सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)

Verse 1

पार्वत्युवाच । शृणु द्विजेन्द्र जटिल मद्वृत्तं निखिलं खलु । सख्युक्तं मेऽद्य यत्सत्यं तत्तथैव न चान्यथा

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଜଟାଧାରୀ! ମୋ ଜୀବନର ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣ। ଆଜି ସଖ୍ୟଭାବରେ ଯାହା କହୁଛି, ସେ ସତ୍ୟ—ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 2

मनसा वचसा साक्षात्कर्म्मणा पतिभावतः । सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं वृतो वै शंकरो या

ମନରେ, ବାଣୀରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କର୍ମରେ—ପତିଭାବରେ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ: ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ହିଁ ବରିଛି।

Verse 3

जानामि दुर्ल्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् । तथापि मन औत्सुक्यात्तप्यतेऽद्य तपो मया

ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ମୁଁ ଯାହା ଚାହୁଁଛି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ—ମୋତେ ସେ କିପରି ମିଳିବ? ତଥାପି ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ମନ ଦହେ; ତେଣୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତପ କରୁଛି।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनन्तस्मै स्थिता सा गिरिजा तदा । उवाच ब्राह्मणस्तत्र तच्छ्रुत्वा पार्वतीवचः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କଥା କହି ଗିରିଜା (ପାର୍ବତୀ) ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ତାପରେ ସେଠାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 5

ब्राह्मण उवाच । एतावत्कालपर्य्यन्तम्ममेच्छा महती ह्यभूत् । किं वस्तु कांक्षती देवी कुरुते सुमहत्तपः

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ମନରେ ଏକ ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଛି। ଦେବୀ କେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ କାମନା କରୁଛନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ସେ ଏତେ ମହାତପ କରୁଛନ୍ତି?

Verse 6

तज्ज्ञात्वा निखिलं देवि श्रुत्वा त्वन्मुखपंकजात् । इतो गच्छाम्यहं स्थानाद्यथेच्छसि तथा कुरु

ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ମୁଖପଦ୍ମରୁ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଓ ଜାଣି ମୁଁ ଏବେ ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛି। ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ କର।

Verse 7

न कथ्यते त्वया मह्यं मित्रत्वं निष्फलम्भवेत् । यथा कार्य्यं तथा भावि कथनीयं सुखेन च

ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ନ କହ, ତେବେ ଆମ ମିତ୍ରତା ନିଷ୍ଫଳ ହେବ। ତେଣୁ ଏବେ ଯାହା କରିବାକୁ ହେବ ଓ ଯାହା ଘଟିବ, ସେସବୁ ସହଜରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य यावद्गन्तुमियेष सः । तावच्च पार्वती देवी प्रणम्योवाच तं द्विजम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏପରି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରଣାମ କରି ସେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 9

पार्वत्युवाच । किं गमिष्यसि विप्रेन्द्र स्थितो भव हितं वद । इत्युक्ते च तया तत्र स्थित्वोवाच स दण्डधृक्

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ କାହିଁକି ଯାଉଛ? ଏଠାରେ ରୁହ ଓ ହିତକର କଥା କହ। ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ସେଠାରେ ରହି କହିଲେ।

Verse 10

द्विज उवाच । यदि श्रोतुमना देवि मां स्थापयसि भक्तितः । वदामि तत्त्वं तत्सर्वं येन ते वयुनम्भवेत्

ଦ୍ୱିଜ କହିଲେ: ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରଖ, ତେବେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମର ଯଥାର୍ଥ ବୋଧ ଓ ବିବେକ ଜାଗ୍ରତ ହେବ, ସେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ କହିବି।

Verse 11

जानाम्यहं महादेवं सर्वथा गुरुधर्म्मतः । प्रवदामि यथार्थं हि सावधानतया शृणु

ଗୁରୁଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ସର୍ବଥା ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାଣେ। ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ କହୁଛି—ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 12

वृषध्वजो महादेवो भस्मदिग्धो जटाधरः । व्याघ्रचर्म्मांबरधरः संवीतो गजकृत्तिना

ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ଓ ଜଟାଧାରୀ ଥିଲେ। ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଗଜଚର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ଥିଲେ।

Verse 13

कपालधारी सर्पौघैस्सर्वगात्रेषु वेष्टितः । विषदिग्धोऽभक्ष्यभक्षो विरूपाक्षो विभीषणः

ସେ କପାଳପାତ୍ରଧାରୀ; ସର୍ପସମୂହ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସର୍ବାଙ୍ଗ ବେଷ୍ଟିତ। ବିଷଲିପ୍ତ, ଅଭକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ବିରୂପାକ୍ଷ, ବିଭୀଷଣ ରୂପ।

Verse 14

अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोगविवर्जितः । दिगंबरो दशभुजो भूत प्रेतान्वितस्सदा

ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ସେ ସଦା ଗୃହଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତ। ଦିଗମ୍ବର, ଦଶଭୁଜ—ସେ ସଦା ଭୂତ-ପ୍ରେତ ସହିତ ରହନ୍ତି।

Verse 15

केन कारणेन त्वं तं भर्तारं समीहसे । क्व ज्ञानं ते गतं देवि तद्वदाद्य विचारतः

ହେ ଦେବୀ, କେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ସେହି ପତିଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ? ତୁମ ବିବେକ କେଉଁଠି ଗଲା? ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଆଜି କହ।

Verse 16

पूर्वं श्रुतं मया चैव व्रतन्तस्य भयंकरम् । शृणु ते निगदाम्यद्य यदि ते श्रवणे रुचिः

ବ୍ରତର ଶେଷରେ ହେଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଫଳ ବିଷୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି। ଯଦି ତୁମର ଶ୍ରବଣରେ ରୁଚି ଥାଏ, ତେବେ ଶୁଣ—ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହା କହୁଛି।

Verse 17

दक्षस्य दुहिता साध्वी सती वृषभवाहनम् । वव्रे पतिं पुरा दैवात्तत्संभोगः परिश्रुतः

ପୂର୍ବକାଳରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସାଧ୍ବୀ କନ୍ୟା ସତୀ ଦୈବଯୋଗରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ବରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସଂଯୋଗ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 18

कपालिजायेति सती दक्षेण परिवर्जिता । यज्ञे भागप्रदानाय शंभुश्चापि विवर्जितः

ଦକ୍ଷ ସତୀଙ୍କୁ “କପାଳୀଙ୍କ ଜାୟା” ବୋଲି ଉପହାସ କରି ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ଭାଗ-ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜିତ କରାଗଲା।

Verse 19

सा तथैवापमानेन भृशं कोपाकुला सती । तत्याजासून्प्रियांस्तत्र तया त्यक्तश्च शंकरः

ସେହି ଅପମାନରେ ସତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧାକୁଳ ହେଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏବଂ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟକ୍ତ ରହିଗଲେ।

Verse 20

त्वं स्त्रीरत्नं तव पिता राजा निखिल भूभृताम् । तथाविधं पतिं कस्मादुग्रेण तपसेहसे

ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ, ତୁମ ପିତା ସମସ୍ତ ଭୂପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା। ତେବେ ଏପରି ପତିକୁ ତୁମେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?

Verse 21

दत्त्वा सुवर्णमुद्रां च ग्रहीतुं काचमिच्छसि । हित्वा च चंदनं शुभ्रं कर्दमं लेप्तुमिच्छसि

ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାଚ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ। ଶୁଭ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦନ ଛାଡ଼ି କାଦୁଆ ଲେପନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।

Verse 22

सूर्य्यतेजः परित्यज्य खद्योतद्युतिमिच्छसि । चीनांशुकं विहायैव चर्म्मांबरमिहेच्छसि

ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଖଦ୍ୟୋତର କ୍ଷୀଣ ଆଲୋକ ଚାହୁଁଛ। ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ଏଠାରେ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।

Verse 23

गृहवासम्परित्यज्य वनवासं समीहसे । लोहमिच्छसि देवेश त्यक्त्वा शेवधिमुत्तमम्

ଗୃହବାସ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ବନବାସ ଚାହୁଁଛ। ହେ ଦେବେଶ, ଏହା ଉତ୍ତମ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି ଲୋହା ଖୋଜିବା ପରି।

Verse 24

इन्द्रादिलोकपालांश्च हित्वा शिवमनु व्रता । नैतत्सूक्तं हि लोकेषु विरुद्धं दृश्यतेऽधुना

ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଶିବବ୍ରତୀମାନେ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଉକ୍ତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ବିରୋଧୀ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 25

क्व त्वं कमलपत्राक्षी क्वासौ वै त्रिविलोचनः । शशांकवदना त्वं च पंचवक्त्रः शिवस्स्मृतः

କେଉଁଠି ତୁମେ, ହେ କମଳପତ୍ରାକ୍ଷୀ, ଏବଂ କେଉଁଠି ସେଇ ତ୍ରିଲୋଚନ ପ୍ରଭୁ? ତୁମେ ଶଶାଙ୍କବଦନା, ଏବଂ ସେ ଶିବ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରିତ।

Verse 26

वेणी शिरसि ते दिव्या सर्पिणीव विभासिता । जटाजूटं शिवस्येव प्रसिद्धम्परिचक्षते

ତୁମ ଶିରରେ ଦିବ୍ୟ ବେଣୀ ସର୍ପିଣୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ଲୋକେ ତାହାକୁ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ଜଟାଜୂଟ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 27

इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे ब्रह्मचारिप्रतारणवाक्यवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ତୃତୀୟ ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡରେ “ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ-ପ୍ରତାରଣ ବାକ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ସପ୍ତବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 28

भूषणानि दिव्यानि क्व सर्पाश्शंकरस्य च । क्व चरा देवतास्सर्वाः क्व च भूतबलिप्रियः

“କେଉଁଠି ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ, କେଉଁଠି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସର୍ପ? କେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଚର ଦେବତା, କେଉଁଠି ଭୂତବଳିପ୍ରିୟ ସେ ପ୍ରଭୁ? (ଏହି ବିରୋଧ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ।)”

Verse 29

क्व वा मृदंगवादश्च क्व च तड्डमरुस्तथा । क्व च भेरीकलापश्च क्व च शृंगरवोऽशुभः

“କେଉଁଠି ମୃଦଙ୍ଗ ବାଦନ, କେଉଁଠି ସେ ଡମରୁ? କେଉଁଠି ଭେରୀନାଦର କଲାପ, କେଉଁଠି ଅଶୁଭ ଶୃଙ୍ଗରବ?”

Verse 30

क्व च ढक्कामयः शब्दो गलनादः क्व चाशुभः । भवत्याश्च शिवस्यैव न युक्तं रूपमुत्तमम्

ଏକ ପଟେ ଢକ୍କା-ବାଦ୍ୟର ନାଦ, ଅନ୍ୟ ପଟେ ଏହି କଠୋର ଅଶୁଭ ଗଲଗଲ—ହେ ଶିବ, ତୁମ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଉତ୍ତମ ରୂପକୁ ଏମିତି ଅମଙ୍ଗଳ ସ୍ୱର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 31

यदि द्रव्यं भवेत्तस्य कथं स्यात्स दिगम्बरः । वाहनं च बलीवर्दस्सामग्री कापि तस्य न

ଯଦି ତାହାର ଧନ ଥାଆନ୍ତା, ସେ କିପରି ଦିଗମ୍ବର ତପସ୍ବୀ ହେବ? ତାହାର ବାହନ ବଳଦ; ତେଣୁ ତାହାର କୌଣସି ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ କିମ୍ବା ସାଂସାରିକ ଉପକରଣ ନାହିଁ।

Verse 32

वरेषु ये गुणाः प्रोक्ता नारीणां सुखदायकाः । तन्मध्ये हि विरूपाक्षे एकोपि न गुणः स्मृतः

ବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ବିରୂପାକ୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 33

तवापि कामो दयितो दग्धस्तेन हरेण च । अनादरस्तदा दृष्टो हित्वा त्वामन्यतो गतः

ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମଦେବ ମଧ୍ୟ ସେହି ହରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ତେବେ ତାଙ୍କର ଅନାଦର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଗଲା—ସେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ଗଲେ।

Verse 34

जातिर्न दृश्यते तस्य विद्याज्ञानं तथैव च । सहायाश्च पिशाचा हि विषं कण्ठे हि दृश्यते

ତାହାର କୌଣସି ଜାତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତଥା ବିଦ୍ୟା-ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହାର ସହାୟ ପିଶାଚ; ତାହାର କଣ୍ଠରେ ବିଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 35

एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः । तस्मात्त्वं हि हरे नैव मनो योक्तुं तु चार्हसि

ସେ ସଦା ଏକାକୀ, ନିତ୍ୟ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈରାଗ୍ୟବାନ୍। ତେଣୁ, ହେ ହରି, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ସାଧାରଣ ଆଶା-ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ମନକୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ କେବେ ଚେଷ୍ଟା କରନି।

Verse 36

क्व च हारस्त्वदीयो वै क्व च तन्मुण्डमालिका । अंगरागः क्व ते दिव्यः चिताभस्म क्व तत्तनौ

ତୋର ନିଜ ହାର କେଉଁଠି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡମାଳା କେଉଁଠି? ତୋର ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗରାଗ କେଉଁଠି, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଚିତାଭସ୍ମ କେଉଁଠି? (କେତେ ଅସମାନ!)

Verse 37

सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च । मह्यं न रोचते ह्येतद्यदिच्छसि तथा कुरु

ହେ ଦେବୀ, ରୂପ ଆଦି ସବୁକିଛି ତୋର ଓ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିକୂଳ ଲାଗୁଛି। ଏହା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ତଥାପି, ଯଦି ଏହି ତୋର ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ଯେପରି ଚାହୁଁଛୁ ସେପରି କର।

Verse 38

असद्वस्तु च यत्किंचित् तत्सर्वं स्वयमीहसे । निर्वर्तय मनस्तस्मान्नोचेदिच्छसि तत्कुरु

ଯାହା କିଛି ଅସତ୍/କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର, ସେ ସବୁକୁ ତୁ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ। ତେଣୁ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି ନିଶ୍ଚୟ କର; ନଚେତ୍, ଯଦି ଏହି ତୋର ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ସେପରି କର (ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର)।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य पार्वती । उवाच क्रुद्धमनसा शिवनिन्दापरं द्विजम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କ ଏପରି ବଚନ ଶୁଣି ପାର୍ବତୀ, ଧର୍ମସମ୍ମତ କ୍ରୋଧରେ ମନ ଜ୍ୱଳି ଉଠି, ଶିବନିନ୍ଦାରେ ଲିନ ସେହି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ କହିଲେ।