देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)

Verse 1

देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमोनमः

ଦେବମାନେ କହିଲେ— ରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ମଦନ (କାମ) ନାଶକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସ୍ତୁତ୍ୟ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 2

शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः

ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିପିବିଷ୍ଟ, ଭୀମ ଓ ଭୀମାକ୍ଷଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ମହାଦେବ, ପ୍ରଭବ (ସୃଷ୍ଟିକାରଣ) ଏବଂ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପତି (ତ୍ରିଲୋକାଧିପତି)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 3

त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शंभुरीशश्शंकरोसि दयालुस्त्वं विशेषतः

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ; ତୁମେ ହିଁ ପିତା ଓ ମାତା—ତୁମେ ହିଁ ଈଶ୍ୱର। ତୁମେ ଶମ୍ଭୁ, ଈଶ, ଶଙ୍କର; ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟାଳୁ।

Verse 4

त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कस्समर्थोस्ति दुःखनाशे महेश्वर

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଧାତା; ତେଣୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କେବଳ ଆପଣ ହିଁ। ହେ ମହେଶ୍ୱର! ଆପଣ ବିନା ଦୁଃଖନାଶ କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ?

Verse 5

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शंभुमारभत्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ପରମ କୃପାରେ ଯୁକ୍ତ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

नंदिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः

ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତା, ମୁନି ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସମୂହ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସୁଛନ୍ତି | ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରାଭବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି |

Verse 7

तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयस्सुराः । दीनबंधुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः

ଏହେତୁ ହେ ସର୍ବେଶ୍ୱର! ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ବିଶେଷତଃ ଆପଣ ଦୀନମାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना भृशम् । शनैश्शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି ଦୟାମୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନନ୍ଦି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲା। ତେବେ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧ୍ୟାନରୁ ଉପରତ ହୋଇ କ୍ରମେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ।

Verse 9

ईशोऽथोपरतश्शंभुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह

ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ ସମାଧିରୁ ଉପରତ ହେଲେ। ସେହି ପରମ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 10

शंभुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वरः । हरिब्रह्मादयस्सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्

ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ୍ୱରମାନେ! ତୁମେ ସମସ୍ତେ କାହିଁକି ମୋ ସମୀପକୁ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଆସିଛ? ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତେ, ଶୀଘ୍ର କାରଣ କୁହ।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शम्भोस्सर्वे देवा मुदाऽन्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ପରେ ନିବେଦନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଖକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 12

अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम्

ତେବେ ମହାଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ହିତକାରକ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିବା ପରି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟର ସେଇ ମହତ୍ତର ବିଷୟ କହିଲେ।

Verse 13

तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ତାରକ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯାହା କରିଛି ତାହା ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କଷ୍ଟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଏକତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 14

हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम्

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ନିଜ ଔରସ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟ ତାରକ ନିହତ ହେବ; ମୋ କଥା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।

Verse 15

विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात्

ଏପରି ବିଚାର କରି, ହେ ମହାଦେବ! କୃପା କର—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ସ୍ୱାମୀ! ତାରକ-ନିର୍ମିତ କଷ୍ଟରୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।

Verse 16

तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरींद्रेण च तां कुरुष्व

ଏହେତୁ, ହେ ଦେବ ଶମ୍ଭୋ, ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଗିରିଜାଙ୍କ ପାଣିଗ୍ରହଣ କର। ଗିରୀନ୍ଦ୍ର ଯେ ମହାନୁଭାବା କନ୍ୟାକୁ ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପାଣିଗ୍ରହଣ-ବିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମପତ୍ନୀ କର।

Verse 17

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରସନ୍ନ ଶ୍ରୀଶିବ କହିଲେ। ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦ୍ଗତିର ଶୁଭ ପଥ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 18

शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुंदरी । तदा सर्वे सुरेंद्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा

ଶିବ କହିଲେ— ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସର୍ବସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲି, ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସୁରେନ୍ଦ୍ର, ମୁନି ଓ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ସମବେତ ହେଲେ।

Verse 19

सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतस्स्मरम्

ସେମାନେ କାମନାପରାୟଣ ହେବେ ଏବଂ ପରମ ପଥରେ କ୍ଷମାଶୀଳ ରହିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଦୁର୍ଗା ପାଣିଗ୍ରହଣ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ସ୍ମର (କାମଦେବ)କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବେ।

Verse 20

मदनो हि मया दग्धस्सर्वेषां कार्य्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा

ସମସ୍ତଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ମଦନକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଛି। ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ ଏହା ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 21

एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेंद्र हठं नो कर्तुमर्हसि

ଏଭଳି ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କର; ହେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ଆମ ପ୍ରତି ହଠ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 22

दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठंतु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम्

ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ମୋ ଦ୍ୱାରା କାମ ଦଗ୍ଧ ହେବାରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଏକ ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏବେ ସମସ୍ତେ ନିଷ୍କାମ ରୁହନ୍ତୁ—ଏହା ମୋ ସହ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 23

यथाऽहं च सुरास्सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम्

ଯେପରି ମୁଁ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା କରିଛୁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ମନେ ତପସ୍ୟା କର। ପରମ ତପୋନିୟମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଅତି ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସାଧିବ।

Verse 24

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ତୃତୀୟ ବିଭାଗ ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ପାର୍ବତୀବିବାହସ୍ୱୀକାର’ ନାମକ ଚତୁର୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 25

पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद्विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम्

ହେ ବିଧେ (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ହେ ହରେ (ବିଷ୍ଣୁ)! ସ୍ମର (କାମଦେବ) ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଯେ ପୁରାତନ ଘଟଣା ପରେ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଗଲା, ତାହାକୁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଉ। ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ମୁନିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେହି ସମଗ୍ର ବିଷୟ ଉପରେ ମନନ କରନ୍ତୁ।

Verse 26

महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरापुरा

ହେ ସୁରମାନେ, ପୁରାତନ କାଳରେ ମହାଧନୁର୍ଧର ମଦନ (କାମ) ବଳପୂର୍ବକ ସମସ୍ତଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲା।

Verse 27

कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः

କାମ ନିଶ୍ଚୟ ନରକଦୁଃଖକୁ ନେଇଯାଏ; ତାହାରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମେ। କ୍ରୋଧରୁ ମୋହ, ମୋହରୁ ତପ ଭ୍ରଂଶ ହୁଏ।

Verse 28

कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिस्सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्

ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତୁମେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମୋର ବାକ୍ୟକୁ ହିଁ ମାନ—କେବେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବିବ ନାହିଁ।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି ଶୁଣାଇ ଭଗବାନ ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ପରେ ସୁରମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 30

तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः

ତେବେ ଶମ୍ଭୁ ପୁନର୍ବାର ନୀରବ ହୋଇ ଧ୍ୟାନର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ପୁରାତନ କାଳରେ ଯେପରି—ଅଚଳ ସ୍ଥାଣୁ ପରି—ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ବସିଲେ।

Verse 31

स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत् । निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्

ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଚିନ୍ତନ କଲେ—ନିରଞ୍ଜନ, ନିରାଭାସ, ନିର୍ବିକାର ଓ ନିରାମୟ।

Verse 32

परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्

ସେ ପରାତ୍ପରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର, ନିତ୍ୟ, ମମତାହୀନ ଓ କୌଣସି ସୀମିତ ଆକାରରହିତ। ଶବ୍ଦାତୀତ, ନିର୍ଗୁଣ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ହିଁ ଗମ୍ୟ—ସେଇ ପରମ ପରାତ୍ପର।

Verse 33

एवं स्वरूपं परमं चिंतयन् ध्यानमास्थितः । परमानंदसंमग्नो बभूव बहुसूतिकृत्

ଏହିପରି ସେ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ସ୍ଥିର ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ଅନେକ ସନ୍ତାନଙ୍କର ଜନକ ହେଲେ।

Verse 34

ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरि शक्रादयस्सर्वे नंदिनं प्रोचुरानताः

ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶିବ ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ସମସ୍ତେ—ହରି, ଶକ୍ର ଆଦି—ପ୍ରଣାମ କରି ନନ୍ଦିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 35

देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शंभुस्त्वं शंकर सखस्सर्वज्ञः शुचिसेवकः

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଏବେ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ? ଶମ୍ଭୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ଶଙ୍କର! ତୁମେ ତାଙ୍କର ନିକଟ ସଖା—ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ପବିତ୍ର ସେବାରେ ନିଷ୍ଠ ସେବକ।

Verse 36

केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः

ହେ ଗଣାଧିପ! କେଉଁ ଉପାୟରେ ଗିରୀଶ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ? ସେହି ଉପାୟ ଆମକୁ କହ; ଆମେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्षादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नंदी शंभुप्रियो गणः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଓ ହର୍ଷ ଆଦି ମୁନିମାନେ ଏଭଳି ନିବେଦନ କରିବା ପରେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗଣ ନନ୍ଦୀ ସେହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 38

नंदीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्रनिर्जरा मुनयस्तथा । शृणुध्वं वचनं मे हि शिवसंतोषकारकम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ହରି, ହେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା, ହେ ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର, ଅମର ଦେବଗଣ ଓ ମୁନିମାନେ! ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ।

Verse 39

यदि वो हठ एवाद्य शिव दारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात्

ଯଦି ଆଜି ଶିବଙ୍କ ବିବାହ-ସ୍ୱୀକାର କରାଇବାରେ ତୁମେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦୃଢ଼, ତେବେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀନଭାବରେ, ଆଦରସହିତ, ଅନୁରୋଧ-ପ୍ରାର୍ଥନା କର।

Verse 40

भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतस्तुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः

ମହାଦେବ ସାଧାରଣ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତିରେ ମାତ୍ର ବଶୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ସଦ୍ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱର ଅନ୍ୟଥା ଅସମ୍ଭବ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଭାବିତ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି।

Verse 41

एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम्

“ଏହିପରି କର—ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ! ଯେ ମାର୍ଗରେ ଆସିଛ, ସେହି ମାର୍ଗରେ ତୁରନ୍ତ ଫେରିଯାଅ; ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଯାଅନି, ବିଳମ୍ବ କରନି।”

Verse 42

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयस्सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुर्हि ते

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେ ମୁନିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବଗଣ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ‘ତଥେ’ ବୋଲି ମନେ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 43

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात्त्राहि नश्शरणागतान्

ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, କରୁଣାସାଗର ପ୍ରଭୁ! ଏହି ମହାକ୍ଲେଶରୁ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କର; ଶରଣାଗତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 45

हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शंभुं भक्त्या परमयान्वितः

ମୋର ଦୀନ ବଚନରେ ଭଲଭାବେ ଜାଣି ହରି ତଦନୁସାରେ କଲେ; ମନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । सुरैरेवं स्तुतश्शंभुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोभून्महेश्वरः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦେବଗଣ, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଏବଂ ମୁଁ ଏପରି ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ, ଭକ୍ତବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ ଧ୍ୟାନସମାଧିରୁ ବିରତ ହେଲେ।

Verse 47

उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः

ତେବେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ହର—ଶଙ୍କର—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ, କରୁଣାଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ହରି ଆଦିଙ୍କୁ ହର୍ଷିତ କରି କହିଲେ।

Verse 48

शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः

ଶଙ୍କର କହିଲେ—“ହେ ହରି, ହେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା), ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବମାନେ! ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ। କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ? ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସତ୍ୟ କହ।”

Verse 49

हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वंतर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात्

ହରି କହିଲେ—“ହେ ମହେଶାନ! ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ; ଆପଣ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ଅଖିଲେଶ୍ୱର। ଚିତ୍ତରେ ଥିବା କ’ଣ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ? ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ କହିବି।”

Verse 50

तारकासुरतो दुःखं संभूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः

ହେ ମୃଡ! ତାରକାସୁର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଦେବମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛନ୍ତି।

Verse 51

शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा

ସେଇ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଦେବୀ ଶିବା ପର୍ବତରୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ହିମାଳୟରୁ—ଆପଣଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବ, ସେହି ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାହାର (ତାରକର) ମୃତ୍ୟୁ ହେବ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 52

इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युस्स बाधते निखिलं जगत्

ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ବର ଦେଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣରୁ ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେବାରୁ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 53

नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ନାରଦଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସେ କଠୋର ତପ କଲେ। ସେଇ ତପର ତେଜରେ ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 54

वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह

ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ବର ଦେବାକୁ ଆପଣ ଯାଆନ୍ତୁ। ହେ ସ୍ୱାମୀ! ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି ଆମକୁ ସୁଖ ଆଣନ୍ତୁ।

Verse 55

देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर । विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्

ହେ ଶଙ୍କର! ମୋ ହୃଦୟରେ—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ—ଆପଣଙ୍କ ବିବାହ ଦେଖିବାକୁ ମହା ଉତ୍ସାହ ଜାଗିଛି। ତେଣୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ।

Verse 56

रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु

ହେ ପରାତ୍ପର ପରମେଶ୍ୱର! ରତିଙ୍କୁ ଆପଣ ଯେ ବର ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବର ଏବେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅବସରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଆପଣଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସଫଳ କରନ୍ତୁ।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैस्तोत्रैस्संतस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବଗଣ ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ନାନା ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 58

भक्ताधीनः शंकरोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः

ତେବେ ଭକ୍ତାଧୀନ ଶଙ୍କର ଦେବମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣିଲେ। ବେଦମର୍ଯ୍ୟାଦାର ରକ୍ଷକ ପ୍ରଭୁ ହସି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 59

शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः

ଶଙ୍କର କହିଲେ—ହେ ହରି, ହେ ବିଧି, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ, ଆଦରରେ ଶୁଣ। ମୁଁ ବିବେକରେ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ବିଶେଷ ସହ କହିବି।

Verse 60

नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିବାହ କରିବା ସତ୍ୟରେ ଯଥୋଚିତ ବିଧାନ ନୁହେଁ। କାରଣ ବିବାହ ‘ମହା ନିଗଡ’ ବୋଲି ପରିଚିତ—ଏହା ଦୃଢ ବନ୍ଧନ।

Verse 61

कुसंगा बहवो लोके स्त्रीसंगस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलबंधैर्न स्त्रीसंगात्प्रमुच्यते

ଲୋକରେ କୁସଙ୍ଗ ଅନେକ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ (ବିଷୟାସକ୍ତି) ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରବଳ। ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧନରୁ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆସକ୍ତିଜନିତ ବନ୍ଧନରୁ ସହଜେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 62

लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसंबद्धो मुच्यते न कदाचन

ଲୋହା କିମ୍ବା କାଠର ପାଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଆଦି ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ପାଶରେ ଭଲଭାବେ ବନ୍ଧା ଲୋକ କେବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 63

वर्द्धंते विषयाश्शश्वन्महाबंधनकारिणः । विषयाक्रांतमनसस्स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः

ବିଷୟଭୋଗ ସଦା ବଢ଼ିଚାଲେ ଏବଂ ମହାବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ। ବିଷୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 64

सुखमिच्छतु चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते

ଯଦି ପ୍ରାଜ୍ଞ ନିତ୍ୟ ସୁଖ ସତ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ବିଷୟ ବିଷ ସମାନ; ସେହି ବିଷୟରେ ଜୀବ ନଶେ।

Verse 65

जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्यास्सितालितेंद्रवारुणीम्

ବିଷୟାସକ୍ତ ଲୋକ ସହ କେବଳ କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ କ୍ଷଣେ ପତିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ଶ୍ୱେତ, ଶ୍ୟାମ, ଇନ୍ଦ୍ର-ବାରୁଣୀ ଓ ମଦିରା—ଏସବୁ ଭୋଗ୍ୟ ‘ବିଷୟ’।

Verse 66

यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः

ଯଦ୍ୟପି ମୁଁ ଏହି ସବୁ—ବିଶେଷତଃ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ—ଜାଣେ, ତଥାପି ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଫଳବତୀ ହେବ।

Verse 67

भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्य कृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये

ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଧୀନ; ସେମାନଙ୍କ ବଶରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ତ୍ରିଭୁବନେ ଭକ୍ତାର୍ଥେ ରୀତିଠାରୁ ଅତୀତ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 68

कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भैमबंधगतस्य हि

ଏପରି କାମରୂପାଧିପତିଙ୍କ ପଣ ସଫଳ ହେଲା; ଭୀମବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ସୁଦକ୍ଷିଣଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିଲା।

Verse 69

गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः

ମୁଁ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ସ୍ୱରୂପ, ସୁଖଦାୟକ; ତଥାପି ଗୌତମଙ୍କ କ୍ଲେଶର କାରଣ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବିଶେଷତଃ ଶାପ ଦେଉଛି।

Verse 70

विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः

ଦେବମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ବିଷ ପାନ କଲି, କାରଣ ମୁଁ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ସ୍ୱଭାବଧାରୀ। ହେ ଦେବଗଣ, ମୁଁ ସଦା ଯତ୍ନକରି ତୁମ କଷ୍ଟ ହରଣ କରିଛି।

Verse 71

भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानर मुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन्

ଭକ୍ତର ହିତାର୍ଥେ ଭଗବାନ ବହୁବାର ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟକୁ ବହୁ ଯତ୍ନରେ ସହିଲେ; ଗୃହପତି ହୋଇ ବିଶ୍ୱାନର ମୁନିଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରିଲେ।

Verse 72

किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः

ବହୁ କହି କଣ ଲାଭ, ହେ ହରି ଓ ହେ ବିଧାତା! ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ମୋ ପ୍ରଣ ଅଟୁଟ; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣ।

Verse 73

यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हरम्याशु तत्क्षणात्सर्वशस्सदा

ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବିପତ୍ତି ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସେହି କ୍ଷଣରୁ ମୁଁ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହଟାଇ ଦେଉଛି—ସଦା ସର୍ବପ୍ରକାରେ।

Verse 74

जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वस्समुत्थितम् । असुरा त्तद्धरिष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

ବତ୍ସ, ତାରକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଜାଣେ; ସେଇ ଅସୁରଠାରୁ ମୁଁ ତାହା ହଟାଇଦେବି—ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 75

नास्ति यद्यपि मे काचिद्विहारकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजा पुत्रोत्पादनहेतवे

ମୋର କୌଣସି ପ୍ରକାରର ବିହାର-ଭୋଗରେ ରୁଚି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ରୋତ୍ପାଦନ ହେତୁ ମୁଁ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବି।

Verse 76

गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयास्सकलाः सुराः । कार्यं वस्साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा

ହେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଯାଅ। ତୁମମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ସାଧିଦେବି; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 77

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुने

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ହର (ଭଗବାନ ଶିବ) ମୌନ ଧାରଣ କରି ସମାଧିସ୍ଥ ହେଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବ, ହେ ମୁନି, ନିଜ-ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।