शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता । तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଶିବ ଜଗତ୍ପିତା ବୋଲି ଘୋଷିତ, ଏବଂ ଶିବା ଜଗନ୍ମାତା ବୋଲି ମନ୍ୟ। ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ମହାତ୍ମା ଶଂକରଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦିଅ।

Verse 2

एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः । जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः

ହେ ହିମଗିରି-କନ୍ୟା, ଏପରି କଲେ ତୁମର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ (ଶିବ)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ହେବ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर । प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଗିରିରାଜ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ହାତ ଯୋଡ଼ି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 4

हिमालय उवाच । सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् । तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया

ହିମାଳୟ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ! ଆପଣମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୁଁ ଗିରୀଶ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି।

Verse 5

इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् । शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्

ସେତେବେଳେ ବୈଷ୍ଣବଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି, ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ବାହ୍ୟତଃ ସୁପ୍ରୀତି ଦେଖାଇ, କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ବଚନ କହିଲା।

Verse 6

तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह । सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति

ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଶିବାମାତା ଜ୍ଞାନଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ; ତେଣୁ ଯୋଗୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ କନ୍ୟାର ବିବାହ ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ।

Verse 7

कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा । कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଅନ୍ତର୍ଦାହରେ ସନ୍ତପ୍ତ ଓ ମଲିନ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ସେ କୋପାଗାରକୁ ଗଲେ। ମହାହଠ କରି, ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।

Verse 9

अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते । दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे । ब्रह्मोवाचैत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः । तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने

“ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନବିଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛି—ଏହା ସତ୍ୟ। ଭିକ୍ଷୁରୂପୀ ମହେଶଙ୍କୁ ମୁଁ କନ୍ୟା ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ଶୈଳରାଜ ଶିବମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ, ହେ ମୁନି, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୌନ ହେଲେ।

Verse 10

सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै । प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्

ସେ ସମସ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷି ଶିବମାୟାର ମହିମା ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ପରେ ସନ୍ଦେଶ ସହ ମେନକାକୁ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ।

Verse 11

अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा । जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती

ତାପରେ ଜ୍ଞାନଦାୟିନୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ପତିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ମେନା ଓ ପାର୍ବତୀ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ।

Verse 12

गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् । उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେ ମେନାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସେ ସାଧ୍ବୀ ସାବଧାନରେ ମଧୁର ଓ ହିତକର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 13

अरुन्धत्युवाच । उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती । आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः

ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ—ହେ ସାଧ୍ବୀ ମେନକେ, ଉଠ; ମୁଁ ଅରୁନ୍ଧତୀ ତୋ ଘରକୁ ଆସିଛି। କୃପାଳୁ ସାତ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका । उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ସ୍ୱର ଶୁଣି ମେନକା ଶୀଘ୍ର ଉଠିଲେ। ଶିର ନମାଇ, ପଦ୍ମସମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିନୟରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 15

मेनोवाच । अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् । वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै

ମେନା କହିଲେ— ଅହୋ! ଆଜି ପୁଣ୍ୟଜନ୍ମା ଆମ ପାଇଁ ଏହା କି ମହାପୁଣ୍ୟ! ଜଗତ୍‌ର ବିଧାତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସେ ବଧୂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ସତ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 16

किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः । अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु

ହେ ଦେବୀ, ଆପଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି? ତାହା ମୋତେ ବିଶେଷଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ପୁତ୍ରସହ ଆପଣଙ୍କ ଦାସୀସମାନ; ଆମପରେ କରୁଣା କରନ୍ତୁ।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु । तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ସାଧ୍ବୀ ପାର୍ବତୀ ମେନକାକୁ ବହୁତ ବୁଝାଇଲେ। ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିରେ ସେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ରହୁଥିଲେ।

Verse 18

अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् । स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः

ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଦରସହିତ ଶୈଲେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସଚେତନ କଲେ। ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ପଦଦ୍ୱୟକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ବାକ୍ୟରେ ନିପୁଣ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् । शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର, ଆମର ଶୁଭକାରକ ବାକ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ସଂହର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 20

अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः । तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि

ସେ ଯତ୍ନସହିତ ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ଯାହାଙ୍କୁ କେହି ଯାଚନା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ବ୍ରହ୍ମା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ କର୍ମରେ ତାରକର ବିନାଶ ପାଇଁ।

Verse 21

नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः । विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଙ୍କର ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସଂଯୋଗରେ ଉତ୍ସୁକ ନୁହେଁ। ତଥାପି ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସେ ଦେବ ତୁମ କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ।

Verse 22

दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा । हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति

ତୁମ କନ୍ୟା କଠୋର ତପ କରିଛି ଏବଂ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ କରିଛି। ଏହି ଦୁଇ କାରଣରୁ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ର (ଶିବ) ନିଶ୍ଚୟ ବିବାହ କରିବେ।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः । उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ହିମାଳୟ ହସିଲେ; କିନ୍ତୁ କିଛି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ପରମ ବିନୟରେ କିଛି କହିଲେ।

Verse 24

हिमालय उवाच । शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन । कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्

ହିମାଳୟ କହିଲେ—ଶିବଙ୍କ ନିକଟେ ମୁଁ କୌଣସି ରାଜସାମଗ୍ରୀ ଦେଖୁନାହିଁ; ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ଆସନ ନାହିଁ, ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବଙ୍କ ପରିବେଷ୍ଟନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 25

नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् । यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्

ମୁଁ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମୋ ଝିଅକୁ ଦେବାକୁ ଚାହେଁନି। ହେ ମୋ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ତ ବେଦବିଧିର ବିଧାତା; ନିଶ୍ଚୟ କରି କହ—କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?

Verse 26

वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्

କାମ, ମୋହ, ଭୟ କିମ୍ବା ଲୋଭରେ ପିତା ଅନୁପଯୁକ୍ତ ବରକୁ କନ୍ୟାଦାନ କଲେ, ସେ ଧର୍ମନାଶ ପାଇ ନରକଗତିକୁ ଯାଏ।

Verse 27

न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये । यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्

ମୁଁ କେବଳ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୂଳପାଣି (ଶିବ)ଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ କରିବି ନାହିଁ। ହେ ଋଷିମାନେ! ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଯେ ଯୋଗ୍ୟ ବିଧି, ସେହିଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ବିଧିବତ୍ କରନ୍ତୁ।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ହିମାଳୟଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାକ୍ୟନିପୁଣ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 29

वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ଶୈଲେଶ! ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଏହା ସର୍ବଥା ତୋର ହିତକର। ଏହା ଧର୍ମବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ; ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି ଆନନ୍ଦଦାୟକ।

Verse 30

वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा

ହେ ଶୈଲ! ବଚନ ତ୍ରିବିଧ—ଲୌକିକ ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ। ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ ସବୁ ଜାଣେ।

Verse 31

असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन

ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଓ ଅହିତକର, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ‘ଏବେ ଶ୍ରୁତିସୁନ୍ଦର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କେବେ ହିତକଥା କହେନାହିଁ।

Verse 32

आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः

ସତ୍ୟ ବାନ୍ଧବ—ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ—ଆରମ୍ଭରେ ଅପ୍ରୀତିଜନକ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରିଣାମରେ ସେହି କଥା ଶୁଭ ଓ ସୁଖ ଆଣେ; ତେଣୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କରେ।

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे गिरिसांत्वनोनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ତୃତୀୟ ପାର୍ବତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ଗିରିସାନ୍ତ୍ୱନା’ ନାମକ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 34

एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः । कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्

ହେ ଶୈଳ! ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରେ ଉକ୍ତ ଏହି ବଚନ ତ୍ରିବିଧ। କହ—ଏଇ ତିନିଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ପଥ ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର? ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ମୁଁ କେଉଁ କଥା କହିବି?

Verse 35

ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः । तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः

ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ସମ୍ପଦ ଓ ଲୋକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ଏକମନା ହୋଇ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ସମୁଦ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 36

ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा । गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने

ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସାଂସାରିକ ବସ୍ତୁରେ କି ସ୍ପୃହା ହେବ? ତଥାପି ଗୃହସ୍ଥ ରାଜ୍ୟ-ସମ୍ପତ୍ତିଶାଳୀ ବରକୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେଇଥାଏ।

Verse 37

कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता । को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः

ଦୁଃଖୀ ଦରିଦ୍ରକୁ କନ୍ୟା ଦେଲେ ପିତା ଯେନ କନ୍ୟାଘାତୀ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କର ସେବକ ସ୍ୱୟଂ କୁବେର, ସେ ଶଙ୍କର ‘ଦୁଃଖୀ’ ବୋଲି କିଏ କହିବ?

Verse 38

भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः । निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः

ଭୃକୁଟିଭଙ୍ଗର ଲୀଳାମାତ୍ରେ ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜନ କରିବା ଓ ଲୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ସେ ନିର୍ଗୁଣ ପରମାତ୍ମା, ପରେଶ, ପ୍ରକୃତିର ପରେ।

Verse 39

यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि । सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा

ଯାହାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ମ ପାଇଁ ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ବିଧିତ; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଅନ୍ତର ଜନନୀ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହର ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 40

ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् । हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः

ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ, ବିଷ୍ଣୁ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ବାସ କରନ୍ତି, ହର କୈଳାସରେ ନିବାସୀ—ତଥାପି ଏ ସବୁ ନିଜେ ଶିବଙ୍କ ବିଭୂତି ମାତ୍ର।

Verse 41

धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा । अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि

ଶିବସମ୍ଭବା ପ୍ରକୃତି ତ୍ରିବିଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରେ; ସୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଅଂଶରୂପେ ଲୀଳାୟ, ଏବଂ କଳାଦ୍ୱାରା ବହୁ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 42

मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता । वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସ୍ୱୟଂ ବାଣୀ—ବାକ୍‌ର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ—ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ, ଯିଏ ସର୍ବ ସମ୍ପଦର ସ୍ୱରୂପିଣୀ।

Verse 43

शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा । निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ

ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ଦେବମାନଙ୍କ ତେଜସ୍‌ରେ ଦୀପ୍ତ ଶକ୍ତିରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ନିହତ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦାନ କଲେ।

Verse 44

प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः । नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्

ଅନ୍ୟ ଏକ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପତ୍ନୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ‘ସତୀ’ ନାମରେ ସେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ବିବାହାର୍ଥେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଲେ।

Verse 45

देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा

ନିଜ ପତିଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି ସେ ଯୋଗବଳରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲା; ତାପରେ ସତ୍ୟରେ ତୁମଠାରୁ ହିଁ ସେ ଶୀଘ୍ର ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ‘ଶିବା’ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 46

शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि । कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा

ସେ ଶିବା—ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ପତ୍ନୀ; ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଶୈଳରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସେ ବୁଦ୍ଧିରୂପା, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପରମ ଜନନୀ, ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 47

जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्

ସେ ସଦା ସିଦ୍ଧା ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି—ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ, ସିଦ୍ଧିରୂପିଣୀ। ସତ୍ୟ ଯେ ଭକ୍ତିବଶେ ସ୍ୱୟଂ ହର (ଶିବ) ଚିତାଭସ୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିଭସ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 48

अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि

ଏହେତୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସେଇ ଭଦ୍ର କନ୍ୟାକୁ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦିଅ। ନହେଲେ ସେ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯିବ; ତେବେ ତୁମକୁ ଦେବାକୁ ପଡିବ।

Verse 49

कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः

ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଦେବେଶ, ତୁମ କନ୍ୟାର ଅସଂଖ୍ୟ କ୍ଲେଶ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ—ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ରୂପ ଧାରଣ କରି।

Verse 50

तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे

ତାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ବର ଦେଇ ସେ ନିଜ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ। ପରେ ତାହାର ପ୍ରାର୍ଥନାବଶେ ଶମ୍ଭୁ ତୁମକୁ—ହେ ଗିରିଜେ, ଶିବେ—ଯାଚନା କଲେ।

Verse 51

अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर

ହେ ଗିରୀଶ୍ୱର! ଶିବଭକ୍ତିରେ ରତ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ତାହା ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲ; ତେବେ ବିପରୀତ ମତ କାହିଁକି ଜନ୍ମିଲା? କାରଣ କୁହ।

Verse 52

तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती

ହେ ଦେବ! ସେଠାକୁ ଯାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଆମକୁ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ସମୀପକୁ ପ୍ରେରଣ କରାଗଲା—ଆମେ ଋଷିମାନେ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ସହିତ।

Verse 53

शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव

ଆମେ ତୁମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛୁ—ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର। ଏପରି କଲେ, ହେ ଗିରେ, ତୁମ ପାଇଁ ମହାନନ୍ଦ ହେବ।

Verse 54

शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि

ହେ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କୁ ନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ବିବାହ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ—ଭବିତବ୍ୟର ଅପରାଜେୟ ବଳରେ।

Verse 55

वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः । नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते

ହେ ତାତ! ତପ କରୁଥିବା ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ଶଙ୍କର ବର ଦେଲେ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେବେ ବିପରୀତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 56

अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् । सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे

ଆହୋ! ଈଶ୍ୱରାଧୀନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଲଂଘିବା ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଲୋକମଧ୍ୟରେ କିଏ ଅଛି ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୁଣି ବିପରୀତ କହାଇପାରିବ?

Verse 57

एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया । पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च

ଏକା ମହେନ୍ଦ୍ର ଲୀଳାରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ‘ପକ୍ଷ’ କାଟିଦେଲେ; ସେପରି ପାର୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଲୀଳାରେ ମେରୁର ଶୃଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ କଲେ।

Verse 58

एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः । एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी

ହେ ଶୈଲେଶ! ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ନ ରହିଲେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ନଶିଯାଏ। କୁଳହିତ ପାଇଁ ଗୋଟିଏକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ଶ୍ରୁତିର ସନାତନ ଶିକ୍ଷା।

Verse 59

दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर । ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्

ହେ ନୃପେଶ୍ୱର! ଅନରଣ୍ୟ ରାଜା ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଏକ ବିପ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶକ୍ତିଭୟରେ ନିଜ ସମ୍ପଦକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 60

तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः

ତାପରେ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ବୁଝାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଭୀତ ଗୁରୁଜନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ।

Verse 61

शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि

ହେ ଶୈଲରାଜ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁବର୍ଗଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅନୁକୂଳରେ ବଶ କର।

Verse 62

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च । पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ହସିଲା; କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଜ୍ୱଳୁଥିବା ହୃଦୟ ସହ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ବାର୍ତ୍ତା ପୁନଃ ପଚାରିଲା।

Verse 63

हिमालय उवाच । कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः । सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः

ହିମାଳୟ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେ ଅନରଣ୍ୟ ରାଜା କେଉଁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ? କନ୍ୟାଦାନ କରି ସେ କିପରି ନିଜ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କଲେ?

Verse 64

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः । प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ଶୈଳର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ବଶିଷ୍ଠ ସେ ଗିରିରାଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିଷୟରେ ସୁଖଦ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସମ୍ବାଦ କହିଲେ।