଲକ୍ଷଣ ପରି ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଯାଏ। ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ଜନ୍ମକୁ ସାଧାରଣ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ପବିତ୍ର ଅବତରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି—ଯଥାକାଳେ ଶିବାଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ କୃପା ଗର୍ଭପୂର୍ତ୍ତିର ନିକଟ କାରଣ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି, ସତ୍ୟବଚନ ଓ ଲୋକହିତର ଆବଶ୍ୟକତା ସହ ପାର୍ବତୀଜନ୍ମର ପ୍ରସ୍ତାବନା ଗଢ଼ିଉଠେ।
पार्वतीबाल्यलीलावर्णनम् — Description of Pārvatī’s Childhood/Birth Festivities
ଅଧ୍ୟାୟ ୭ରେ ହିମାଳୟ ଓ ମେନାଙ୍କ ଗୃହରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଜନ୍ମକ୍ଷଣର ତତ୍କାଳ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ତାହାକୁ ନେଇ ସାମାଜିକ‑ବୈଦିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ମେନାଙ୍କ ଲୋକିକ ମାତୃସ୍ନେହଜନିତ ରୋଦନ କଥା କହନ୍ତି; ରାତିର ପରିବେଶରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀପ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆଲୋକ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଏ। ନବଜାତ ଶିଶୁର କାନ୍ଦଣା ଶୁଣି ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେବକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ଯେ ଏହି ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟସାଧକ। ହିମାଳୟ ପୁରୋହିତ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଆସି ନୀଳପଦ୍ମଦଳବର୍ଣ୍ଣା ତେଜସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ପ୍ରମୋଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ନଗରବାସୀ ନାରୀ‑ପୁରୁଷ ବାଦ୍ୟନିନାଦ, ମଙ୍ଗଳଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସହ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି; ରାଜା ଜାତକର୍ମ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଗମନ ଗୃହୀୟ ଘଟଣା ଓ ବିଶ୍ୱମଙ୍ଗଳର ଦିବ୍ୟ ସୂଚନା—ଦୁହେଁ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
नारद–हिमालयसंवादवर्णनम् (Nārada and Himālaya: Discourse on Pārvatī’s Signs and Destiny)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉକ୍ତ ସଂବାଦ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଶିବଜ୍ଞାନୀ ନାରଦ ହିମାଳୟଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆସନ୍ତି। ହିମାଳୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରି କନ୍ୟା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନାରଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ‘ଜାତକ’ ଶୈଳୀରେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ-ଦୋଷ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ପତିଙ୍କ ପରିଚୟ-ଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଚାହାନ୍ତି। ନାରଦ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ବିଶେଷତଃ ହସ୍ତଲକ୍ଷଣ, ପରୀକ୍ଷା କରି ଶୁଭ ଫଳ କହନ୍ତି—ସେ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦୃଶ, ‘ଆଦ୍ୟକଳା’ ଓ ‘ସର୍ବଲକ୍ଷଣଶାଳିନୀ’; ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଯଶ-ଆନନ୍ଦ ଦେବେ, ପତିଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଅସାଧାରଣତା ସ୍ଥାପନ କରି ତାଙ୍କର ନିୟତ ଶିବ-ସଂଯୋଗକୁ ଧର୍ମଦୈବ ନିୟତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
स्वप्नवर्णनपूर्वकं संक्षेपशिवचरितवर्णनम् / Dream-Portents and a Concise Account of Śiva’s Career
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ ସଂବାଦରୂପେ ଆଗେ ବଢ଼େ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିବା ଶୈବ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପରେ ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ତାପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ମେନା ହିମାଳୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମ୍ମାନରେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଗିରିଜାଙ୍କ ବିବାହ ଲୋକରୀତି ଅନୁସାରେ ସୁନ୍ଦର, କୁଳୀନ ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବର ସହ କରାଯାଉ, ଯାହାରେ କନ୍ୟା ସୁଖୀ ହେବେ। ଏଠାରେ ମାତୃସ୍ନେହ ଓ ‘ନାରୀସ୍ୱଭାବ’ କଥାର ଉପାୟ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ହିମାଳୟ ବୁଝାନ୍ତି—ମୁନିବାକ୍ୟ କେବେ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼। ସ୍ୱପ୍ନ/ଶକୁନବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ପ୍ରମାଣ କରି ଶେଷରେ ଶିବଚରିତ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଏ, ଯାହାରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶିବ–ପାର୍ବତୀ ଯୋଗ ସାଧାରଣ ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ରଚିତ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମା (ବିଧି)ଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ଶମ୍ଭୁ ବିରହ କିପରି ସହିଲେ, ପରେ କ’ଣ କଲେ, କେବେ ଓ କାହିଁକି ତପସ୍ୟା ନିମିତ୍ତେ ହିମବତ୍-ପ୍ରଦେଶକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପରିସ୍ଥିତି କିପରି ଗଢ଼ିଉଠିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ମଙ୍ଗଳମୟ, ପବିତ୍ର ଓ ଭକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ କଥା କହନ୍ତି—ସତୀସ୍ମରଣରେ ଶିବ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଦିଗମ୍ବର ହେଲେ, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଲୋକଲୋକାନ୍ତରେ ବିଚରଣ କଲେ, ମଧ୍ୟେମଧ୍ୟେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଶେଷେ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶକୁ ଫେରିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦିବ୍ୟ ଶୋକକୁ ଯୋଗବୈରାଗ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା, କାମକ୍ଷୟ ଓ ପୁନର୍ମିଳନ ତତ୍ତ୍ୱର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରେ।
शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ରେ ବ୍ରହ୍ମା ହିମାଳୟଙ୍କ କନ୍ୟା—ଜଗତ୍ପୂଜିତ ଶକ୍ତି—ପିତୃଗୃହରେ ଶୀଘ୍ର ପରିପକ୍ୱ ହୋଇ ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା କଥା କହନ୍ତି। ସତୀବିୟୋଗରେ ପୀଡିତ ଶିବ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ପୁନର୍ମିଳନର ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନା ପୁନଃ ସକ୍ରିୟ ହେବାର ସୂଚନା ମିଳେ। ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି ତପସ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ଲୌକିକ ଗତି ଧାରଣ କରି ନନ୍ଦୀ, ଭୃଙ୍ଗୀ ଆଦି ଶାନ୍ତ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଗଙ୍ଗାବତରଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରମ ପବିତ୍ର ହିମବତ୍ ପ୍ରଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ସଞ୍ଚିତ ପାପନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ଶିବ ତପ ଆରମ୍ଭ କରି ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଯୋଗଶାସନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମୌନରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ହୋଇ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ତତ୍ତ୍ୱକେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଆତ୍ମଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ—ଜ୍ଞାନଜ, ନିତ୍ୟ, ପ୍ରକାଶମୟ, ନିରାମୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଦ୍ୱୈତ ଓ ନିରାଧାର—ଯାହା ଶିବତପକୁ ଅଦ୍ୱୈତ-ଶୈବ ଦର୍ଶନର ଆଚରଣ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ଶିବାଗମନ ଶୁଣି ହିମବାନ୍ ଔଷଧିସମୃଦ୍ଧ ଶଙ୍କରଶୈଳର ଢାଳକୁ ଆସନ୍ତି, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମ୍ବାଦ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଭାଗ୍ୟଦିଗକୁ କଥାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
काली-परिचयः / Himagiri Presents Kālī (Pārvatī) to Śiva
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ହିମଗିରିରାଜ ଶୁଭ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଆଦି ସଂଗ୍ରହ କରି ତ୍ରିଲୋକନାଥ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଏଠାରେ ‘କାଳୀ’ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଇ, ଶିବପୂଜା ଓ ସେବା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମ୍ମତି ଓ କୃପା ଯାଚନା କରି—ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ସେବା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ଯୌବନର ସୀମାରେ ଥିବା ସେଇ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ରୂପବର୍ଣ୍ଣନାରେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ମୁଖ, ବିଶାଳ ନୟନ, ସୁକୋମଳ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାବଣ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯାହା ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଚଞ୍ଚଳ କରିପାରେ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି-ସେବାକୁ ଦେବୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ (ରସ) ଓ ଶକ୍ତି (ତତ୍ତ୍ୱ) ପ୍ରକାଶ ସହ ଯୋଡ଼ି, ପାର୍ବତୀ କଥାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକାଶ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରାଯାଏ।
प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ଭବାନୀ (ପାର୍ବତୀ) ଗିରିରାଜ (ହିମାଳୟ)ଙ୍କୁ ଯୋଗୀ ତପସ୍ବୀ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା କଥାର ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ପ୍ରକୃତି/ଶକ୍ତିର ନିଖୁତ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ତପସ୍କୁ ପରମ ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ପ୍ରକୃତିକୁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ପଛରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ତୀବ୍ର: ଯଦି ଶିବ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗରୂପ, ତେବେ ପ୍ରକୃତି ବିନା ତାଙ୍କୁ କିପରି ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରକୃତିର ତତ୍ତ୍ୱସ୍ଥିତି କ’ଣ? ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣନାକାର ଭାବେ ହସି ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାବରେ ବକ୍ତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୂଚାନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସେ ପ୍ରକୃତିର ଅତୀତ; ସଦ୍ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି, ନିର୍ବିକାରତା ଓ ଲୋକାଚାରରୁ ଦୂରତା ରଖନ୍ତୁ। ପରେ କାଳୀ ପ୍ରତିଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରନ୍ତି—ପ୍ରକୃତି ନଥିଲେ ଶିବ କିପରି ତାହାର ଅତୀତ? ଏହା ଶେଷ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
तारकासुर-पूर्ववृत्त-प्रश्नः (Questions on Tārakāsura and Śivā’s tapas) / “Inquiry into Tārakāsura’s origin and Śivā–Śiva narrative”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ତାରକାସୁର କିଏ, ସେ କିପରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ କଲା, ଶଙ୍କର କିପରି କାମଦେବ (ସ୍ମର)କୁ ଭସ୍ମ କଲେ, ଏବଂ ଆଦିଶକ୍ତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବା କିପରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ବଂଶାବଳୀ-କୋସ୍ମିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଦେଇ କହନ୍ତି—ମରୀଚି ଠାରୁ କଶ୍ୟପ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଦିତି; ସେଠାରୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷର ଜନ୍ମ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନରସିଂହ ଓ ବରାହ ଅବତାରରେ ତାଙ୍କ ବଧ ହେବାରୁ ଦେବଲୋକ ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଗାମୀ ଅସୁର-ସଙ୍କଟ (ତାରକ)ର ପୂର୍ବପୀଠିକା ହୋଇ, ଜନ୍ମ→ପୀଡ଼ନ→ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଶକ୍ତିର ତପସ୍ୟା ଓ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କ ଧର୍ମରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ସ୍ଥାପନ କରେ।
वराङ्ग्याः सुतजन्म-उत्पातवर्णनम् | Birth of Varāṅgī’s Son and the Description of Portents (Utpātas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ବରାଙ୍ଗୀ ଗର୍ଭଧାରଣ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣକାଳେ ଏକ ମହାକାୟ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର କାନ୍ତି ଯେନ ଦଶଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରେ (୧–୨)। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଗତରେ ଭୟ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ସୂଚକ ଦୁଃଖଦ ଉତ୍ପାତ ପ୍ରକଟ ହୁଏ (୩)। ଏହି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦିବି, ଭୁବି ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ—ତିନି ମଣ୍ଡଳରେ ‘ଅନର୍ଥ-ସୂଚକ’ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି (୪)। ଉଲ୍କାପାତ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସହ ବଜ୍ରପାତ, ଶୋକ ଆଣୁଥିବା ଧୂମକେତୁ (୫), ଭୂକମ୍ପ ଓ ପର୍ବତ କମ୍ପନ, ଦିଗ ଜ୍ୱଳିତ ଦେଖାଯିବା, ନଦୀ ଓ ବିଶେଷତଃ ସମୁଦ୍ରର ଉଥଳପାଥଳ (୬), ଧୂଳିଧ୍ୱଜ ଉଠାଉଥିବା ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ଓ ମହାବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ିଯିବା (୭), ପୁନଃପୁନଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପରିବେଷ/ବଳୟ ଯାହା ମହାଭୟ ଓ କ୍ଷେମହାନିର ସଙ୍କେତ (୮), ରଥଗର୍ଜନା ସଦୃଶ ପର୍ବତଗୁହା ବିସ୍ଫୋରଣ (୯), ଏବଂ ଗ୍ରାମରେ ଶିଆଳ, ପେଚା ଆଦିଙ୍କ ଅଶୁଭ ଚିତ୍କାର, ବିକୃତ ହୁଙ୍କାର ସହ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ନିସ୍ସରଣ ପରି ଭୟାନକ ଚିତ୍ର (୧୦) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରକୃତିର ବିକ୍ଷୋଭ ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପରିଣାମ ସହ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।
तारकपीडितदेवशरणागतिḥ — The Devas Seek Refuge from Tāraka
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ମହାସଙ୍କଟ କଥା କହନ୍ତି—ବରଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ଦର୍ପିତ ଅସୁର ତାରକ ଦେବମାନଙ୍କୁ (ନିର୍ଜରମାନଙ୍କୁ) ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି। ଦେବଗଣ ପ୍ରଜାପତି/ଲୋକେଶଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ହୃଦୟପୂର୍ବକ ସ୍ତୁତି (ଅମରାନୁତି) କରନ୍ତି; ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ନମ୍ର ଓ ଦୁଃଖାକୁଳ ଦେବମାନେ କହନ୍ତି—ତାରକ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ପଦରୁ ବଳପୂର୍ବକ ହଟାଇ ଦିନ-ରାତି ନିରନ୍ତର ଉପଦ୍ରବ କରୁଛି; ପଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ସେଇ ମିଳେ। ଅଗ୍ନି, ଯମ, ବରୁଣ, ନିରୃତି, ବାୟୁ ଆଦି ଦିକ୍ପାଳମାନେ ସହ ଅନେକ ଦେବପଦ ତାହାର ଅଧୀନ ହୋଇ ଲୋକଧର୍ମ ଓ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରଶାସନ ବିଘ୍ନିତ ହୋଇଛି। ସ୍ତୁତି→ଅନୁଗ୍ରହ→ଦୁଃଖନିବେଦନ→ପଦତାଲିକା ରୂପ ଆବେଦନରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ସମାଧାନ ଓ (ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡରେ) ଶକ୍ତିର ଅନିବାର୍ୟତା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଙ୍କଟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅଧର୍ମୀ ଓ ପ୍ରବଳ ତାରକାସୁରର ପୀଡ଼ାରେ ଦେବତାମାନେ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି। ତେବେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ସାଧନ ଭାବେ କାମଦେବ (ସ୍ମର/ମନ୍ମଥ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ କାମ ବସନ୍ତାଦି ପରିଚରମାନଙ୍କ ସହ ଓ ରତି ସହିତ, ବିଜୟବିଶ୍ୱାସରେ ତୁରନ୍ତ ଆସି ପ୍ରଣାମ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହନ୍ତି—ଏହା କେବଳ ମୋର ନୁହେଁ, କାମଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସହାୟକମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି। ବିଜୟର ଦୁଇ ସାଧନ—ବଜ୍ର ଓ କାମଶକ୍ତି; ବଜ୍ର କେବେ କେବେ ବିଫଳ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କାମଶକ୍ତି ଅଚ୍ୟୁତ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ‘ଯାହା ଲୋକହିତ କରେ ସେଇ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ’ ନୀତିରେ କାମଙ୍କୁ ପରମମିତ୍ର ଭାବି ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବଳପ୍ରୟୋଗର ସୀମା ଓ ଧର୍ମଲକ୍ଷ୍ୟରେ କାମର ଉପାୟତ୍ମକ ଭୂମିକା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
वसन्त-प्रभावः तथा काम-उद्दीपन-वर्णनम् | Spring’s Influence and the Arousal of Kāma
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ମାୟାମୋହର ପ୍ରଭାବରେ କାମ (ସ୍ମର) ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ପରେ ବସନ୍ତର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବସନ୍ତ-ଧର୍ମ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ମହାଦେବଙ୍କ ତପସ୍ଥଳ (ନମୁନାରେ ‘ଔଷଧିପ୍ରସ୍ଥ’) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ପ୍ରକୃତିକୁ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ପୁଷ୍ପିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଉତ୍ତେଜକ କରେ। ଆମ୍ବ-ଅଶୋକ ବନ, କୈରବ ପୁଷ୍ପ, ଭ୍ରମର, କୋଇଲିର କୁହୁତାନ, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଓ ମନ୍ଦ ପବନ—ଏସବୁ ‘କାମ-ଉଦ୍ଦୀପନ’ କାରକ ହୋଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମନେ ଇଚ୍ଛା ଜଗାଏ। ବିଶ୍ୱପରିସ୍ଥିତି ଅନୁକୂଳ ହେଲେ ଅଳ୍ପ ସଚେତନମାନେ ମଧ୍ୟ କାମବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନ୍ତି ବୋଲି ପାଠ କହେ। ଏହି ପ୍ରକୃତିଚିତ୍ରଣ କେବଳ ଅଳଙ୍କାର ନୁହେଁ; ଗୁଣକ୍ଷୋଭ ଓ ଭାବସଂକ୍ରମଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ମାନଚିତ୍ର ଭାବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାରେ ଶିବତପସ୍ୟାର ନିଶ୍ଚଳତା ବିରୋଧରେ କାମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମ-ଧର୍ମର ନୈତିକ ତଣାପୋଡ଼ା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ପରମ ତପସ୍ୟା ସମୟରେ ମନସିକ ସମତାରେ ଅଳ୍ପ ବିକ୍ଷୋଭ ହେଲେ ଶିବ କାରଣ ଜିଜ୍ଞାସା କରି, ପରସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଏବଂ ଶ୍ରୁତି-ସୀମା ଲଂଘନ ବୋଲି ସ୍ୱୟଂ ବିଚାର କରନ୍ତି। ପରେ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧନୁ ଟାଣି ଗର୍ବ-ମୋହରେ ମତ୍ତ କାମକୁ ଦେଖନ୍ତି। କାମ ‘ଅମୋଘ’ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ତାହା ‘ମୋଘ’ ହୋଇ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଶିବକ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବେ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶିଖାଏ—କାମ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ; ମନୋବିକ୍ଷୋଭକୁ ଧର୍ମ-ଯୋଗବିବେକରେ ପରୀକ୍ଷା କରି ଈଶ୍ୱରୀୟ ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ଶମନ କରାଯାଏ।
तृतीयनेत्राग्निनिवृत्तिः / Quelling the Fire of the Third Eye (Vāḍava Fire Placed in the Ocean)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିତେଜର ଗତି କ’ଣ, ଏହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ କ’ଣ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି: ତୃତୀୟନେତ୍ରାଗ୍ନିରେ କାମଦେବ ଭସ୍ମ ହେବା ସହିତ ତ୍ରିଲୋକରେ ମହାଭୟ ବ୍ୟାପିଲା; ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହଲବ୍ଧ ଶକ୍ତିରେ ସେହି ଲୋକବିନାଶକ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ କଲେ; ପରେ ବାଡ଼ବ/ବଡ଼ବାଗ୍ନି ରୂପ ତେଜକୁ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସାଗର (ସିନ୍ଧୁ) ପୁରୁଷରୂପ ଧାରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କଲା। ଶିକ୍ଷା: ବିନାଶକ ତପୋତେଜ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଥାସ୍ଥାନେ ନିବେଶିତ ହେଲେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଜଗତର କଲ୍ୟାଣ କରେ।
कामदाहोत्तरवृत्तान्तः / Aftermath of Kāma’s Burning (Pārvatī’s Fear and Himavān’s Consolation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ–ଉତ୍ତର ରୂପେ କାମଦାହ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିରେ ସ୍ମର (କାମ) ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା, ପାର୍ବତୀ ପରେ କ’ଣ କଲେ, ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ କେଉଁଠି ଗଲେ ଓ ପରିସ୍ଥିତି କିପରି ଆଗେ ବଢ଼ିଲା। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—କାମ ଦଗ୍ଧ ହେବା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳକୁ ଭରିଦେଇ ଏକ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ନାଦ ଉଠିଲା; ଏହା ଶିବଙ୍କ ତେଜୋମୟ ଅତିମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଶ୍ୱଚିହ୍ନ ଥିଲା। ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ନାଦରେ ପାର୍ବତୀ ଭୟଭୀତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେଇ ନାଦ ପର୍ବତରାଜ ହିମବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ମିତ କଲା; କନ୍ୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବିରହ (କିମ୍ବା ଦୂରତାବୋଧ) ଯୋଗୁଁ କାନ୍ଦୁଥିବା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ହିମବାନ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଅଶ୍ରୁ ପୋଛିଲେ, ‘ଭୟ କରନି’ କହି କୋଳେ ବସାଇ ରାଜଭବନକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଅଶାନ୍ତି ଶମନ କଲେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି କାମଦାହୋତ୍ତର ଭାବପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ପରିବାରୀୟ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ଓ ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ସ୍ଥିରତା—ଶେଷେ ଶିବସଂଯୋଗକୁ ନେଇଯାଏ—ଏହାକୁ ସୂଚିତ କରେ।
गिरिजाया तपोऽनुज्ञा (Permission for Girijā’s Austerities)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା-ସଙ୍କଳ୍ପ ସାମାଜିକ ଓ ପରିବାରିକ ଅନୁମତି ସହିତ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଦେବମୁନି ଚାଲିଗଲା ପରେ ପାର୍ବତୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ହର-ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତପସ୍ୟାରେ ମନ ନିବେଶ କରନ୍ତି। ସଖୀ ଜୟା–ବିଜୟା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ହିମବାନଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜଣାନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବସାଧନ ହେଉଛି କୁଳର ଭାଗ୍ୟସିଦ୍ଧିର ଉପାୟ। ହିମବାନ ସମ୍ମତି ଦେଇ, ମେନାଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହି, ଏହାକୁ ବଂଶ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ମଙ୍ଗଳକର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ସଖୀମାନେ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅନୁମତି ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ବନତପ ଧର୍ମସମ୍ମତ, ଲକ୍ଷ୍ୟମୁଖୀ ସାଧନା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଆଗାମୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ବନଗମନର ଭୂମିକା ହୁଏ।
पार्वत्याः तपः—हिमालयादिभिः उपदेशः / Pārvatī’s Austerity and Counsel from Himālaya and Others
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଶିବପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତୀ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ପରମାର୍ଥ-ନିଶ୍ଚୟରେ ତପକୁ ଆହୁରି କଠୋର କରନ୍ତି। ତେବେ ହିମାଳୟ ପରିବାରସହ ଆସି—ଅତିତପରେ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହେବ, ରୁଦ୍ର ଦିଶୁନାହାନ୍ତି, ସେ ବିରକ୍ତ; ଘରକୁ ଫେର—ବୋଲି ନିବାରଣ କରନ୍ତି। କାମଦହନ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଶିବଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭତା କହି, ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ବୋଲି ଉପମା ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ମେନା ଓ ସହ୍ୟାଦ୍ରି, ମେରୁ, ମନ୍ଦର, ମୈନାକ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଆଦି ପର୍ବତରାଜମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଯୁକ୍ତିରେ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଲୋକିକ ପରାମର୍ଶ ଓ ଅଚଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଙ୍କଳ୍ପର ସଂଘର୍ଷ ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଭୂମିକା ଗଢ଼େ।
देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବମାନେ ରୁଦ୍ର/ଶିବଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି—ତ୍ରିନେତ୍ର, ମଦନାନ୍ତକ ଆଦି ଉପାଧି ଉଚ୍ଚାରି—ତାଙ୍କୁ ଜଗତ୍ପିତା, ପରମ ଶରଣ ଓ ଦୁଃଖହର ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ କରୁଣାବଶତଃ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ନିବେଦନ କରନ୍ତି: ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ ଓ ଅପମାନିତ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଦୀନବନ୍ଧୁ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶମ୍ଭୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲେ; ଧୀରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ସମବେତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଷ୍ଟୁତି–ନିବେଦନ–ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର କ୍ରମରେ କୃପାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଅଧ୍ୟାୟ ଗଢ଼ାଯାଇଛି।
गिरिजातपः-परीक्षा तथा सप्तर्षि-आह्वानम् (Girijā’s Austerity-Test and the Summoning of the Seven Sages)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତା ଓ ସମବେତ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଶମ୍ଭୁ କିପରି, କେତେ ସମୟରେ ବର ଦେବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଦେବଗଣ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରିଗଲାପରେ ଭବ ଗିରିଜାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ପରୀକ୍ଷାର୍ଥେ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଶିବ ସ୍ୱାତ୍ମନିଷ୍ଠ, ପରାତ୍ପର, ନିରବଗ୍ରହ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ହର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଗିରିଜାଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରାଏ; ସମାଧିସ୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ‘ଭକ୍ତାଧୀନ’। ସେ ମନେ ମନେ ବସିଷ୍ଠାଦି ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସି ମହେଶାନଙ୍କୁ ଭାବଭରା ସ୍ତୁତି କରି, ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଥିବାରେ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାନ୍ତି। ଆଗକୁ ତପଃପରୀକ୍ଷା, ଋଷିମାନଙ୍କ ଧର୍ମ-ବିଧିଗତ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ଓ ବରଦାନର ଶର୍ତ୍ତସହ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୂଚିତ।
पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଔପଚାରିକ ପରୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ତପୋବ୍ରତର ଗୁଣ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପର ଦୃଢତା ଜାଣିବାକୁ ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ କରି, ଦଣ୍ଡ-ଛତ୍ରଧାରୀ ତେଜସ୍ବୀ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ/ଜଟିଳ ତପସ୍ବୀ ରୂପେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ବେଦୀ ଉପରେ ଶୁଚି ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି, ସଖୀମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମତୀ। ସେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଦେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍କାର କରି ପରିଚୟ ପଚାରନ୍ତି। ଛଦ୍ମବେଶୀ ଶିବ ନିଜକୁ ଲୋକହିତକାରୀ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ତପସ୍ବୀ ବୋଲି କହି, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବଂଶ ଓ ଏତେ କଠୋର ତପର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ପଚାରି, ଅଧିକାରଭରା ବାଣୀରେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ଭକ୍ତି ଅଚଳ କି ନୁହେଁ ପରୀକ୍ଷା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ରେ ପାର୍ବତୀ ଏକ ଦ୍ୱିଜ/ଜଟିଳ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ କୌଣସି ବିଚ୍ୟୁତି ବିନା ସତ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ। ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମ—ତିନି ସ୍ତରରେ ସତ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଶଙ୍କରପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବୀ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ କ’ଣ ସାଧିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି ଜିଜ୍ଞାସା କରି ପ୍ରଥମେ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କୁ ରହି ହିତକର ବଚନ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରିବେ ବୋଲି ଦ୍ୱିଜ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଶିଷ୍ଟ ତପସାଧନାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଆକାଙ୍କ୍ଷାର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ମାର୍ଗଦର୍ଶିତ ଉପଦେଶରେ ବୋଧ (ବୟୁନ) କିପରି ଜନ୍ମେ—ସେଥିପାଇଁ ସେତୁ ହୁଏ।
पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୮ରେ ପାର୍ବତୀ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବେଶଧାରୀ ଆଗନ୍ତୁକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ କହନ୍ତି ଯେ ଏବେ ସେ ସମଗ୍ର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଛନ୍ତି ଏବଂ ବିରୋଧୀ କଥା କିମ୍ବା କୁତର୍କରେ ଭ୍ରମିତ ହେବେ ନାହିଁ। ପରେ ସେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଶିବ ମୂଳତଃ ନିର୍ଗୁଣ ପରବ୍ରହ୍ମ; କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ଉପାଧି ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ସଗୁଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଜନ୍ମ, ବୟସ, ସୀମା ଇତ୍ୟାଦି ସାଧାରଣ ଶ୍ରେଣୀ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ସଦାଶିବ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ନିତ୍ୟ ଆଧାର ବୋଲି କହି ‘ଶିବଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦରକାର’ ଧାରଣାକୁ ଅସଙ୍ଗତ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବେଦ ଶିବଙ୍କ ‘ନିଶ୍ୱାସ’ ସଦୃଶ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା—ଏହାଦ୍ୱାରା ବେଦପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥିର କରି, ଆଦ୍ୟ ସତ୍ତାକୁ କାଳମାନରେ ମାପିବାକୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ଶକ୍ତିପତି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜୁଥିବା ଲୋକେ ସ୍ଥାୟୀ ସାମର୍ଥ୍ୟ—ପ୍ରାୟ ତ୍ରିଶକ୍ତିରୂପେ—ପାଆନ୍ତି; ଭକ୍ତି କେବଳ ବୁଦ୍ଧିଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରେ ଅଂଶୀଦାରି।
पार्वतीप्रार्थना—हिमवत्पार्श्वे भिक्षुरूपेण याचनम् | Pārvatī’s Request: Śiva to Seek Her in Beggar-Form at Himālaya’s Court
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବାଦ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବଚନ ପରେ ଘଟିଥିବା କଥା କହନ୍ତି। ହର ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ୍ନେହମୟ ନିର୍ଦେଶବାଣୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରି ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ତାରକାସୁର ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। କରୁଣାକରି ମୋତେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଧର୍ମ ଓ ଲୋକାଚାର ଅନୁଯାୟୀ ସାର୍ବଜନୀନ ବିଧି ଚାହାନ୍ତି—ପିତୃଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ମାଗି, ହିମବତଙ୍କ ପାଖକୁ ଭିକ୍ଷୁବେଶରେ ଆସି ଲୀଳାରୂପେ ବିଧିବତ୍ ମୋର ପାଣିଗ୍ରହଣ ଯାଚନା କରନ୍ତୁ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱୀକୃତି, ଯଶ ଓ ତପସ୍ବୀ-ପରିଚୟ ସହ ଗୃହସ୍ଥ ବିବାହର ସମନ୍ୱୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଏକତାର ସାର୍ବଜନୀନ ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
पार्वत्याः पितृगृहगमनं तथा मङ्गलस्वागतम् | Pārvatī’s Return to Her Father’s House and the Auspicious Welcome
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବାଦରେ ଗଠିତ। ହରି ସ୍ୱଧାମକୁ ଯାଇସାରିବା ପରେ ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—‘ସର୍ବମଙ୍ଗଳା’ ପାର୍ବତୀ ପରେ କ’ଣ କଲେ ଏବଂ କେଉଁଠି ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପାର୍ବତୀ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟରେ (ମେନା ସହିତ) ସଭାକୁ ମୋହିତ କରି, ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପ ସାର୍ଥକ କରି, ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପିତୃଗୃହକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମେନା ଓ ହିମାଚଳ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟବାହନରେ ସ୍ୱାଗତକୁ ବାହାରିଲେ; ପୁରୋହିତ, ନଗରବାସୀ, ମିତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ମୈନାକ ଆଦି ଭାଇମାନେ ଜୟଧ୍ୱନି କରି ଆଗେଇଲେ। ରାଜପଥ ସଜାଗଲା, ମଙ୍ଗଳଘଟ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, କସ୍ତୁରୀ, ଫଳ-ଶାଖା ଆଦି ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ୱାଗତ ଭବ୍ୟ ହେଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁନି, ନାରୀ ଓ ନର୍ତ୍ତକମାନେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଏଭଳି ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଗୃହ୍ୟ–ଦୈବିକ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଗମନକୁ ଆଚାରମୟ ମଙ୍ଗଳସ୍ୱାଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।
देवगुरुप्रेषणम् (Himālaya Mission of the Gods’ Preceptor / The Gods Send Their Guru)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ହିମାଳୟ ଓ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ପାର୍ବତୀଙ୍କର ଶିବପ୍ରତି ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ପରାଭକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଭାବନ୍ତି—ହିମାଳୟ ଯଦି ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ କନ୍ୟାକୁ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦିବ୍ୟତ୍ୱ, ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ; ଏବଂ ‘ରତ୍ନଗର୍ଭା’ ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ରତ୍ନର ଆଧାର ହିମାଳୟ ଚାଲିଗଲେ ଯେପରି ଲୋକସମତୁଳନ ହଲେ, ସେପରି କହି ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶାଯାଏ। ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି—ହିମାଳୟ ସ୍ଥାବରତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି, କନ୍ୟାକୁ ପିନାକଧାରୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ମହାଦେବଙ୍କ ସହ ସାରୂପ୍ୟ, ବରଭୋଗ ଓ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ। ପରେ ଦେବଗଣ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ହିମାଳୟ ନିବାସକୁ ଯାଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତୁ। ଯୋଜନା ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଓ ପ୍ରତିକୂଳ—ଗୁରୁ ଶିବଙ୍କ ନିନ୍ଦା କରିବେ, ଯାହାର ବିପରୀତ ପ୍ରଭାବରେ ହିମାଳୟ ଶୀଘ୍ର ବିବାହକୁ ସମ୍ମତି ଦେବେ; କାରଣ ଦୁର୍ଗା ଶିବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ବର ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।
मेना-हिमालयसंवादः (Menā’s Counsel to Himālaya; Response to Slander of Śiva)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ତାହା ଶୁଣି ମେନା ଗଭୀର ଶୋକ-କ୍ରୋଧରେ ହିମାଳୟଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଶୈବ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ସତ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର; ତଥାପି ନିନ୍ଦାର ଆଧାରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ କରିବି ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ସେ ବିଷପାନ, ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ, ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ବନଗମନ ଭଳି ଆତ୍ମହାନିର ଧମକ ଦେଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ବିରହପୀଡ଼ିତ ଶମ୍ଭୁ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସମ ତୁରନ୍ତ ଆସନ୍ତି, ଅରୁନ୍ଧତୀ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଜସ୍ବୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ହର ନିଜ ଜପ ବନ୍ଦ କରି ସଭା-ପରାମର୍ଶକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ନିନ୍ଦାଜନିତ ସଙ୍କଟ, ଋଷି-ପ୍ରମାଣ, ଗୃହଧର୍ମ ଓ ପରମସତ୍ୟର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଦେବ-ଋଷି ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୩ରେ ଋଷିମାନେ ହିମାଳୟଙ୍କୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଶିବ ଜଗତ୍ପିତା ଓ ଶିବା ଜଗନ୍ମାତା; ତେଣୁ ଏହି ବିବାହ କେବଳ ସାମାଜିକ ନୁହେଁ, ତତ୍ତ୍ୱଗତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ହିମାଳୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ‘ସାର୍ଥକ’ ହେବ ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧ-ତର୍କରେ ସେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ‘ଗୁରୁ’ସମ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇବେ ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ହିମାଳୟଙ୍କ ଉତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପୂର୍ବରୁ ଗିରୀଶଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସମ୍ମତି ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ-ମନୋଭାବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବ ବିଷୟରେ ବିପରୀତ କଥା କହି ବୁଦ୍ଧିବିପର୍ୟୟ ଘଟାଇଲା। ଫଳରେ ମେନା ଜ୍ଞାନଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ଭିକ୍ଷୁ-ଯୋଗୀ ରୂପରେ ଆସିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବର ମାନିଲେ ନାହିଁ, କୋପାଗାରକୁ ଯାଇ ହଠ ଧରି ରହିଲେ। ହିମାଳୟ ମଧ୍ୟ ‘ଭିକ୍ଷୁକ-ରୂପ’ ମହେଶଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଦେବାରେ ସଙ୍କୋଚ କରି ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୌନ ହେଲେ। ତେବେ ସପ୍ତର୍ଷି ଶିବମାୟାକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ମେନା ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ପଠାଇ ସଠିକ୍ ବୋଧ ଫେରାଇ ନିୟତ ମିଳନ ସାଧନ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
अनरण्य-वंशवर्णनम् तथा पिप्पलादस्य कामोत्पत्तिः (Genealogy of King Anaraṇya and Pippalāda’s arousal of desire)
ବସିଷ୍ଠ ମନୁଠାରୁ ଚାଲିଥିବା ରାଜବଂଶର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ସପ୍ତଦ୍ୱୀପାଧିପତି ରାଜା ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଭକ୍ତ। ଭୃଗୁଙ୍କୁ ପୁରୋହିତ କରି ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରପଦର ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ; ଏଥିରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଶିବଭକ୍ତିର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ପୁତ୍ର, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା (ସୁନ୍ଦରୀ/ପଦ୍ମା) ଓ ଅନେକ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ରାଣୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ। କନ୍ୟା ଯୌବନରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଗୋଟିଏ ପତ୍ର/ସନ୍ଦେଶ ପଠାଯାଏ। ତାପରେ ପିପ୍ପଲାଦ ଋଷି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରୁଥିବାବେଳେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ ରତିକ୍ରୀଡାରେ ଲୀନ, କାମଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣ ଗନ୍ଧର୍ବକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେଇ ଦୃଶ୍ୟରୁ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ କାମ ଜାଗେ ଓ ବିବାହ/ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ (ଦାରସଂଗ୍ରହ) ଭାବନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦର୍ଶନରେ ତପସ୍ୟାର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାଧାନର ଭୂମିକା ଗଢ଼େ।
अनरण्यसुता–पिप्पलादचरितम् / The Episode of Anaraṇya’s Daughter and Sage Pippalāda
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂଳାପର ଭିତରେ ସଂଳାପ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନରଣ୍ୟ-କଥାର ପରିଣାମ, ବିଶେଷକରି କନ୍ୟାଦାନ ପରେ କ’ଣ ହେଲା ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଗିରିବର/ଶୈଲେଶ ଭକ୍ତିସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି: ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇ ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା ପରେ କ’ଣ କଲା? ବଶିଷ୍ଠ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧ, ନିୟମନିଷ୍ଠ, ବିରକ୍ତ ତପସ୍ବୀ (କାମରହିତ) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ବନାଶ୍ରମରେ ସନ୍ତୋଷରେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି ସେପରି କର୍ମ-ମନ-ବାକ୍ୟରେ ପରମଭକ୍ତିରେ ପତିସେବା କରେ। ପରେ ଧର୍ମଦେବ ମାୟାବଳେ ପଥରେ ଅଲଙ୍କୃତ ବୃଷଭରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଦୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନକୁ ଯାଉଥିବା ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଆଗାମୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଧର୍ମପରୀକ୍ଷାର ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ।
हिमालयस्य निर्णयः — शिवाय पार्वत्याः प्रदाने (Himālaya’s Resolution to Give Pārvatī to Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ ହିମାଳୟଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ବିଚାର-ସଭା ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ହିମାଳୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ମେରୁ, ସହ୍ୟ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ମନ୍ଦର, ମୈନାକ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଆଦି ପର୍ବତରାଜମାନଙ୍କୁ ଡାକି, ବସିଷ୍ଠବାକ୍ୟର ଆଲୋକରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ପର୍ବତଗଣ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି—ଏବେ ଆଉ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହା ଉଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଣ୍ଣିତ। ପାର୍ବତୀ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ଦେବା ଉଚିତ—ଶିବଇଚ୍ଛାର ବାହକ ଅବତାରସଦୃଶ ତାଙ୍କୁ। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କେବଳ ପରିବାରିକ ନୁହେଁ; ଧର୍ମ ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅନିବାର୍ୟ ଆଦେଶ। ଏହା ଶୁଣି ହିମାଳୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଗିରିଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାନନ୍ଦ ଜାଗେ। ପରେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଯୁକ୍ତି ଓ ଇତିହାସ-ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ମେନାଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତି। ମେନା ସ୍ପଷ୍ଟମନ ହୋଇ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି, ଶିବଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀଦାନ ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ବିବାହର ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଗୃହ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
निमन्त्रण-पत्रिका-प्रेषणम् (Dispatch of the Invitation Letter) / Himālaya Sends the Wedding Invitation to Śiva
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ହିମବାନ୍ କ’ଣ କଲେ ବୋଲି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଉଦାରଚିତ୍ତ ହିମବାନ୍ ମେରୁ ଆଦି ପର୍ବତ-ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଡାକି ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି। ଗୁରୁଆଦେଶ ଓ ସ୍ନେହରେ ସେ ନିଜ ପୁରୋହିତ ଗର୍ଗଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଲଗ୍ନ-ପତ୍ରିକା/ନିମନ୍ତ୍ରଣପତ୍ର ଲେଖାଇଥାନ୍ତି। ପରେ ଶୁଭ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଉପହାର ସହ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କୈଲାସକୁ ପଠାନ୍ତି। ଦୂତମାନେ ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ପହଞ୍ଚି ତିଳକ, ନମସ୍କାର ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ସତ୍କାର ସହ ପତ୍ରିକା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଭଗବାନ ଶିବ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସଫଳ ସ୍ୱୀକୃତିରେ ହିମାଳୟ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନାନା ଦେଶରେ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛୁମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦିବ୍ୟ ବିବାହର ସାମାଜିକ-ଯାଜ୍ଞିକ ପରିସର ବଢ଼ାନ୍ତି। ଏଠାରେ ସତ୍କାର, ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଓ ନିମନ୍ତ୍ରଣ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଧାର୍ମିକ କ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।
हिमवतः सुमङ्गलोत्सव-नगररचना (Himavān’s Auspicious Festival Preparations and City Adornment)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ରେ ଶୈଲେଶ୍ୱର ହିମବାନ୍ ନିଜ କନ୍ୟାର ନିମିତ୍ତେ ନିଜ ନଗରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ମହୋତ୍ସବର ଆୟୋଜନ ଆନନ୍ଦରେ କରୁଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରରେ ନନ୍ଦୀ ପାହାରାଦାର ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ଏକ କୃତ୍ରିମ ପ୍ରତିରୂପ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଉଭୟ ସ୍ଫଟିକ-ପ୍ରଭାରେ ଦ୍ୱାରସୀମାର ପବିତ୍ର ସମମିତି ଓ ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି। ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳଛିଟା ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରକୁ ରମ୍ଭା ଆଦି ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଜାଯାଏ। ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ରମ୍ଭାସ୍ତମ୍ଭ, ବସ୍ତ୍ର-ସୂତ୍ରବନ୍ଧ, ନବପଲ୍ଲବ, ମାଳତୀମାଳା ଓ ଦୀପ୍ତ ତୋରଣ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ଚାରି ଦିଗରେ ମଙ୍ଗଳବସ୍ତୁ ରଖାଯାଏ। ପରେ ହିମବାନ୍ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି ବିଶାଳ ମଣ୍ଡପ ଓ ସୁନ୍ଦର ବେଦିକା ନିର୍ମାଣ କରାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ କୃତ୍ରିମ ସ୍ଥାବର ରଚନା ଜଙ୍ଗମ ପରି ଓ ଜଙ୍ଗମ ଉପାଦାନ ସ୍ଥାବର ପରି ଲାଗି ଅଦ୍ଭୁତତା ଜନ୍ମାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଦ୍ଧ ପଥ, ସୁରକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାର, ଦିଗନୁସାରେ ମଙ୍ଗଳସ୍ଥାପନ ଓ କେନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡପ ସହିତ କର୍ମସ୍ଥଳର ଏକ ନକ୍ଷାକୁ ଗର୍ଗଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପ୍ରସ୍ତାବଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଏ।
मङ्गलपत्रिकाग्रहणम् — Reception of the Auspicious Marriage Invitation
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବାଦରୂପ। ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ମଙ୍ଗଳପତ୍ରିକା (ବିବାହ ନିମନ୍ତ୍ରଣ/ସ୍ୱୀକୃତିପତ୍ର) ପାଇ ଶଶିମୌଳି ଶଙ୍କର କ’ଣ କଲେ? ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ ପତ୍ରିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ହର୍ଷରେ ହସନ୍ତି ଏବଂ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ଏହା ଦିବ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକାଚାର ଅନୁଯାୟୀ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଖାଏ। ପତ୍ରିକାକୁ ବିଧିବତ୍ ପଢ଼ାଇ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ୱୀକାର କରି ବିବାହ-ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଦୂତମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ; ମୋ ବିବାହରେ ଉପସ୍ଥିତ ରୁହ, ମୁଁ ବିବାହ ସ୍ୱୀକାର କରିଛି। ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଆନନ୍ଦରେ ଫେରି ନିଜ ସଫଳ ଦୂତ୍ୟ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଏହି କଥାଶ୍ରବଣକୁ ମଙ୍ଗଳକର ଓ ପାପନାଶକ କୁହାଯାଇଛି; ଶିବଲୀଳା ପରାତ୍ପରତାକୁ ସାମାଜିକ ନିୟମ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦିଗକୁ ଆଗେଇ ମଙ୍ଗଳଶକ୍ତି ଓ ଶିବଙ୍କ କୃପାମୟ ଅଧିପତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ।
गणसमागमः (Śiva Summons the Gaṇas for the Great Festival)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ମହୋତ୍ସବ ପାଇଁ ଗଣମାନଙ୍କ ସମାଗମ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶିବ ନନ୍ଦୀ ଓ ସମବେତ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ହିମାଚଳପୁର ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ନିଜ ସହ ଚାଲିବାକୁ କହନ୍ତି; କିଛି ଗଣକୁ ପଛେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ରଖିଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଶଙ୍ଖକର୍ଣ୍ଣ, କେକରାକ୍ଷ, ବିକୃତ, ବିଶାଖ, ପାରିଜାତ, ସର୍ବାନ୍ତକ, ବିକୃତାନନ, କପାଳାଖ୍ୟ, ସନ୍ଦାରକ, କନ୍ଦୁକ, କୁଣ୍ଡକ, ବିଷ୍ଟମ୍ଭ, ପିପ୍ପଳ, ସନ୍ନାଦକ ଆଦି ଗଣନାୟକଙ୍କ ନାମ ଓ କୋଟି-ଦଶକୋଟି-ସହସ୍ରକୋଟି-କୋଟିକୋଟି ପରି ବିଶାଳ ସେନାସଂଖ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏହା ଶିବଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ମହୋତ୍ସବର ନାଦମୟ ଭକ୍ତିମୟ ପରିବେଶକୁ ମହିମାୟିତ କରେ।
हिमालयगृहे नारदस्य आगमनम् तथा विश्वकर्मनिर्मितवैभववर्णनम् — Nārada’s Arrival at Himālaya’s Palace and the Description of Viśvakarman’s Marvels
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବ–ପାର୍ବତୀ ବିବାହପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଦୂତ-କ୍ରମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶଙ୍କରୀଙ୍କ ସମ୍ମତି ପାଇ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପ୍ରଥମେ ନାରଦଙ୍କୁ ହିମାଳୟଙ୍କ ନିବାସକୁ ପଠାନ୍ତି। ନାରଦ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ହିମାଚଳଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମିତ ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ରିମ ବୈଭବ ଦେଖନ୍ତି—ରତ୍ନଖଚିତ ମଣ୍ଡପ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶଶୋଭିତ ଶିଖର, ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର, ସହସ୍ର ସ୍ତମ୍ଭର ଆଧାର ଓ ବିଶେଷ ବେଦିକା। ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ନାରଦ ‘ପର୍ବତରାଜ’ ହିମବାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁପ୍ରମୁଖ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଆଦି ଆସିଛନ୍ତି କି, ଏବଂ ବୃଷଭାରୂଢ ଗଣପରିବୃତ ମହାଦେବ ବିବାହାର୍ଥେ ଆସିଛନ୍ତି କି। ହିମବାନ ଯଥାର୍ଥ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଆଗମନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
ईश्वरागमनं हिमवदादि-समागमश्च / The Arrival of Īśvara and the Assembly of Himālaya, Devas, and Mountains
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୨ରେ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ହିମାଳୟର ସମୀପକୁ ଆଗମନ ଏବଂ ତାହା ପରେ ହେଉଥିବା ଭବ୍ୟ ସମାଗମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଶିବାଗମନର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ହିମାଳୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦର୍ଶନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ; ପର୍ବତଗଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପଠାଇ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇଯାଏ। ଦେବଗଣ ଓ ପର୍ବତସମୂହ ବିଶାଳ, ସୁଶୃଙ୍ଖଳ, ସେନାସଦୃଶ ଗଠନରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପରସ୍ପର ବିସ୍ମୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରର ସଙ୍ଗମ ସହ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି ହିମାଳୟ ପ୍ରଣାମର ନେତୃତ୍ୱ କରେ; ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ପରେ ବୃଷଭାରୂଢ, ଶାନ୍ତମୁଖ, ଅଳଙ୍କାରଭୂଷିତ, ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗକାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ରତ୍ନମୁକୁଟଧାରୀ, ମୃଦୁହାସ୍ୟ ଓ ନିର୍ମଳ ତେଜସ୍ୱୀ ଶିବଙ୍କ ଘନ ରୂପବର୍ଣ୍ଣନ ଦର୍ଶନକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ।
मेना-शिवदर्शन-प्रस्थानम् | Menā’s Quest to Behold Śiva (Departure for Śiva’s Darśana)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୩ରେ ମେନା ଗିରିଜାପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରି, କେମିତି ଶିବରୂପ ପାଇଁ ଏତେ ପରମ ତପ ହୋଇଥିଲା ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଅଜ୍ଞାନ ଓ ସୀମିତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କ ସହ ତୁରନ୍ତ ଶିବଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରଶାଳା ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ମେନାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାର-ଗର୍ବ ଜାଣି ଶିବ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା ଆରମ୍ଭ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପେ ଆସି ସ୍ତୁତି ପାଆନ୍ତି। ଶିବ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଗିରିଦ୍ୱାର ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ପରେ ନିଜେ ଆସିବେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ମେନାଙ୍କୁ ଶିରୋଗୃହ/ଉପର କକ୍ଷରେ ହୃଦୟବିଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ଶିକ୍ଷାର୍ଥ ଭାବବିକ୍ଷୋଭର ସୂଚନା। ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ଶୁଭ୍ର, ଦୀପ୍ତିମାନ ସେନା-ପରିବାର ଦେଖି ତାହାର ‘ସାଧାରଣ’ ଭବ୍ୟତାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆଗରେ ସୁନ୍ଦର ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣରେ ସଜି; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଯାନ, ବାଦ୍ୟ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ—ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାରେ ବାହ୍ୟ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଶିବଙ୍କ ପରାତ୍ପର ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
मेनायाः क्रोध-विलापः — Menā’s Lament and Reproach (to the Sage)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ହିମବାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମାତା ମେନା କିଛିକ୍ଷଣ ସଂଯମ ଲାଭ କରି ପୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ସେ ବିଲାପ କରି କରି ଋଷିଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବେ ଭର୍ତ୍ସନା କରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ସହ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିବାହ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବ ଆଶ୍ୱାସନର ଫଳ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଛି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଠକେଇ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଫଳ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ପାର୍ବତୀଙ୍କ କଠୋର ତପସ୍ୟାକୁ ସେ ‘ଦୁଃଖର ଫଳ’ ବୋଲି କହି କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଗୃହସ୍ଥିତିର ଅସ୍ଥିରତା, ଆଶ୍ରୟର ଅନିଶ୍ଚିତତା ନେଇ ନିରାଶା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉପଦେଶକ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତର ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି। ପରେ କନ୍ୟା ପ୍ରତି କଟୁ ଉପମା ଦିଅନ୍ତି—ସୁନା ଛାଡ଼ି କାଚ ନେବା, ଚନ୍ଦନ ଛାଡ଼ି କାଦୁଆ ବାଛିବା, ହଂସ ଉଡ଼ିଯିବା ପରେ କାଉକୁ ଧରିବା—ମୂଲ୍ୟବିପର୍ୟୟ ଓ ଦୁଃଖଦ ଚୟନ ସୂଚାଇ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମାତୃଶୋକ ଓ ସାମାଜିକ ଆତଙ୍କକୁ ଶିବ–ପାର୍ବତୀ ମିଳନର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାଧାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରେ।
शिवरूपदर्शनम् (Menā’s Vision of Śiva’s Divine Form)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୫ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିବରଣୀ ଓ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବଚନ ମାଧ୍ୟମରେ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନାରଦ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନାନାବିଧ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ନାରଦଙ୍କ ବଚନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ କୃପାମୟ, ପରମ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେହି ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ନାରଦ ମେନାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରି ଶିବଙ୍କ ଅତୁଲ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ମେନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ଶିବତେଜ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ପ୍ରଭା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ, ବିଚିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଅନେକ ଆଭୂଷଣ, ଶାନ୍ତ ହାସ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା। ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ→ସ୍ତୁତି→କୃପାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ→ମେନାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷ୍ୟ→ରୂପବର୍ଣ୍ଣନ ଏହି କ୍ରମ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ।
महेश्वरागमनं तथा नीराजन-सत्कारवर्णनम् / The Arrival of Maheśvara and the Rite of Welcome (Nīrājana)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୬ରେ ହିମାଚଳଙ୍କ ଗୃହକୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଗମନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବ ଗଣ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦମୟ, ସାର୍ବଜନୀନ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଗୃହିଣୀ ମେନା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସତ୍କାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଭିତରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପରେ ସତୀ/ପାର୍ବତୀ ଋଷି ଓ ନାରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ନୀରାଜନ ପାଇଁ ଦୀପପାତ୍ର ଧରି ଦ୍ୱାରପ୍ରାନ୍ତକୁ ଆସନ୍ତି। ମେନା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏକମୁଖ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ମୃଦୁହାସ, ତେଜୋମୟ କାନ୍ତି, ରତ୍ନମୁକୁଟ-ଆଭୂଷଣ-ହାର-ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ-ଅଗରୁ-କସ୍ତୁରୀ-କୁଙ୍କୁମ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି ଦର୍ଶନ-ସତ୍କାରର ପବିତ୍ର ସମାଗମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
दुर्गोपवीत-रचना तथा शिवामलङ्कारोत्सवः | The Making of the Durgopavīta and Pārvatī’s Auspicious Adornment Festival
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୭ରେ ପାର୍ବତୀ (ଶିବା)ଙ୍କ ଶୁଭକର୍ମ ଓ ଉତ୍ସବ-ପ୍ରସ୍ତୁତିର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପର୍ବତରାଜ ହିମାଳୟ ଆନନ୍ଦରେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ଶିବମନ୍ତ୍ର ସହ ‘ଦୁର୍ଗୋପବୀତ’ ନିର୍ମାଣ କରାନ୍ତି, ଯାହାରେ ବୈଦିକ ଆଚାର ଓ ଶୈବ ବିଧିର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ହିମାଳୟଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତା ଓ ଋଷିମୁନିମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଶ୍ରୁତି ଓ ଭାବାଚାର ଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧି-ଆଚରଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ ଶିବଦତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଅଳଙ୍କାରରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସଜାଯାଏ; ସ୍ନାନ, ସଖୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ-ନୀରାଜନ, ନୂତନ ଅପରିହୃତ ବସ୍ତ୍ର, କଞ୍ଚୁକୀ, ହାର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଇତ୍ୟାଦି ପରିଧାନ କରାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନ୍ତରେ ଶିବଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ରହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦାନ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଓ ସାମୂହିକ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସବ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ମଙ୍ଗଳ ବଢ଼େ।
गोत्र-प्रवर-प्रश्नः तथा तिथ्यादि-कीर्तनं (Gotra–Pravara Inquiry and Proclamation of Auspicious Time)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୮ରେ ବିବାହକାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଔପଚାରିକ ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗର୍ଗାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ହିମବାନ ଓ ମେନା କନ୍ୟାଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି; ମେନା ଆଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣକଳଶ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପର୍ବତରାଜ ହିମବାନ ଗୃହପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ବରଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟାଦି ସତ୍କାର କରି ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ ଓ ଆଭରଣ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତିଥି ଆଦି ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଘୋଷଣା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ହର୍ଷରେ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନ୍ତଃପ୍ରେରଣାରେ ହିମାଚଳ ଶିବଙ୍କୁ ଗୋତ୍ର, ପ୍ରବର, ବଂଶ, ନାମ, ବେଦ ଓ ଶାଖା ପଚାରନ୍ତି; ସର୍ବାତୀତ ଶିବ ମୌନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଦେବ-ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଶିବପ୍ରେରିତ ବୀଣାବାଦକ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ନାରଦ ଆସି ଶିବଙ୍କ ଅଗୋତ୍ର-ଅପ୍ରବର ପରତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରି, ବିବାହବିଧିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
अध्याय ४९ — विवाहानुष्ठाने ब्रह्मणः काममोहः (Brahmā’s Enchantment by Desire during the Wedding Rites)
ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହାନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଧିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଶିବ ଋଗ୍–ଯଜୁଃ–ସାମ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୈନାକ (କାଳୀଙ୍କ ଭ୍ରାତା) ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଲାଜାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରେ। ପରେ ଶିବ ଓ କାଳୀ/ପାର୍ବତୀ ନିୟମ ଓ ଲୋକାଚାର ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବୀଙ୍କ ପାଦ/ନଖରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସଦୃଶ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଦେଖି କାମେ ଆବେଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖିବାରୁ ସଂଯମ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ବୀର୍ୟ ଭୂମିରେ ପଡ଼େ। ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେ ପାଦରେ ଘସି ଢାକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏହା ଜାଣି ମହାଦେବ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଫଳରେ ସମସ୍ତ ଭୂତଜଗତରେ ଭୟ ଓ ଆତଙ୍କ ବ୍ୟାପେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବିବାହବିଧି ମଧ୍ୟରେ କାମ, ମାୟା ଓ ଶିବଙ୍କ ଶାସକତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
वैवाहिकानुष्ठानसमापनं दानप्रशंसा च / Completion of Wedding Rites and Praise of Gifts (Dāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହୋତ୍ତର ଆଚାରକ୍ରମ ଅବ୍ୟାହତ ରହେ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଋଷିସଭା ସହ ଶିରୋଭିଷେକ, ମଙ୍ଗଳଦର୍ଶନ, ହୃଦୟାଲମ୍ବନ କର୍ମ ଓ ସ୍ୱସ୍ତିପାଠ ମହୋତ୍ସବ ସହିତ ବିଧିବତ୍ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦ୍ୱିଜ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଶିବ ଶିବାଙ୍କ ଶିରେ ସିନ୍ଦୂର ଧାରଣ କରାଇଲେ; ପାର୍ବତୀ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ‘ଗିରିଜା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପୁରୋହିତଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ଦମ୍ପତିକୁ ଏକାସନରେ ବସାଗଲା—ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଏକତା ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ପରେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ଆନନ୍ଦରେ ସଂସ୍ରବ-ପ୍ରାଶନ ସମାପନ କର୍ମ କଲେ। ବିବାହଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଶିବ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣପାତ୍ର ଦାନ କଲେ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରତ୍ନ ଆଦି ବହୁ ଶୁଭ ଦାନ ଦେଲେ। ଶେଷରେ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜୟଧ୍ୱନି ସହ ମହାନନ୍ଦ କଲେ—କର୍ମର ବିଶ୍ୱସ୍ୱୀକୃତି ଘଟିଲା।
कामभस्म-प्रार्थना: रत्याः शङ्करं प्रति विनयः / Rati’s Supplication to Śaṅkara regarding Kāma’s Ashes
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୧ ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହୋତ୍ସବର ପବିତ୍ର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଯାଚନା ଓ ଅନୁଗ୍ରହର ପ୍ରସଙ୍ଗ ରୂପେ ଗଢ଼ିଉଠେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଅନୁକୂଳ ସମୟ ବୋଲି କହି, ପରେ ରତି ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିଧିବଦ୍ଧ ବିଳାପ ସହ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଯୁକ୍ତି ରଖନ୍ତି—(୧) ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ଜୀବନଯାତ୍ରା, (୨) ସର୍ବତ୍ର ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଏକାକୀ ଶୋକର ଅସଙ୍ଗତି, (୩) ତ୍ରିଲୋକରେ ଶିବଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବଶକ୍ତି। ସେ ଭସ୍ମସାତ ହୋଇଥିବା ପତି କାମଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦୟା–କରୁଣା ଓ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱୋକ୍ତ ସତ୍ୟପାଳନ ମୁଖ୍ୟ, ଯାହା କୃପାମୟ ସମାଧାନକୁ ସୂଚାଏ। ଶେଷରେ ରତି କାମଭସ୍ମ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି କାନ୍ଦନ୍ତି; ଏହି ଭସ୍ମ ଆଗାମୀ ପୁନର୍ଜୀବନ ଓ କାମର ଧର୍ମସମ୍ମତ ପୁନଃସମାବେଶର କେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ।
भोजन-आह्वान-प्रकरणम् — The Episode of Invitation and the Divine Feast
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୨ରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ହିମବାନ୍ ମହାଭୋଜ ପାଇଁ ସୁନ୍ଦର ଭୋଜନ-ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାନ୍ତି। ସେ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ, ଲେପନ ଆଦି କରାଇ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଜାନ୍ତି, ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟଜନଙ୍କୁ ‘ନିଜ ନିଜ ଅଧିପତି ସହ’ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଶୁଣି ପ୍ରଭୁ (ଏଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତରୂପେ ଉଲ୍ଲିଖିତ) ଦେବଗଣ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଆସନ୍ତି। ହିମବାନ୍ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର କରି ଗୃହଭିତରେ ଯଥୋଚିତ ଆସନରେ ବସାନ୍ତି ଓ ନାନାପ୍ରକାର ଭୋଜ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରାନ୍ତି। ପରେ ବିଧିବତ୍ ଭୋଜନାନୁମତି/ଘୋଷଣା ହୁଏ; ତାହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପଙ୍କ୍ତିରେ ବସି ହର୍ଷସମ୍ବାଦ ସହ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଅଗ୍ରମାନ ଦିଅନ୍ତି। ନନ୍ଦୀ, ଭୃଙ୍ଗୀ, ବୀରଭଦ୍ର ଆଦି ଶିବଗଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଆତିଥ୍ୟ, କ୍ରମ ଓ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
गिरिराजस्य शिवनिमन्त्रणम् / The Mountain-King Invites Śiva (Hospitality to Śiva and the Devas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ନିଜ-ନିଜ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଗିରି ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଗିରିରାଜ (ହିମାଳୟ) ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଇଷ୍ଟଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ନଗରବାସୀ ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଦିବ୍ୟ ସମୂହଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ଶମ୍ଭୁ/ମହେଶାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଭଗବାନ କିଛି ଦିନ ତାଙ୍କ ଘରେ ରହିବେ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବଦର୍ଶନର ପାବନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ମହିମାକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଦେବସହିତ ଶିବଙ୍କ ଆଗମନରେ ନିଜ ଗୃହ ଧନ୍ୟ ହେଲା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଗିରିରାଜଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ, ଯଶ ଓ ସଦ୍ଗୁଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି—ତ୍ରିଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, କାରଣ ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପାରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ମହେଶାନ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ରମଣୀୟ ନିବାସ, ବହୁବିଧ ସମ୍ମାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଅନ୍ନ-ଭୋଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଯେଉଁଠି ଦେବୀ ଶିବାମ୍ବିକା ଅଛନ୍ତି ସେଠି ଅଭାବ ନଥାଏ; ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରଚୁର ହୁଏ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଆତିଥ୍ୟକୁ ଆଚାରମୟ ଭକ୍ତି ଭାବେ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଶିବ-ଶକ୍ତି ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗୃହକୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
पार्वत्याः यात्रासंस्कारः तथा पातिव्रत्योपदेशः / Preparations for Girijā’s Auspicious Journey and the Teaching on Pātivratya
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ହିମଗିରିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୀ ଗିରିଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଯାତ୍ରା-ସଂସ୍କାର ଓ ଶୁଭ ଯାତ୍ରାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ। ବିରହବେଦନାରେ ହିମଗିରି କିଛିକ୍ଷଣ ମନମରା ହୋଇ ପୁନଃ ଧୈର୍ୟ ଧରି ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ସେ ମେନାଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶ ପଠାନ୍ତି; ମେନା ହର୍ଷ-ଶୋକ ମିଶ୍ର ଭାବରେ ଶ୍ରୁତି ଓ କୁଳାଚାର ଅନୁସାରେ ଉତ୍ସବ ଓ ବିଧି କରି, ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ରତ୍ନ ଓ ରାଜୋଚିତ ଆଭୂଷଣରେ ସଜାନ୍ତି। ତାପରେ ଜଣେ ସାଧ୍ବୀ ଦ୍ୱିଜପତ୍ନୀ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ପାତିବ୍ରତ୍ୟର ପରମ ବ୍ରତ ଉପଦେଶ ଦେଇ—ଧର୍ମବର୍ଧକ ବଚନ ସ୍ନେହରେ ଶୁଣ, ପାତିବ୍ରତା ନାରୀ ପୂଜ୍ୟା ଓ ପାପନାଶିନୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯେ ନାରୀ ପତିଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବି ପ୍ରେମରେ ସେବା କରେ, ସେ ଇହଲୋକ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଶେଷେ ପତି ସହ ଶିବପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଭଳି ଆଚାର ଓ ଧର୍ମୋପଦେଶ ମିଶି ଦିବ୍ୟ ବିବାହଗତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ।
प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ବିଶେଷ ବ୍ରତ ଶିଖାଇ, ମେନାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦେବୀଙ୍କ ଯାତ୍ରା/ପ୍ରସ୍ଥାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଏ। ସମସ୍ତେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବିରହ ହେଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହରେ କାନ୍ଦ, ପୁନଃପୁନଃ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ କରୁଣ ବିଲାପ ହୁଏ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ନିଜ ବିଲାପ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶୋକ ସବୁଠି ପ୍ରସାରିତ—ଶୈଳପ୍ରିୟା/ଶିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବପତ୍ନୀମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ନାରୀ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଏବଂ ଯୋଗୀଶ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଅଶ୍ରୁ ପାତ କରନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ହିମାଳୟ ପୁତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଧରି ‘କେଉଁଠିକି ଯାଉଛ?’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରି ମୋହ-ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ ପୁରୋହିତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ମାତା-ପିତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାମାୟା ହୋଇ ଲୋକାଚାର ଅନୁସାରେ ପୁନଃପୁନଃ ରୋଦନ କରୁଥିବା ପୁରାଣୀୟ ରୀତି ଦେଖାଯାଏ।