प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence

Verse 1

भवान्युवाच । किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना । तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद

ଭବାନୀ କହିଲେ—ହେ ଯୋଗୀ ତପସ୍ବୀ! ତୁମେ ଗିରିରାଜଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲ? ହେ ବିଭୋ, ଜ୍ଞାନ-ବିବେକରେ ପାରଦର୍ଶୀ! ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ସେଇ ଉତ୍ତର ଶୁଣ।

Verse 2

तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ତପଃଶକ୍ତିରେ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ଆପଣ ବିପୁଳ ତପ କରୁଛନ୍ତି। ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ତପ କରିବାକୁ ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 3

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते

ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ସମସ୍ତ କର୍ମର ପ୍ରବର୍ତ୍ତିକା ଶକ୍ତି ସେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ପାଳିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷେ ଲୟ ପାଏ।

Verse 4

कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः

ତୁମେ କିଏ? ଏବଂ ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକୃତି କ’ଣ? ହେ ଭଗବନ୍, ଏହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିମର୍ଶ କରାଯାଉ। ପ୍ରକୃତି ବିନା ମହାଦେବ—ମହେଶ୍ୱର—ଲିଙ୍ଗରୂପ କିପରି?

Verse 5

अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा । प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्

ତୁମେ ସଦା ଅର୍ଚ୍ଚନୀୟ, ବନ୍ଦନୀୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟେୟ। ତେଣୁ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ସହ ହୃଦୟରେ ବିଚାର କରି ସେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି, ପରମ ହିତ କରିବାରେ ରତ ମହେଶ ମୃଦୁ ହସିଲେ; ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 7

महेश्वर उवाच । तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः

ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପରମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ନାଶ କରେ। ପ୍ରକୃତିରହିତ ମୁଁ ଶମ୍ଭୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।

Verse 8

तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् । स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः

ଏହେତୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ସଜ୍ଜନମାନେ ପ୍ରକୃତିଜନ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ‑ଲୋଭ କେବେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋକାଚାର ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ବିକାର ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ୍।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः । सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ, ଶମ୍ଭୁ ଲୋକିକ ବ୍ୟବହାର ଅନୁସାରେ ଏପରି କହିଲେ; କାଳୀ ହୃଦୟରେ ସୁହାସ୍ୟ କରି ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 10

काल्युवाच । यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो । सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

କାଳୀ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ ଶଙ୍କର, ହେ ପରମ ଯୋଗୀ, ଆପଣ କହିଥିବା ବଚନ କି ପ୍ରକୃତି ନୁହେଁ? ଆପଣ ଯଦି ପ୍ରକୃତିର ଅତୀତ, ତେବେ ତାଙ୍କ ସହ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ କିପରି କୁହାଯିବ?

Verse 11

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् । प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम्

ଏହାକୁ ବିଚାର କରି ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ଯଥାତଥ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏ ସବୁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକୃତିଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧ।

Verse 12

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि । वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा

ଏହେତୁ ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କିଛି କରିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମନରେ ଜାଣ—ବଚନ ଓ ସମସ୍ତ ରଚନା ପ୍ରାକୃତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକିକ।

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ତୃତୀୟ ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ପାର୍ବତୀ-ପରମେଶ୍ୱର ସଂବାଦବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 14

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः । त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो

ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପ କରୁଛନ୍ତି? ହେ ଶମ୍ଭୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏବେ ଏହି ହିମବତ ପର୍ବତରେ କାହିଁକି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି?

Verse 15

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर । निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः

ହେ ହର! ତୁମେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣୁନାହ। କିନ୍ତୁ ହେ ଈଶ! ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଜାଣ, ତେବେ କାହିଁକି ତପରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛ?

Verse 16

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह । प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः

ହେ ଯୋଗୀ! ତୋ ସହିତ ମୋର ବାକ୍‌ବାଦର କି ଆବଶ୍ୟକତା? ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଅଛି, ସେଠି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଅନୁମାନକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 17

इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् । तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया

ଦେହଧାରୀମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ଅନୁଭୂତ ସମସ୍ତକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ କେବଳ ପ୍ରକୃତିଜନ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶିବଙ୍କ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 18

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् । सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः

ବହୁ କଥା କାହିଁକି, ହେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର! ମୋର ପରମ ବଚନ ଶୁଣ—ସେଇ ଶକ୍ତି ମୁଁ, ଏବଂ ପୁରୁଷ (ଶିବ) ତୁମେ। ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ହିଁ; କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 19

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः । मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि

ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରୁ ହିଁ ତୁମେ ସଗୁଣ ଓ ରୂପବାନ ବୋଲି ମନାଯାଉଛ। ମୋ ବିନା ତୁମେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅଶକ୍ତ; କିଛିମାତ୍ର କରିପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 20

पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी । निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्

ତୁମେ ସଦା ପରାଧୀନ ଭଳି ଦିଶୁଛ, ତଥାପି ନାନା କର୍ମ କରୁଥିବା ଅଧିପତି ତୁମେ। ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ବିକାର, ତେବେ କର୍ମରେ କିପରି ଲିପ୍ତ ହେଉନାହଁ? ଏବଂ ମାୟାରୂପିଣୀ ମୋ ଦ୍ୱାରା କିପରି ବଦ୍ଧ ହେଉନାହଁ?

Verse 21

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर

ଯଦି ତୁମ ବଚନ ସତ୍ୟ—ତୁମେ ପ୍ରକୃତିର ପରେ—ତେବେ ହେ ଶଙ୍କର, ମୋ ସମୀପରେ ରହିବାକୁ ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସାଂଖ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରର ଶୈଳୀରେ କହାଯାଇଥିବା ତାଙ୍କ ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ବେଦାନ୍ତମତରେ ସ୍ଥିତ ଶିବ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 23

श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि

ଶ୍ରୀଶିବ କହିଲେ—ହେ ଗିରିଜେ, ସାଂଖ୍ୟ-ବିବେକଧାରିଣୀ! ଯଦି ତୁମେ ଏହିପରି କହୁଛ, ତେବେ ହେ ମଧୁରଭାଷିଣୀ, ପ୍ରତିଦିନ ନିଷିଦ୍ଧ-ରହିତ ଯଥୋଚିତ ମୋ ସେବା କର।

Verse 24

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा

ଯଦି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ମାୟାରେ ଅଲିପ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର, ମାୟାଧିପ, ଏବଂ ବେଦାନ୍ତରେ ବେଦ୍ୟ—ତେବେ ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କ’ଣ କରିପାରିବ?

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହିପରି ଗିରିଜାଙ୍କୁ କହି ପ୍ରଭୁ ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ପରେ ସେ ପର୍ବତରାଜ (ହିମାଳୟ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—ଯିଏ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି।

Verse 26

शिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन्

ଶିବ କହିଲେ—ହେ ଗିରେ! ତୁମ ଏହି ଅତିରମ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥଭୂମିରେ ମୁଁ ଏଠିଏ ପରମ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରି, ପରମାର୍ଥଭାବ-ସ୍ୱରୂପ ଆନନ୍ଦମୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 27

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते

ହେ ପର୍ବତାଧିପ! ମୋତେ ତପ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଅଳ୍ପମାତ୍ର ତପ ମଧ୍ୟ କରିବା ନ ଯୋଗ୍ୟ, ନ ସମ୍ଭବ।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦେବଦେବ ଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ହିମବାନ୍ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 29

हिमवानुवाच । त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते

ହିମବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବ! ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆପଣଙ୍କର ହିଁ। ତଥାପି ମୁଁ ତୁଚ୍ଛ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କହୁଛି।

Verse 30

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः । विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହିମବାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋକମଙ୍ଗଳକର ଶଙ୍କର ହସି, ସେଇ ଗିରିରାଜଙ୍କୁ ସାଦରେ କହିଲେ—“ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁସାରେ ଯାଅ।”

Verse 31

शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः

ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ହିମବାନ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ। ଗିରିଜାଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ରହି ପ୍ରତିଦିନ ଶିବଦର୍ଶନ ପାଇଲେ।

Verse 32

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः । जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा

ପିତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ କାଳୀ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଭକ୍ତିସହ ସେବାରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ।

Verse 33

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः । महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः

ପ୍ରିୟ, ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଆଦି କୌଣସି ଗଣ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ମହେଶଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ସେମାନେ ଶୁଚି ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଶାସନାନୁସାରେ ଚାଲିଲେ।

Verse 34

सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा । संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः

ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ—ଏହି ଶିବପ୍ରଦ ଶୁଭମତମାନଙ୍କ ସଂବାଦ ସଦା ସୁଖକର ଓ ହିତକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୁବିଚାରରେ ଦୁହିଁର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

Verse 35

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः । पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः

ଗିରିରାଜ (ହିମାଳୟ)ଙ୍କ ବଚନରେ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ନିଜ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମୀପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଲୋକଗୌରବାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋପତି କୃପା ଓ ସମ୍ମାନରୁ ତାକୁ ପାଖେ ରଖିଲେ।

Verse 36

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः । नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

ତାପରେ ଗୋପତି ସଖୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କାଳୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ମୋ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ଏଠି ନିର୍ଭୟ ରୁହ।”

Verse 37

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः

ଏପରି କହି ହର ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ସେବାର୍ଥେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ନିର୍ବିକାର ମହାଯୋଗୀ ପ୍ରଭୁ ନାନାବିଧ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କରନ୍ତି।

Verse 38

इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् । विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते

ଏହିଟି ହିଁ ଧୀର ଓ ସୁତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ମହା ଧୈର୍ଯ୍ୟ—ବିଘ୍ନ ଆସି ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସେଇ ବାଧାରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 39

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर

ତାପରେ ଗିରିରାଜ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଲେ; ପ୍ରିୟ ସଂଯୋଗ ପାଇ ସେଇ ମୁନୀଶ୍ୱର ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।

Verse 40

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः

ହର (ଶିବ) ଧ୍ୟାନଯୋଗରେ ଆଦରପୂର୍ବକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ନିର୍ବିଘ୍ନ ନିଜ ମନରେ ସେଇ ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ରହିଲେ।

Verse 41

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता

କାଳୀ ଦୁଇ ସଖୀ ସହିତ ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମହାଦେବଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଗମନ-ଗମନରେ ଲାଗି ନିତ୍ୟ ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ରହିଲେ।

Verse 42

प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् । वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଧୋଇ ସେ ତାହାର ଚରଣୋଦକ ପାନ କଲା। ପରେ ଅଗ୍ନିଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ପୋଛି ଭକ୍ତିରେ ସେବା କଲା।

Verse 43

षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् । पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्

ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ବିଧିମତେ ହରଙ୍କୁ ପୂଜି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତିଦିନ ପିତୃଗୃହକୁ ଫେରୁଥିଲା।

Verse 44

एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् । व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଶିବା ସେବା କରୁଥିବାବେଳେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ବିତିଗଲା।

Verse 45

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे । वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्

ଏକଥର କାଳୀ ଦୁଇ ସଖୀ ସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସୁତାଳଯୁକ୍ତ, ପ୍ରେମବର୍ଦ୍ଧକ ସୁନ୍ଦର ଗୀତ ଗାଇଲା।

Verse 46

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् । सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा

କେବେ କେବେ ସେ ନିଜେ କୁଶପୁଷ୍ପ ଓ ସମିଧ ଆଣୁଥିଲା। ତାପରେ ଦୁଇ ସଖୀ ସହିତ ସ୍ଥାନସଂସ୍କାର କରାଇ ସେଠାରେ ବସୁଥିଲା।

Verse 47

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् । वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

ଏକଦା, ଗୃହରେ ନିୟମସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଇ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭାବେ ନିହାରିଲା; ଏବଂ କାମନାୟୁକ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଲା।

Verse 48

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् । सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च

ତାପରେ ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଅନ୍ତରେ ଦ୍ରବିତ ଭୂତେଶ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିସ୍ସଙ୍ଗତାରେ ପରିସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ; ପଞ୍ଚଭୂତ-ଦେହରେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ମନେ ହେଲା—ଏହା ଦେଖି ସେ ଅନ୍ତରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ।

Verse 49

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् । महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्

ତଥାପି ଗିରୀଶ କାଳୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ—ପତ୍ନୀ ହେବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ସେ ମହାଲାବଣ୍ୟର ନିଧି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିବା ମୋହିନୀ।

Verse 50

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् । स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत्

ମହାଦେବ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ନିଜ ସେବାରେ ରତ; ତେବେ କରୁଣାମୟ ହୋଇ ସେ ଅନ୍ତରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ।

Verse 51

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति । तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्

ଯେତେବେଳେ ଏହି କାଳୀ (ପାର୍ବତୀ) ତପଶ୍ଚର୍ୟାର ବ୍ରତ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ—ଗର୍ବବୀଜରହିତା—ଗ୍ରହଣ କରିବି।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः । महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ଭୂତେଶ (ଶିବ) ଶୀଘ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଯୋଗୀଶ୍ୱର ଓ ମହାଲୀଳାକର ହେଲେ।

Verse 53

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः । हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता

ହେ ମୁନି, ପରମାତ୍ମା ଭଗବାନ ଶିବ ଧ୍ୟାନରେ ଏମିତି ଲୀନ ଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 54

काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत । विचिंतयंती सततं तस्य रूपं महात्मनः

କାଳୀ ପ୍ରତିଦିନ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ସତତ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ।

Verse 55

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् । विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति

ହର ଧ୍ୟାନପର ହୋଇ ସୁସ୍ଥିତ ଭାବେ ସାମ୍ନାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା କାଳୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଚିନ୍ତାକୁ ବିସ୍ମୃତ ହେବାରୁ, ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ—ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ।

Verse 56

एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते । ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ଓ ସେହି ମୁନିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଆଦରସହିତ ସ୍ମର (କାମଦେବ)ଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରେଷଣ କଲେ।

Verse 57

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः । महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः

ଏହିପରି ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ରୁଦ୍ର କାଳିକାଙ୍କ ସହ ତାହିଁ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ-ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ; ମହାବୀର୍ୟ ଅସୁର ତାରକ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ଥିଲେ।

Verse 58

गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् । चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ମର (କାମଦେବ) ନିଜର ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଲାଗୁ କଲା; କିନ୍ତୁ ହର (ଶିବ) କିଛିମାତ୍ରେ ଚଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ତାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।

Verse 59

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती

ହେ ମୁନି, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପାର୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବମୁକ୍ତ ହେଲେ। ପରେ ମହାତପ କରି ସେହି ସତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପତି-ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 60

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ

ଏପରି ପାର୍ବତୀ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ପରହିତରେ ରତ ହୋଇ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।