गिरिजातपः-परीक्षा तथा सप्तर्षि-आह्वानम् (Girijā’s Austerity-Test and the Summoning of the Seven Sages)

Verse 1

नारद उवाच । गतेषु तेषु देवेषु विधि विष्ण्वादिकेषु च । सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्

ନାରଦ କହିଲେ—ବିଧି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସେହି ଦେବମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିଗଲେ, ତାପରେ କ’ଣ ହେଲା?

Verse 2

किं कृतं शंभुना तात वरं दातुंसमागतः । कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावहन्

ହେ ତାତ, ବର ଦେବାକୁ ଶମ୍ଭୁ କ’ଣ କଲେ ଯେ ସେ ଆସିଲେ? କେତେ ସମୟ ପରେ ଏବଂ କିପରି ସେ ଆସିଲେ—ପ୍ରୀତି ଜଗାଇବା ପରି କହନ୍ତୁ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम् । तत्तपस्सु परीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ସେହି ତପସ୍ୟାର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଭବ (ଭଗବାନ ଶିବ) ସମାଧିସ୍ଥ ହେଲେ।

Verse 4

स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिंतयत् । परात्परतरं स्वस्थं निर्माय निरवग्रहम्

ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ଏବଂ ପରାତ୍ପର, ସଦା ସ୍ୱସ୍ଥ, ଦୋଷ-ସୀମା ରହିତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 5

तद्वस्तुभूतो भगवानीश्वरो वृषभध्वजः । अविज्ञातगतिस्सूतिस्स हरः परमेश्वरः

ସେଇ ଭଗବାନ ନିଜେ ସେହି ପରମ ବସ୍ତୁସ୍ୱରୂପ ହେଲେ—ଈଶ୍ୱର, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ। ତାଙ୍କର ଗତି ଅଜ୍ଞେୟ; ତାଙ୍କର ପ୍ରକଟତା ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନର ପରେ; ସେଇ ହର, ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । गिरिजा हि तदा तात तताप परमं तपः । तपसा तेन रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ, ସେତେବେଳେ ଗିରିଜା ପରମ ତପ କଲେ; ସେହି ତପର ପ୍ରଭାବରେ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 7

समाधेश्चलितस्सोऽभूद्भक्ताधीनोऽपि नान्यथा । वसिष्ठादीन्मुनीन्सप्त सस्मार सूतिकृद्धरः

ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଚଳିତ ହେଲେ—କିନ୍ତୁ କେବଳ ଭକ୍ତିବଶେ, କାରଣ ସେ ଭକ୍ତାଧୀନ। ତେବେ କଷ୍ଟହର ମହାବଳୀ ହର ବସିଷ୍ଠାଦି ସପ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 8

सप्तापि मुनयश्शीघ्रमाययुस्स्मृति मात्रतः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वर्णयंतो विधिं बहु

ସ୍ମୃତିମାତ୍ରରେ ସପ୍ତ ମୁନି ଶୀଘ୍ର ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ପ୍ରସନ୍ନମୁଖରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଧିକୁ ବହୁ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 9

प्रणम्य तं महेशानं तुष्टुवुर्हर्षनिर्भराः । वाण्या गद्गदया बद्धकरा विनतकंधराः

ସେଇ ମହେଶାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରମୋଦିତ ହେଲେ। ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ସ୍ତୁତି କଲେ, କରଯୋଡି ଗ୍ରୀବା ନମାଇ ବିନୀତ ହେଲେ।

Verse 10

सप्तर्षय ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । जाता वयं सुधन्या हि त्वया यदधुना स्मृताः

ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ମହାଦେବ, ହେ କରୁଣାସାଗର ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଏବେ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିବାରୁ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ହେଲୁ।

Verse 11

किमर्थं संस्मृता वाथ शासनं देहि तद्धि नः । स्वदाससदृशीं स्वामिन्कृपां कुरु नमोऽस्तु ते

ଆମକୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରାଗଲା? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ—କଣ କରିବାକୁ ହେବ କହନ୍ତୁ। ହେ ସ୍ୱାମୀ, ନିଜ ଦାସମାନଙ୍କ ପରି ଆମପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କୃପା କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य नीनां तु विज्ञप्तिं करुणानिधिः । प्रोवाच विहसन्प्रीत्या प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବିନତି ଶୁଣି କରୁଣାସାଗର ପ୍ରଭୁ ପ୍ରୀତିରେ ହସିଲେ; ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ନୟନ ଫୁଟିଉଠିଲା ଏବଂ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 13

महेश्वर उवाच । हे सप्तमुनयस्ताताश्शृणुतारं वचो मम । अस्मद्धितकरा यूयं सर्वज्ञानविचक्षणाः

ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ସପ୍ତମୁନିମାନେ, ପ୍ରିୟଜନମାନେ, ମୋର ବଚନ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ତୁମେ ଆମ ହିତକର, ସର୍ବଜ୍ଞାନରେ ବିଚକ୍ଷଣ।

Verse 14

तपश्चरति देवेशी पार्वती गिरिजाऽधुना । गौरीशिखरसंज्ञे हि पार्वते दृढमानसा

ଏବେ ଦେବେଶୀ ଗିରିଜା ପାର୍ବତୀ ‘ଗୌରୀ-ଶିଖର’ ନାମକ ପର୍ବତଶିଖରରେ ଦୃଢ଼ମନା ହୋଇ ଦେବାଧିଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ତପ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 15

मां पतिं प्राप्तुकामा हि सा सखीसेविता द्विजाः । सर्वान्कामान्विहायान्यान्परं निश्चयमागता

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସଖୀମାନଙ୍କ ସେବାସହିତ ସେ—ମୋତେ ପତିରୂପେ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି—ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ଅଚଳ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 16

तत्र गच्छत यूयं मच्छासनान्मुनिसत्तमाः । परीक्षां दृढतायास्तत्कुरुत प्रेमचेतसः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ। ପ୍ରେମଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ତରେ ସେହି ଦୃଢତାର ପରୀକ୍ଷା କର।

Verse 17

सर्वथा छलसंयुक्तं वचनीयं वचश्च वः । न संशयः प्रकर्तव्यश्शासनान्मम सुव्रताः

ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଯୁକ୍ତି-ସଂଯୁକ୍ତ ବଚନ ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେପରି ହିଁ କହ। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରିବା ନାହିଁ।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्ताश्च मुनयो जग्मुस्तत्र द्रुतं हि ते । यत्र राजति सा दीप्ता जगन्माता नगात्मजा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସେଇ ମୁନିମାନେ ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୀପ୍ତିମତୀ ଜଗନ୍ମାତା, ପର୍ବତକନ୍ୟା ପାର୍ବତୀ ମହିମାରେ ରାଜୁଥିଲେ।

Verse 19

तत्र दृष्ट्वा शिवा साक्षात्तपःसिद्धिरिवापरा । मूर्ता परमतेजस्का विलसंती सुतेजसा

ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବାଙ୍କୁ ଦେଖି—ତପଃସିଦ୍ଧିର ଅନ୍ୟ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି—ସେ ସାକାର, ପରମ ତେଜସ୍ବିନୀ, ନିଜ ସ୍ୱତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 20

हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयस्सप्त सुव्रताः । सन्नता वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः

ତାପରେ ସୁବ୍ରତ ଥିବା ସେ ସାତ ଋଷି ହୃଦୟରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନମ୍ର ହେଲେ। ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 21

ऋषय ऊचुः । शृणु शैलसुते देवी किमर्थं तप्यते तपः । इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना

ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ଦେବୀ ଶୈଳସୁତେ, ଶୁଣ; କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ତପ କରୁଛ? ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ଏବଂ କେଉଁ ଫଳ ଚାହୁଁଛ? ଏବେ କୁହ।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा शिवा देवी गिरींद्रतनया द्विजैः । प्रत्युवाच वचस्सत्यं सुगूढमपि तत्पुरः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ ଏପରି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପରେ, ଗିରିରାଜକନ୍ୟା ଶିବା ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସତ୍ୟ ବଚନ କହିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ତାହାର ଅର୍ଥ ଅତିଗୂଢ ଥିଲା।

Verse 23

पार्वत्युवाच । मुनीश्वरास्संशृणुत मद्वाक्यं प्रीतितो हृदा । ब्रवीमि स्वविचारं वै चिंतितो यो धिया स्वया

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପ୍ରୀତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା କରି ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ସେଇ ନିଜ ବିଚାର କହୁଛି।

Verse 24

करिष्यथ प्रहासं मे श्रुत्वा वाचो ह्यसंभवाः । संकोचो वर्णनाद्विप्रा भवत्येव करोमि किम्

ମୋ କଥା ଶୁଣି—ଯାହା ସତ୍ୟକୁ ଅସମ୍ଭବ ପରି ଲାଗେ—ଆପଣମାନେ ମୋତେ ହସିବେ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାବେଳେ ମୋତେ ସଂକୋଚ ହୁଏ; କହିବା ସମୟରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଲଜ୍ଜା ଜାଗେ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 25

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे सप्तर्षिंकृतपरीक्षावर्णनो नाम पंचविशोऽध्याय

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ତୃତୀୟ ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡରେ “ସପ୍ତର୍ଷିକୃତ ପରୀକ୍ଷାବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ପଞ୍ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 26

सुरर्षेश्शासनं प्राप्य करोमि सुदृढं तपः । रुद्रः पतिर्भवेन्मे हि विधायेति मनोरथम्

ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ତପ କରିବି; ହୃଦୟରେ ଏହି ମନୋରଥ ଧରି—‘ରୁଦ୍ର ହିଁ ମୋର ପତି ହେଉନ୍ତୁ; ବିଧାତା ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ।’

Verse 27

अपक्षो मन्मनः पक्षी व्योम्नि उड्डीयते हठात् । तदाशां शंकरस्वामी पिपर्त्तु करुणानिधिः

ପାଖ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନମୋହିତ ପକ୍ଷୀ ହଠାତ୍ ଆକାଶେ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କରୁଣାନିଧି ଶଙ୍କରସ୍ୱାମୀ ସେଇ ଆଶା ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या विहस्य मुनयश्च ते । संमान्य गिरिजां प्रीत्या प्रोचुश्छलवचो मृषा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ସେଇ ମୁନିମାନେ ହସିଲେ। ପରେ ପ୍ରୀତିରେ ଗିରିଜାକୁ ସମ୍ମାନ କରି, କୌତୁକରେ ଛଳମିଶ୍ର ମିଥ୍ୟା ବଚନ କହିଲେ।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । न ज्ञातं तस्य चरितं वृथापण्डितमानिनः । देवर्षेः कूरमनसः सुज्ञा भूत्वाप्यगात्मजे

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଗିରିଜେ! ସୁଜ୍ଞା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସେ ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର ବୁଝିପାରିଲ ନାହିଁ। ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତଥାପି ବ୍ୟର୍ଥରେ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବେ।

Verse 30

नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमंथकः । तस्य वार्त्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा

ନାରଦ କୁଟିଳବାଦୀ ଓ ପରଚିତ୍ତକୁ ମଥନ କରୁଥିବା ଜଣେ; ତାଙ୍କ କଥା ମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବପ୍ରକାର ହାନି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।

Verse 31

तत्र त्वं शृणु सद्बुध्या चेतिहासं सुशोभितम् । क्रमात्त्वां बोधयंतो हि प्रीत्या तमुपधारय

ଏହେତୁ ତୁମେ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତରେ ଏହି ସୁଶୋଭିତ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ଶୁଣ। ଆମେ ସ୍ନେହରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତୁମକୁ ବୋଧ କରାଇବୁ—ତୁମେ ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ସାବଧାନରେ ଧାରଣ କର।

Verse 32

ब्रह्मपुत्रो हि यो दक्षस्सुषुवे पितुराज्ञया । स्वपत्न्यामयुतं पुत्रानयुंक्त तपसि प्रियान्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଦଶହଜାର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କରାଇଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାର ନିୟମରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 33

ते सुताः पश्चिमां दिशि नारायणसरो गताः । तपोर्थे ते प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ

ସେ ପୁତ୍ରମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ନାରାୟଣ-ସରୋବରକୁ ଗଲେ। ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ନାରଦ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 34

कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः । तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः

ସେଠାରେ ମୁନି ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ କୌଶଳମୟ (କୂଟ) ଉପଦେଶ ଶୁଣାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 35

तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुंक्त सहस्रप्रमितांस्ततः

ଏହା ଶୁଣି ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ବଚନରେ ତାଙ୍କ ମନ ସ୍ଥିର ହେଲା। ତାପରେ ସେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।

Verse 36

तेऽपि तत्र गताः पुत्रास्तपोर्थं पितुराज्ञया । नारदोऽपि ययौ तत्र पुनस्तत्स्वोपदेशकृत्

ସେ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତପ କରିବାକୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ନାରଦ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ସେଠାକୁ ଯାଇ, ପୁଣି ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।

Verse 37

ददौ तदुपदेशं ते तेभ्यो भ्रातृपथं ययुः । आययुर्न पितुर्गेहं भिक्षुवृत्तिरताश्च ते

ସେମାନଙ୍କୁ ସେଇ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେମାନେ ଭ୍ରାତୃଭାବର ପଥରେ ଚାଲିଲେ। ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; ଭିକ୍ଷୁବୃତ୍ତିରେ ରତ ହୋଇ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ।

Verse 38

इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुत्ता शैलकन्यके । अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्

ହେ ଶୈଳକନ୍ୟକେ, ଏଭଳି ଭାବେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଦ୍ବୃତ୍ତାନ୍ତ କୁହାଗଲା। ଏବେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଜଗାଇବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ।

Verse 39

विद्याधरश्चित्रकेतुर्यो बभूव पुराकरोत् । स्वोपदेशमयं दत्त्वा तस्मै शून्यं च तद्गृहम्

ପୁରାକାଳରେ ଚିତ୍ରକେତୁ ନାମକ ଜଣେ ବିଦ୍ୟାଧର ଥିଲେ। ଗୁରୁ ନିଜ ଉପଦେଶଜନିତ ପରମ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଲେ—ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ—ଯେପରି ଶିଷ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ପରମପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣେ ମୋକ୍ଷ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 40

प्रह्लादाय स्वोपदेशान्हिरण्यकशिपोः परम् । दत्त्वा दुखं ददौ चायं परबुद्धिप्रभेदकः

ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାର ବିପରୀତରେ ଗୁରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ନିଜ ପରମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାହାରେ ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ, କାରଣ ସେ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଜାଗ୍ରତ କରି ଅନ୍ୟର ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଭେଦିଦେଉଥିଲେ।

Verse 41

मुनिना निजविद्या यच्छ्राविता कर्णरोचना । स स्वगेहं विहायाशु भिक्षां चरति प्रायशः

ମୁନି ନିଜ ବିଦ୍ୟା—କାନକୁ ରୋଚକ—ତାଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ। ତାହା ଶୁଣି ସେ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି, ପ୍ରାୟତଃ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 42

नारदो मलिनात्मा हि सर्वदो ज्ज्वलदेहवान् । जानीमस्तं विशेषेण वयं तत्सहवासिनः

“ନାରଦ ନିଶ୍ଚୟ ମଲିନସ୍ୱଭାବୀ, ଯଦିଓ ସେ ସର୍ବଦାତା ଓ ଦୀପ୍ତ ଦେହଧାରୀ। ଆମେ—ତାଙ୍କ ସହବାସୀ—ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷଭାବେ ଭଲ ଜାଣୁ।”

Verse 43

बकं साधुं वर्णयंति न मत्स्यानत्ति सर्वथा । सहवासी विजानीयाच्चरित्रं सहवासिनाम्

ଲୋକେ ବକକୁ ‘ସାଧୁ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଯେ ସେ କେବେ ମାଛ ଖାଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ତାହା ସହ ନିକଟରେ ରହେ, ସେ ସହବାସୀମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ଚରିତ୍ର ଜାଣିଯାଏ।

Verse 44

लब्ध्वा तदुपदेशं हि त्वमपि प्राज्ञसंमता । वृथैव मूर्खीभूता तु तपश्चरसि दुष्करम्

ସେଇ ଉପଦେଶ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବୋଲି ସମ୍ମତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ବ୍ୟର୍ଥରେ ମୂର୍ଖୀ ହୋଇ ଦୁଷ୍କର ତପ କରୁଛ।

Verse 45

यदर्थमीदृशं बाले करोषि विपुलं तपः । सदोदासी निर्विकारो मदनारिर्नसंशयः

ହେ ବାଳେ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏପରି ବିପୁଳ ତପ କରୁଛ? ମଦନାରି ଶିବ ସଦା ଉଦାସୀନ ଓ ନିର୍ବିକାର—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 46

अमंगलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली । कुवेषी प्रेतभूतादिसंगी नग्नौ हि शूलभृत्

ତାହାର ଦେହରୂପ ଅମଙ୍ଗଳ ଭାବରେ ଦିଶେ; ସେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ, ଘରହୀନ ଓ ଅଶାନ୍ତ। କୁବେଷଧାରୀ, ପ୍ରେତ-ଭୂତାଦିଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ; ନଗ୍ନ ରହି ଶୂଳ ଧାରଣ କରେ।

Verse 47

स धूर्तस्तव विज्ञानं विनाश्य निजमायया । मोहयामास सद्युक्त्या कारयामास वै तपः

ସେ ଧୂର୍ତ୍ତ ନିଜ ମାୟାରେ ତୁମ ବିବେକକୁ ନଷ୍ଟ କଲା; ମଧୁର ଯୁକ୍ତିରେ ମୋହିତ କରି ସତ୍ୟେ ତପ କରାଇଲା।

Verse 49

प्रथमं दक्षजां साध्वी विवाह्य सुधिया सतीम् । निर्वाहं कृतवान्नैव मूढः किंचिद्दिनानि हि

ପ୍ରଥମେ ସେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ସାଧ୍ବୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ସତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ମଧ୍ୟ କିଛି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହନିର୍ବାହ ମଧ୍ୟ କଲା ନାହିଁ।

Verse 50

तां तथैव स वै दोषं दत्त्वात्याक्षीत्स्वयं प्रभुः । ध्यायन्स्वरूप मकलमशोकमरमत्सुखी

ତେବେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ସେଇ ଦୋଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଇ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ନିଷ୍କଳ, ଶୋକହୀନ ଓ ଅମର ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 51

एकलः परनिर्वाणो ह्यसंगोऽद्वय एव च । तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहः संभविष्यति

ସେ ଏକାକୀ, ପରମ ନିର୍ବାଣରେ ସ୍ଥିତ, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଦ୍ୱୟ। ତେଣୁ, ହେ ଦେବୀ, ତାଙ୍କ ସହ ନାରୀର ଗୃହ-ନିର୍ବାହ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ କିପରି ସମ୍ଭବ?

Verse 52

अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम् । त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव

ଏବେ ମଧ୍ୟ ଆମ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ଘରକୁ ଫେରିଆସ; ଏହି ଦୁର୍ମତିର ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ହେ ମହାଭାଗେ, ଏମିତି କଲେ ତୋର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୁଭ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।

Verse 53

त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुस्सर्वसद्गुणवान्प्रभुः । वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः

ତୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବର ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁ—ସମସ୍ତ ସଦ୍‌ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁ। ସେ ବୈକୁଣ୍ଠବାସୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଓ ନାନା ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାରେ ପାରଦର୍ଶୀ।

Verse 54

तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् । इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति

ସେହି ଉପାୟରେ ଆମେ ତୋର ବିବାହ କରାଇବୁ, ଯାହା ସର୍ବସୁଖଦାୟକ। ତେଣୁ, ହେ ପାର୍ବତୀ, ଏପରି ହଠ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତିରେ ସୁଖି ହେଉ।

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्येदं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका । विहस्य च पुनः प्राह मुनीन्ज्ञान विशारदान्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଜଗଦମ୍ବିକା ପାର୍ବତୀ ହସିଲେ, ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲେ।

Verse 56

पार्वत्युवाच । सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः । परंतु मे हठो नैव मुक्तो भवति वै द्विजाः

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଆପଣମାନେ ନିଜ ଅନୁଭୂତ ଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେ ସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୋର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କେବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 57

स्वतनोः शैलजातत्वात्काठिन्यं सहजं स्थितम् । इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ

ମୋ ଦେହ ପର୍ବତଜାତ ଥିବାରୁ କଠିନତା ଓ ସହନଶୀଳତା ମୋରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଅଛି। ତେଣୁ, ହେ ସୁଧୀମାନେ, ଏପରି ବିଚାର କରି ମୋତେ ନିଷେଧ କରିବା ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 58

सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन । गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः

ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ହିତକର ବଚନକୁ ମୁଁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ। ବେଦବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି—ଗୁରୁମାନଙ୍କ ବଚନ ହିଁ ସତ୍ୟ ପଥ୍ୟ ଓ ଅନୁସରଣୀୟ।

Verse 59

गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः । तेषामिहामुत्र सुखं परमं नासुखं क्वचित्

ଯେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ—“ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ”, ସେମାନେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟେ ପରମ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି; କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 60

गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः । इहामुत्रापि तेषां हि दुखं न च सुखं क्वचित्

ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ “ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ” ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟେ ତାଙ୍କର ଭାଗ ଦୁଃଖ ମାତ୍ର।

Verse 61

सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः । गृहं वसेद्वा शून्यं स्यान्मे हठस्सुखदस्सदा

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଘର ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁ, ମୋର ଏହି ଅଟଳ ସଙ୍କଳ୍ପ ସଦା ଶାନ୍ତି ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦେଉ।

Verse 62

यद्भवद्भिस्सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः । तदन्यथा तद्विवेकं वर्णयामि समासतः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆପଣମାନେ କହିଥିବା ବଚନ ସତ୍ୟେ ସୁଭାଷିତ; ତଥାପି ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ବିବେକକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ସଠିକ୍ ବୁଝାଯାଉ।

Verse 63

गुणालयो विहारी च विष्णुस्सत्यं प्रकीर्तितः । सदाशिवोऽगुणः प्रोक्तस्तत्र कारण मुच्यते

ବିଷ୍ଣୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗୁଣମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରନ୍ତି—ତେଣୁ ସେହି ପରିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସଦାଶିବ ଗୁଣାତୀତ, ନିର୍ଗୁଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ତେଣୁ ସେଇ ସର୍ବର ପରମ କାରଣ ଭାବେ ଉପଦେଶିତ।

Verse 64

शिवो ब्रह्माविकारः स भक्तहेतोर्धृताकृतिः । प्रभुतां लौकिकीं नैव संदर्शयितुमिच्छति

ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିକାରଜନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହେତୁ ସେ ପ୍ରକଟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତଥାପି କେବଳ ଲୌକିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 65

अतः परमहंसानां धार्यये सुप्रिया गतिः । अवधूतस्वरूपेण परानंदेन शंभुना

ଏହେତୁ ପରମହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧାରଣୀୟ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ଗତି ହେଉଛି—ଅବଧୂତ-ସ୍ୱରୂପ, ପରମାନନ୍ଦମୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ହୃଦୟେ ଧାରଣ କରିବା।

Verse 66

भूषूणादिरुचिर्मायार्लिप्तानां ब्रह्मणो न च । स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्

ମାୟାରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକେ ବାହ୍ୟ ଭୂଷଣର ଦୀପ୍ତିରେ ଯେତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶୁନ୍ତୁ, ସେମାନଙ୍କ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ସେ ନୁହେଁ। ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ—ନିର୍ଗୁଣ, ଅଜ, ନିର୍ମାୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନରେ ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ଗତିବାନ, ତଥାପି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିରାଟ୍।

Verse 67

धर्मजात्यादिभिश्शम्भुर्नानुगृह्णाति व द्विजाः । गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶମ୍ଭୁ ଧର୍ମ, ଜାତି ଆଦି ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଆଧାରରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କେବଳ ଗୁରୁଙ୍କ କୃପାରେ ହିଁ ଶିବଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜଣାଯାଏ।

Verse 68

चेच्छिवस्स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति । अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଯଦି ମୋର ଶିବ ବିବାହ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ସଦା ଅବିବାହିତା ହୋଇ ରହିବି। ଏହା ସତ୍ୟ—ମୁଁ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 69

उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुश्शीततां याति वह्निः । विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां न हि चलति हठो मे सत्यमेतद्ब्रवीमि

ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯଦି ମେରୁ ପର୍ବତ ଚଳିଯାଏ, ଯଦି ଅଗ୍ନି ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ, ଯଦି ପର୍ବତଶିଖରର ଶିଳା ଉପରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟେ—ତଥାପି ମୋର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଡଗମଗାଏ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 70

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तान्प्रणम्याशु मुनीन्सा पर्वतात्मजा । विरराम शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ପର୍ବତକନ୍ୟା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ନିର୍ବିକାର ଚିତ୍ତରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ମୌନ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 71

ऋषयोऽपीत्थमाज्ञाय गिरिजायास्सुनिश्चयम् । प्रोचुर्जयगिरं तत्र ददुश्चाशिषमुत्तमाम्

ଋଷିମାନେ ଏପରି ଗିରିଜାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି ସେଠାରେ ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।

Verse 72

अथ प्राणम्य तां देवीं मुनयो हृष्टमानसाः । शिवस्थानं द्रुतं जग्मुस्तत्परीक्षाकरा मुने

ତାପରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ହୃଷ୍ଟମନା ମୁନିମାନେ, ହେ ମୁନେ, ଶିବସ୍ଥାନକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ; ତାହାର ମହିମା ପରୀକ୍ଷା କରି ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ।

Verse 73

तत्र गत्वा शिवं नत्वा वृत्तांतं विनिवेद्य तम् । तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିବେଦନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସେମାନେ ଆଦରସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।