
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଙ୍କଟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅଧର୍ମୀ ଓ ପ୍ରବଳ ତାରକାସୁରର ପୀଡ଼ାରେ ଦେବତାମାନେ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି। ତେବେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ସାଧନ ଭାବେ କାମଦେବ (ସ୍ମର/ମନ୍ମଥ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ କାମ ବସନ୍ତାଦି ପରିଚରମାନଙ୍କ ସହ ଓ ରତି ସହିତ, ବିଜୟବିଶ୍ୱାସରେ ତୁରନ୍ତ ଆସି ପ୍ରଣାମ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହନ୍ତି—ଏହା କେବଳ ମୋର ନୁହେଁ, କାମଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସହାୟକମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି। ବିଜୟର ଦୁଇ ସାଧନ—ବଜ୍ର ଓ କାମଶକ୍ତି; ବଜ୍ର କେବେ କେବେ ବିଫଳ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କାମଶକ୍ତି ଅଚ୍ୟୁତ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ‘ଯାହା ଲୋକହିତ କରେ ସେଇ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ’ ନୀତିରେ କାମଙ୍କୁ ପରମମିତ୍ର ଭାବି ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବଳପ୍ରୟୋଗର ସୀମା ଓ ଧର୍ମଲକ୍ଷ୍ୟରେ କାମର ଉପାୟତ୍ମକ ଭୂମିକା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେ ଦେବମାନେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମହାବଳ ଦୈତ୍ୟ ତାରକ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସ୍ମର (କାମଦେବ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
Verse 2
आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
ସେଇ କ୍ଷଣେ ବସନ୍ତ ସହିତ, ରତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମଦେବ ଆସିଲେ। ରତି ସହ ଅଭିମାନେ ଭରି, ତ୍ରିଲୋକବିଜୟୀ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 3
प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
ତାପରେ ସ୍ମର (କାମଦେବ) ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ମହୋନ୍ନତ ମନେ, ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 4
काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
କାମ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି? କେଉଁ ହେତୁରେ ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କଲେ? ହେ ଦେବେଶ, ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ; ତାହା କରିବାକୁ ମୁଁ ଆସିଛି।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: କନ୍ଦର୍ପଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦେବେଶ୍ୱର ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ—“ଯୁକ୍ତ, ଯୁକ୍ତ ହିଁ; ଏହା ଯଥାଯଥ ଓ ଶୋଭନ।”
Verse 6
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
ଶକ୍ର କହିଲେ: “ତୁମ ଆରମ୍ଭ ଶୁଭ, କାରଣ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ତାହା କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଦ୍ୟତ; ହେ ମକରଧ୍ୱଜ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ।”
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
ଏବେ ମୋର ଯଥୋଚିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣ; ମୁଁ ତୋର ସମ୍ମୁଖରେ କହୁଛି। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋର, ସେହି ତୋର ମଧ୍ୟ—ଅନ୍ୟଥା କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ।
Verse 8
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
ମୋର ମିତ୍ର ଅନେକ ଅଛନ୍ତି, ମହାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହେ ସନ୍ମିତ୍ର, ଏହା ସ୍ମରଣ କର—ତୋ ସମାନ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 9
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
ହେ ତାତ, ମୋର ଜୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଛି। ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ତୁ ନୁହେଁ—କଦାପି ନୁହେଁ।
Verse 10
यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
ଯାହାଠାରୁ ସତ୍ୟ ହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଏ? ତେଣୁ, ହେ ମିତ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 11
मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
ମୋ ମନେ ଏକ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଅସାଧ୍ୟ ଓ କାଳ-ବିଧିଜନିତ। ତୁମ ବିନା ତାହାକୁ କେହି ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 12
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
ଦାତାଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ, ଶୂରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ରଣରେ ହୁଏ। ଆପତ୍କାଳରେ ମିତ୍ରଙ୍କ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ କୁଳର ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ।
Verse 13
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
ହେ ପ୍ରିୟ, ସଙ୍କଟ ଆସିଲେ ଯେତେବେଳେ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିତଥ ଓ ସୁସ୍ନେହୀଙ୍କ ବଚନକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Verse 14
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
ନିଶ୍ଚୟ, ଅନ୍ୟଜନଙ୍କ କାରଣରୁ ମୋପରେ ଅଟଳ ଆପତ୍ତି ପଡ଼ିଛି; ହେ ମିତ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ତୁମର ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ହେବ।
Verse 15
न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
ଏହା କେବଳ ମୋର ସୁଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ବରଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଦିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମଘବତ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମକରଧ୍ୱଜ (କାମଦେବ) ମୃଦୁ ହାସ୍ୟପୂର୍ବକ, ପ୍ରେମଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ କହିଲେ।
Verse 17
काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
କାମ କହିଲେ—ତୁମେ ଏପରି କାହିଁକି କହୁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେବି ନାହିଁ। ଲୋକେ ସ୍ୱାର୍ଥମିଶ୍ରିତ କୃତ୍ରିମ ଉପକାର ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଖୋଲାମେଳା କହନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 18
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
ସଙ୍କଟବେଳେ ଯେ ବହୁ କଥା କହେ, ସେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ତଥାପି, ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ କହୁଛି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 19
पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
ଯେ କେହି ଦାରୁଣ ତପ କରି ତୁମକୁ ତୁମ ସ୍ୱପଦରୁ ଟାଣି ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ହେ ମିତ୍ର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ସେ ତୁମ ଶତ୍ରୁକୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପତିତ କରିଦେବି।
Verse 20
क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
ଏକ କ୍ଷଣରେ ମାତ୍ର କଟାକ୍ଷେଣ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଭ୍ରଂଶ କରିଦେବି। ଦେବ, ଦେବର୍ଷି, ଦାନବ—ତାଙ୍କର ଗଣନା ଅଛି; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଗଣନାରେ ନାହାନ୍ତି।
Verse 21
वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
ବଜ୍ର ଦୂରେ ରହୁ, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଶେ ରହୁ। ମୁଁ—ତୁମ ମିତ୍ର—ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କାମ କରିବେ?
Verse 22
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
ବ୍ରହ୍ମା ହେଉନ୍ତୁ କି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରଂଶ କରିପାରିବି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗଣନା ନାହିଁ; ହର (ଶିବ)କୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରିଦେବି।
Verse 23
पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
ମୋର ପାଞ୍ଚଟି ବାଣ ମୃଦୁ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଷ୍ପମୟ। ମୋର ଧନୁଷ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଧା ପୁଷ୍ପମୟ; ଭ୍ରମରରେ ଅଲଙ୍କୃତ ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନ କରେ। ମୋର ବଳ ମୋର ପ୍ରିୟା; ବସନ୍ତ ମୋର ସଚିବ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 24
अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ପଞ୍ଚବିଧ ବଳସମ୍ପନ୍ନ; ମୋର ମିତ୍ର ସୁଧାନିଧି—ଅମୃତର ମହାସାଗର।
Verse 25
सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
ମୋର ସେନାଧିପ ଶୃଙ୍ଗାର; ହାବଭାବ ମୋର ସୈନିକ। ହେ ଶକ୍ର, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୃଦୁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମୃଦୁସ୍ୱଭାବ।
Verse 26
यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
ଯେଉଁ ଉପାୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେହି ଉପାୟକୁ ହିଁ ଯୋଗାଏ। ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେତେ, ସବୁ ମୋତେ ନିୟୋଜନ କର।
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ଶକ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସୁଖ ଆଣୁଥିବା ନିଜ କାମନା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାଣୀରେ କାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 28
शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
ଶକ୍ର କହିଲେ—ହେ ତାତ ମନୋଭବ (କାମ), ମୁଁ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଇଛି, ତାହା କରିବାକୁ ତୁମେ ହିଁ ସମର୍ଥ; ତାହାର ସିଦ୍ଧି ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 29
शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
ହେ କାମ, ଶୁଣ; ହେ ମିତ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ କହିବି—ଆଜି ଯେ ବିଷୟରେ ତୁମର ସ୍ପୃହା ଜାଗିଛି, ହେ ମନୋଭବ।
Verse 30
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
ତାରକ ନାମକ ମହାଦୈତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ବର ପାଇ ଅଜେୟ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖଦ ହେଲା।
Verse 31
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ; ଧର୍ମ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଦୁଃଖିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ହିଁ ବ୍ୟାକୁଳ।
Verse 32
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ବଳ ଅନୁସାରେ ତାହା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ସଂଘର୍ଷରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆୟୁଧ ପୂର୍ବବତ୍ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।
Verse 33
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
ଜଲେଶ୍ୱର (ବରୁଣ)ଙ୍କ ପାଶ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଠିତ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ତାହାର କଣ୍ଠରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠିଏ ଅଟକିଗଲା—ତାହାର ବେଗ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।
Verse 34
एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
ଏହି ଦୁରାତ୍ମାର ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ପ୍ରଜେଶ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ବାଳକ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ଶିବ ମହାଯୋଗୀଶ୍ୱର।
Verse 35
एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଭଲଭାବେ, ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସରେ କରିବା ଉଚିତ। ତେବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର, ଆମ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରମ ସୁଖ ମିଳିବ।
Verse 36
ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
ଏହେତୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛି—ତାହା ଏବେ ତୁମେ କର। ମିତ୍ରଧର୍ମକୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ମରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
ଶମ୍ଭୁ ଗିରିରାଜ ଉପରେ ପରମ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱାଧୀନ ପରମେଶ୍ୱର, କାମନାରେ ମଧ୍ୟ ଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 38
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
ହେ ଦେବ! ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ପାର୍ବତୀ ନିଜ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସେବା କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି—ଏହା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
Verse 39
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
ହେ ମାର, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏପରି କର ଯେପରି ସେହି ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ମନରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଅନୁରାଗ ଜନ୍ମ ହେବ।
Verse 40
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
ଏହା କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କୃତାର୍ଥ ହେବ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ବିନାଶ ହେବ ଏବଂ ଜଗତରେ ତୁମର ପ୍ରତାପ ସ୍ଥାୟୀ ହେବ।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏପରି କୁହାଯିବା ପରେ, ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମ ପରି ମୁଖ ବିଶିଷ୍ଟ କାମଦେବ ପ୍ରେମର ସହିତ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
Verse 42
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
ଶିବଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ କାମଦେବ 'ତଥାସ୍ତୁ, ଓମ୍' କହି ସେହି ବଚନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 43
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଶିବ ପରମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ କାମଦେବ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ବସନ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଗଲେ।
Indra, distressed by the demon Tāraka’s oppression, summons Kāma (Smara/Manmatha) as a strategic means, initiating a plan that relies on desire rather than direct combat.
It signals that certain cosmic knots cannot be cut by force; transformation of intention, attraction, and inner disposition (kāma as a subtle power) can be more efficacious than weapons, aligning with Śaiva themes where access to Śiva depends on inner qualification.
Kāma’s immediacy (instant arrival upon remembrance), his association with Vasantā and Rati, and his portrayed inevitability in achieving effects—contrasted with the potential ineffectiveness of the vajra.