गिरिजाया तपोऽनुज्ञा (Permission for Girijā’s Austerities)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । त्वयि देवमुने याते पार्वती हृष्टमानसा । तपस्साध्यं हरं मेने तपोर्थं मन आदधे

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ହେ ଦେବମୁନି, ତୁମେ ଯାଇସାରିବା ପରେ ହୃଷ୍ଟମନା ପାର୍ବତୀ ହରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ; ତେଣୁ ତପ ପାଇଁ ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 2

ततः सख्यौ समादाय जयां च विजयां तथा । मातरं पितरं चैव सखीभ्यां पर्यपृच्छत

ତାପରେ ସେ ଜୟା ଓ ବିଜୟା ନାମକ ଦୁଇ ସଖୀଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗେ ନେଇ, ସେହି ସଖୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଲେ।

Verse 3

प्रथमं पितरं गत्वा हिमवन्तं नगेश्वरम् । पर्यपृच्छत्सुप्रणम्य विनयेन समन्विता

ପ୍ରଥମେ ସେ ପର୍ବତରାଜ ହିମବାନ୍ ନାମକ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିନୟସହ ଆଦରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 4

सख्यावूचतुः । हिमवञ्च्छ्रूयतां पुत्री वचनं कथ्यतेऽधुना । सा स्वयं चैव देहस्य रूपस्यापि तथा पुनः

ସଖୀମାନେ କହିଲେ—ହେ ହିମବାନ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏବେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ କନ୍ୟାର ବଚନ କହୁଛୁ—ସେ ନିଜ ଦେହ ଓ ରୂପ ବିଷୟରେ ପୁନଃପୁନଃ କହିଛି।

Verse 5

भवतो हि कुलस्यास्य साफल्यं कर्तुमिच्छति । तपसा साधनीयोऽसौ नान्यथा दृश्यतां व्रजेत्

ସେ ଆପଣଙ୍କ ଏହି କୁଳକୁ ସାର୍ଥକ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ସେ କେବଳ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସାଧ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଦର୍ଶନ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 6

तस्माच्च पर्वतश्रेष्ठ देह्याज्ञां भवताधुना । तपः करोतु गिरिजा वनं गत्वेति सादरम्

ତେଣୁ, ହେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ଆପଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ। ଗିରିଜା ବନକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରୁ—ଏହିପରି ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କହିଲେ।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । इत्येवं च तदा पृष्टस्सखीभ्यां मुनिसत्तम । पार्वत्या सुविचार्याथ गिरिराजोऽब्रवीदिदम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ସେତେବେଳେ ପାର୍ବତୀ ବିଷୟରେ ଦୁଇ ସଖୀ ପଚାରିଲେ; ଗିରିରାଜ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 8

हिमालय उवाच । मह्यं च रोचतेऽत्यर्थं मेनायै रुच्यतां पुनः । यथेदं भवितव्यं च किमतः परमुत्तमम्

ହିମାଳୟ କହିଲେ— ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ମେନାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଏହା ରୁଚୁକ। ଯେପରି ଏହା ହେବା ଉଚିତ ସେପରି ହେଉ; ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଆଉ କ’ଣ?

Verse 9

साफल्यं तु मदीयस्य कुलस्य च न संशयः । मात्रे तु रुच्यते चेद्वै ततः शुभतरं नु किम्

ମୋର କୁଳର ସାଫଲ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳସିଦ୍ଧି ହେବ— ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆଉ ଯଦି ମୋର ମାତା ମେନା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଭ କ’ଣ?

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं पित्रा प्रोक्तं श्रुत्वा तु ते तदा । जग्मतुर्मातरं सख्यौ तदाज्ञप्ते तया सह

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିବା ଏହିପରି ବଚନ ସେତେବେଳେ ଶୁଣି, ସେ ଦୁଇ ସଖୀ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସହ (ଆଗକୁ) ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 11

गत्वा तु मातरं तस्याः पार्वत्यास्ते च नारद । सुप्रणम्य करो बध्वोचतुर्वचनमादरात्

ତାପରେ ନାରଦ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦରରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ କଥା କହିଲେ।

Verse 12

सख्यावूचतुः । मातस्त्वं वचनं पुत्र्याः शृणु देवि नमोऽस्तु ते । सुप्रसन्नतया तद्वै श्रुत्वा कर्तुमिहार्हसि

ସଖୀମାନେ କହିଲେ—ହେ ମାତା, ହେ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କନ୍ୟାର ବଚନ ଶୁଣନ୍ତୁ; ପ୍ରସନ୍ନ ଓ କୃପାମୟ ହୃଦୟରେ ଶୁଣି, ଏଠାରେ ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତାହା କରନ୍ତୁ।

Verse 13

तप्तुकामा तु ते पुत्री शिवार्थं परमं तपः । प्राप्तानुज्ञा पितुश्चैव तुभ्यं च परिपृच्छति

ଆପଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶିବପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପରମ ତପ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଏବେ ସେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।

Verse 14

इयं स्वरूपसाफल्यं कर्तुकामा पतिव्रते । त्वदाज्ञया यदि जायेत तप्यते च तथा तपः

ହେ ପତିବ୍ରତେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ସାଫଳ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯଦି ଅନୁମତି ମିଳେ, ତେବେ ସେ ତଦନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ ତପ କରିବ।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ततस्सख्यौ तूष्णीमास्तां मुनीश्वर । नांगीचकार मेना सा तद्वाक्यं खिन्नमानसा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଏପରି କହି ସେଇ ଦୁଇ ସଖୀ ନୀରବ ରହିଲେ। କିନ୍ତୁ ମନ ଖିନ୍ନ ଥିବା ମେନା ସେଇ କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 16

ततस्सा पार्वती प्राह स्वयमेवाथ मातरम् । करौ बद्ध्वा विनीतात्मा स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ତାପରେ ପାର୍ବତୀ ନିଜେ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ହାତ ଯୋଡି, ବିନୀତ ମନରେ, ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସେ କଥା କହିଲେ।

Verse 17

पार्वत्युवाच । मातस्तप्तुं गमिष्यामि प्रातः प्राप्तुं महेश्वरम् । अनुजानीहि मां गंतुं तपसेऽद्य तपोवनम्

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ମା, ମୁଁ ତପ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ଯେଣୁ ପ୍ରାତଃ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି। ଆଜି ତପୋବନକୁ ଯିବାକୁ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः पुत्र्या मेना दुःख मुपागता । सोपाहूय तदा पुत्रीमुवाच विकला सती

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—କନ୍ୟାର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ମେନା ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ପରେ ସେ କନ୍ୟାକୁ ନିକଟକୁ ଡାକି, ବ୍ୟଥିତ ସତୀ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 19

मेनोवाच । दुःखितासि शिवे पुत्री तपस्तप्तुं पुरा यदि । तपश्चर गृहेऽद्य त्वं न बहिर्गच्छ पार्वति

ମେନା କହିଲେ—ହେ ଶିବେ କନ୍ୟା, ଯଦି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପୂର୍ବରୁ ତପ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥାଅ, ତେବେ ଆଜି ଘରେଇ ତପ କର; ବାହାରକୁ ଯାଅନି, ପାର୍ବତୀ।

Verse 20

कुत्र यासि तपः कर्तुं देवास्संति गृहे मम । तीर्थानि च समस्तानि क्षेत्राणि विविधानि च

ତୁମେ ତପ କରିବାକୁ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ମୋ ଗୃହରେ ଦେବମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 21

कर्तव्यो न हठः पुत्रि गंतव्यं न बहिः क्वचित् । साधितं किं त्वया पूर्वं पुनः किं साधयिष्यसि

ହେ କନ୍ୟେ, ହଠ କରନି; ବାହାରେ କେଉଁଠି ଯିବା ନାହିଁ। ପୂର୍ବେ ତୁମେ କ’ଣ ସାଧିଛ, ଏବେ ପୁଣି କ’ଣ ସାଧିବାକୁ ଭାବୁଛ?

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसं तृतीये पार्वती पार्वतीतपोव नाम द्वाविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁସ୍ତକର ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ତୃତୀୟ ଭାଗ, ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡର ‘ପାର୍ବତୀତପୋବନ’ ନାମକ ଦ୍ୱାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 23

स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता कामनार्थिनी । तस्मात्त्वं पुत्रि मा कार्षीस्तपोर्थं गमनं प्रति

କାମନାରେ ପ୍ରେରିତ କନ୍ୟା ତପୋବନକୁ ଯାଏ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ, କନ୍ୟେ, ତପ ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଯିବା ଭାବନା କରନି।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्येवं बहुधा पुत्री तन्मात्रा विनवारिता । संवेदे न सुखं किंचिद्विनाराध्य महेश्वरम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି ମା ଅନେକ ପ୍ରକାରେ କନ୍ୟାକୁ ରୋକିଲେ ଏବଂ ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତଥାପି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆରାଧନା ବିନା ସେ କିଛିମାତ୍ର ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲା ନାହିଁ।

Verse 25

तपोनिषिद्धा तपसे वनं गंतुं च मेनया । हेतुना तेन सोमेति नाम प्राप शिवा तदा

ମେନା ଶିବାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବାରୁ ନିଷେଧ କଲେ। ସେହି କାରଣରୁ ସେତେବେଳେ ଶିବା ‘ସୋମା’ ନାମ ପାଇଲେ।

Verse 26

अथ तां दुखितां ज्ञात्वा मेना शैलप्रिया शिवाम् । निदेशं सा ददौ तस्याः पार्वत्यास्तपसे मुने

ତାପରେ ପର୍ବତପ୍ରିୟା ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ଦୁଃଖିତା ବୋଲି ଜାଣି, ହେ ମୁନି, ମେନା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଶିବପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।

Verse 27

मातुराज्ञां च संप्राप्य सुव्रता मुनिसत्तम । ततः स्वांते सुखं लेभे पार्वती स्मृतशंकरा

ମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବ୍ରତା ପାର୍ବତୀ—ହୃଦୟେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି—ତାପରେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଗଭୀର ସୁଖ ଲାଭ କଲା।

Verse 28

मातरं पितरं साथ प्रणिपत्य मुदा शिवा । सखीभ्यां च शिवं स्मृत्वा तपस्तप्तुं समुद्गता

ଆନନ୍ଦରେ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ମାତା-ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା; ଏବଂ ଦୁଇ ସଖୀ ସହ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 29

हित्वा मतान्यनेकानि वस्त्राणि विविधानि च । वल्कलानि धृतान्याशु मौंजीं बद्ध्वा तु शोभनाम्

ଅନେକ ମତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଶୀଘ୍ରେ ବଲ୍କଳ ଧାରଣ କଲା ଏବଂ ନିୟମ-ଶୋଭା ପାଇଁ ସୁନ୍ଦର ମୌଞ୍ଜୀ ବାନ୍ଧିଲା।

Verse 30

हित्वा हारं तथा चर्म्म मृगस्य परमं धृतम् । जगाम तपसे तत्र गंगावतरणं प्रति

ହାର ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଗଚର୍ମ ଧାରଣ କରି, ଗଙ୍ଗାବତରଣ ସାଧନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଗଲା।

Verse 31

शंभुना कुर्वता ध्यानं यत्र दग्धो मनोभवः । गंगावतरणो नाम प्रस्थो हिमवतस्स च

ହିମବତର ସେହି ପ୍ରସ୍ଥ ‘ଗଙ୍ଗାବତରଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଯେଉଁଠାରେ ଶମ୍ଭୁ ଧ୍ୟାନରତ ଥିବାବେଳେ ମନୋଭବ (କାମ) ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।

Verse 32

हरशून्योऽथ ददृशे स प्रस्थो हिमभूभृतः । काल्या तत्रेत्य भोस्तात पार्वत्या जगदम्बया

ତେବେ ହିମାଳୟର ସେଇ ପ୍ରସ୍ଥ ହର (ଶିବ) ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଗଲା। ସେଠାରେ କାଳିକା କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରିୟ, ଏଠି ଏମିତି”; ଜଗଦମ୍ବା ପାର୍ବତୀ ସେ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 33

यत्र स्थित्वा पुरा शंभुस्तप्तवान्दुस्तरं तपः । तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ବେ ଶମ୍ଭୁ ଦୁସ୍ତର ତପ କରିଥିଲେ, ସେଠି ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହି; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିରହବେଦନାରେ ଆର୍ଦ୍ରିତ ହେଲା।

Verse 34

हा हरेति शिवा तत्र रुदन्ती सा गिरेस्सुता । विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता

ସେଠାରେ ଗିରିସୁତା ଶିବା ‘ହା ହରି!’ ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ। ଅତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତା ହୋଇ, ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ଭରି ଵିଳାପ କଲେ।

Verse 35

ततश्चिरेण सा मोहं धैर्य्या त्संस्तभ्य पार्वती । नियमायाऽभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्सुता

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପାର୍ବତୀ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ମୋହକୁ ଦମନ କଲେ। ସେଠାରେ ହିମବାନଙ୍କ କନ୍ୟା ନିୟମାଚରଣ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତା ହୋଇ ଶିବସାଧନାର ବ୍ରତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 36

तपश्चकार सा तत्र शृंगितीर्थे महोत्तमे । गौरीशिखर नामासीत्तत्तपःकरणाद्धि तत्

ସେଠାରେ ପରମ ପବିତ୍ର ଶୃଙ୍ଗୀ-ତୀର୍ଥରେ ସେ ତପ କଲେ। ତାଙ୍କ ତପର ପ୍ରଭାବରୁ ସେଇ ଶିଖର “ଗୌରୀ-ଶିଖର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 37

सुंदराश्च द्रुमास्तत्र पवित्राश्शिवया मुने । आरोपिताः परीक्षार्थं तपसः फलभागिनः

ହେ ମୁନି, ସେଠାରେ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ପରୀକ୍ଷାର୍ଥେ ସୁନ୍ଦର ଓ ପବିତ୍ର ଗଛମାନେ ରୋପଣ କଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ତପର ଫଳର ଭାଗୀ ହେଲେ।

Verse 38

भूभिशुद्धिं ततः कृत्वा वेदीं निर्माय सुन्दरी । तथा तपस्समारब्धं मुनीनामपि दुष्करम्

ତାପରେ ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ଭୂମିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ବେଦୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର ତପ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 39

विगृह्य मनसा सर्वाणींद्रियाणि सहाशु सा । समुपस्थानिके तत्र चकार परमं तपः

ମନରେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଗ୍ରହ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ର ସେହି ପବିତ୍ର ଉପାସନାସ୍ଥଳକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ପରମ ତପ କଲା।

Verse 40

ग्रीष्मे च परितो वह्निं प्रज्वलंतं दिवानिशम् । कृत्वा तस्थौ च तन्मध्ये सततं जपती मनुम

ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ସେ ଚାରିପାଖେ ଦିନରାତି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ସତତ ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲା।

Verse 41

सततं चैव वर्षासु स्थंडिले सुस्थिरासना । शिलापृष्ठे च संसिक्ता बभूव जलधारया

ବର୍ଷାକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସତତ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଅଚଳ ଆସନରେ ବସି ରହିଲା; ଶିଳାପୃଷ୍ଠରେ ମଧ୍ୟ ଜଳଧାରାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭିଜିଲେ ମଧ୍ୟ ତପରୁ ଡଗମଗାଇଲା ନାହିଁ।

Verse 42

शीते जलांतरे शश्वत्तस्थौ सा भक्तितत्परा । अनाहारातपत्तत्र नीहारे निशासु च

ତୀବ୍ର ଶୀତରେ ସେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ଭକ୍ତିରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ନିରାହାର ତପ କରି, ରାତିର କୁହୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସହିଲେ।

Verse 43

एवं तपः प्रकुर्वाणा पंचाक्षरजपे रता । दध्यौ शिवं शिवा तत्र सर्वकामफलप्रदम्

ଏଭଳି ତପ କରୁଥିବା ଏବଂ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ରତ ହୋଇ, ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ୍ୟ କାମନାର ଫଳଦାତା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 44

स्वारोपिताच्छुभान्वृक्षान्सखीभिस्सिंचती मुदा । प्रत्यहं सावकाशे सा तत्रातिथ्यमकल्पयत्

ସେ ନିଜେ ରୋପିଥିବା ଶୁଭ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ସିଞ୍ଚନ କରୁଥିଲା; ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଅବକାଶ ମିଳିଲେ ସେଠାରେ ଅତିଥି-ସତ୍କାର କରୁଥିଲା।

Verse 45

वातश्चैव तथा शीतवृष्टिश्च विविधा तथा । दुस्सहोऽपि तथा घर्म्मस्तया सेहे सुचित्तया

ସେଠାରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୀତବର୍ଷା ହେଉଥିଲା; ଏବଂ ଦୁସ୍ସହ ଘର୍ମ ମଧ୍ୟ—ସେ ଶୁଚି ଓ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତରେ ସହିଲା।

Verse 46

दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तयागतम् । केवलं मन आधाय शिवे सासीत्स्थिता मुने

ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କଲା ନାହିଁ। ହେ ମୁନି! କେବଳ ଶିବରେ ମନ ନିବେଶ କରି ସେ ଅଚଳ ରହିଲା।

Verse 47

प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं पर्णभोजनैः । तपः प्रकुर्वती देवी क्रमान्निन्येऽमिताः समाः

ପ୍ରଥମେ ଦେବୀ ଫଳ ଭୋଗ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କେବଳ ପତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ। ଏଭଳି କ୍ରମେ ତପ କରୁଥିବା ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଶିବପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନିୟମରେ ଅପାର ବର୍ଷ କାଟିଲେ।

Verse 48

ततः पर्णान्यपि शिवा निरस्य हिमवत्सुता । निराहाराभवद्देवी तपश्चरणसंरता

ତାପରେ ହିମବାନଙ୍କ କନ୍ୟା ଶିବା ପତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଦେବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାହାର ହୋଇ ତପଶ୍ଚରଣରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ଶିବପ୍ରାପ୍ତିରେ ଏକନିଷ୍ଠ।

Verse 49

आहारे त्यक्तपर्णाभूद्यस्माद्धिमवतः सुतः । तेन देवैरपर्णेति कथिता नामतः शिवा

ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ତପସ୍ୟାରେ ଆହାରରୂପେ ପତ୍ରମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ତେଣୁ ଦେବମାନେ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ‘ଅପର୍ଣା’ ନାମରେ କହିଲେ।

Verse 50

एका पादस्थिता सासीच्छिवं संस्मृत्य पार्वती । पंचाक्षरं जपंती च मनुं तेपे तपो महत्

ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଲୀନ ରହିଲେ। ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପି ସେ ମହାତପ କଲେ।

Verse 51

चीरवल्कलसंवीता जटासंघातधारिणी । शिवचिंतनसंसक्ता जिगाय तपसा मुनीम्

ଚୀର-ବଲ୍କଳ ପରିଧାନ କରି, ଜଟାର ଘନସମୂହ ଧାରଣ କରି, ଶିବଚିନ୍ତନରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ତପୋବଳରେ ସେ ମୁନି-ନାରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

Verse 52

एवं तस्यास्तपस्यन्त्या चिंतयंत्या महेश्वरम् । त्रीणि वर्ष सहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने

ଏଭଳି ତପ କରୁଥିବା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ସେଇ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପାଇଁ କାଳୀଙ୍କ ତପୋବନରେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ କଟିଗଲା।

Verse 53

षष्टिवर्षसहस्राणि यत्र तेपे तपो हरः । तत्र क्षणमथोषित्वा चिंतयामास सा शिवा

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ହର ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହି; ପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 54

नियमस्थां महादेव किं मां जानासि नाधुना । येनाहं सुचिरं तेन नानुयाता तवोरता

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବ, ନିୟମନିଷ୍ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋତେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନୁନାହାଁ କି? ଯେ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କରିଛି, ସେଇ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତି-ବ୍ରତରୁ ମୁଁ କେବେ ବି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇନି।

Verse 55

लोके वेदे च गिरिशो मुनिभिर्गीयते सदा । शंकरस्य हि सर्वज्ञस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः

ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ ଗିରୀଶଙ୍କୁ ମୁନିମାନେ ସଦା ଗାନ କରନ୍ତି; କାରଣ ଶଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବଜ୍ଞ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଏବଂ ସର୍ବଦର୍ଶୀ।

Verse 56

सर्वभूतिप्रदो देवस्सर्वभावानुभावनः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं सर्वक्लेशनिवारणः

ସେ ଦେବ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳଦାୟକ କରନ୍ତି; ସେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରି ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ନିବାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 57

सर्वकामान्परित्यज्य यदि चाहं वृषध्वजे । अनुरक्ता तदा सोत्र संप्रसीदतु शंकरः

ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ! ଯଦି ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରକ୍ତ ହୋଇଛି, ତେବେ ଏଠାରେ ଶଙ୍କର ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 58

यदि नारद तत्रोक्तमंत्रो जप्तश्शराक्षरः । सुभक्त्या विधिना नित्यं संप्रसीदतु शंकरः

ହେ ନାରଦ! ସେଠାରେ କହିଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅକ୍ଷରେ ଅକ୍ଷରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଓ ସୁଭକ୍ତିରେ ନିତ୍ୟ ଜପ କଲେ, ଶଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 59

यदि भक्त्या शिवस्याहं निर्विकारा यथोदितम् । सर्वेश्वरस्य चात्यंतं संप्रसीदतु शंकरः

ଯଦି ଶିବଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ନିର୍ବିକାର ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ମୋପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 60

एवं चिंतयती नित्यं तेपे सा सुचिरं तपः । अधोमुखी निर्विकारा जटावल्कलधारिणी

ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କଲା—ଅଧୋମୁଖୀ, ନିର୍ବିକାରା, ଜଟା ଓ ବଲ୍କଳଧାରିଣୀ।

Verse 61

तथा तया तपस्तप्तं मुनीनामपि दुष्करम् । स्मृत्वा च पुरुषास्तत्र परमं विस्मयं गताः

ସେ ଏପରି ତପ କଲା ଯାହା ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର; ସେହି ତପକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେଠାର ଲୋକେ ପରମ ବିସ୍ମୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 62

तत्तपोदर्शनार्थं हि समाजग्मुश्च तेऽखिलाः । धन्यान्निजान्मन्यमाना जगदुश्चेति सम्मताः

ସେଇ ତପସ୍ୟା ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ୍ୟ ଭାବି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଜଗତକୁ ତାହା ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 63

महतां धर्म्मवृद्धेषु गमनं श्रेय उच्यते । प्रमाणं तपसो नास्ति मान्यो धर्म्मस्सदा बुधैः

ଧର୍ମରେ ବୃଦ୍ଧ ମହାନ୍ମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର କୁହାଯାଏ। ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 64

श्रुत्वा दृष्ट्वा तपोऽस्यास्तु किमन्यैः क्रियते तपः । अस्मात्तपोऽधिकं लोके न भूतं न भविष्यति

ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ଶୁଣି ଓ ଦେଖି, ଅନ୍ୟମାନେ ତପ କାହିଁକି କରିବେ? ଏହି ଲୋକରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ତପ କେବେ ହୋଇନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 65

जल्पंत इति ते सर्वे सुप्रशस्य शिवातपः । जग्मुः स्वं धाम मुदिताः कठिनांगाश्च ये ह्यपि

ଏପରି ପରସ୍ପର କଥା କହି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶିବାର୍ଥେ କୃତ ସେଇ ତପସ୍ୟାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ—କଠୋର ସାଧନାରେ ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ କଠିନ ହୋଇଥିଲା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 66

अन्यच्छृणु महर्षे त्वं प्रभावं तपसोऽधुना । पार्वत्या जगदम्बायाः पराश्चर्य्यकरं महत्

ହେ ମହର୍ଷେ, ଏବେ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଆଉ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଜଗଦମ୍ବା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ଓ ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ଥିଲା।

Verse 67

तदाश्रमगता ये च स्वभावेन विरोधिनः । तेप्यासंस्तत्प्रभावेण विरोधरहि तास्तदा

ଏବଂ ଯେମାନେ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ—ସ୍ୱଭାବତଃ ବିରୋଧୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାବରେ ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିରୋଧରହିତ ହୋଇଗଲେ।

Verse 68

सिंहा गावश्च सततं रागादिदोषसंयुताः । तन्महिम्ना च ते तत्र नाबाधंत परस्परम्

ସିଂହ ଓ ଗାଈମାନେ—ସଦା ରାଗାଦି ଦୋଷରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ମହିମାର ପ୍ରଭାବରେ ସେଠାରେ ପରସ୍ପରକୁ କ୍ଷତି କରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 69

अथान्ये च मुनिश्रेष्ठ मार्ज्जारा मूषकादयः । निसर्गाद्वैरिणो यत्र विक्रियंते स्म न क्वचित्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ବିଲେଇ, ମୂଷା ଆଦି ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ବୈରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ କେବେ ବୈର କିମ୍ବା ହାନିକାରକ ଆଚରଣ ପ୍ରକାଶ କରୁନଥିଲେ।

Verse 70

वृक्षाश्च सफलास्तत्र तृणानि विविधानि च । पुष्पाणि च विचित्राणि तत्रासन्मुनिसत्तम

ହେ ମୁନିସତ୍ତମ! ସେଠାରେ ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତୃଣ-ଲତା, ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣର ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଷ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 71

तद्वनं च तदा सर्वं कैलासेनोपमान्वितम् । जातं च तपस्तस्यास्सिद्धिरूपमभूत्तदा

ତେବେ ସେ ସମଗ୍ର ବନ କୈଲାସ ସମାନ ହୋଇ ଉଠିଲା; ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ‘ସିଦ୍ଧି’ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା—ତପକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା କୃପାଦ୍ୱାରା।