Parvatikhanda
हिमाचलविवाहवर्णनम् — Description of Himācala’s (context for) Marriage / The Himālaya-Marriage Narrative (Chapter Opening)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਗਿਰਿਸੁਤਾ ਅਤੇ ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਕਥਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਉੱਤੇ ਹਰ ਨਾਲ ਸਤੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਮੇਨਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਿਯਤ ਮਾਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਨਾ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਮੇਨਾ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਲੜੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ ਸਤੀ ਮੇਨਾ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
पूर्वगतिवर्णनम् (Pūrvagati-varṇana) — “Description of the Prior Course / Earlier Lineage Account”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ-ਭੰਜਨ ਲਈ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੇਨਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ (ਮੇਨੋਤਪੱਤੀ) ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਆਹਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੱਖ ਕੇ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਧਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ ਤੋਂ ਮਨਸੋਦਭਵ, ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਯੋਨਿਜ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਜ੍ਯੇਠੀ ਮੇਨਾ, ਮੱਧਲੀ ਧਨਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਕਲਾਵਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਵਿਘਨ-ਹਰ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਪੂਜਣਯ, ਲੋਕ-ਮਾਤਾ, ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਨਿਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
देवस्तुतिः (Deva-stuti) — “Hymn of the Devas / Divine Praise”
ਅਧਿਆਇ 3 ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪੂਰਵ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਰ/ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਮੇਨਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਰਿਰਾਜ/ਹਿਮਾਚਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲੌਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਮਾਲਯ-ਗ੍ਰਿਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਚਦਾ ਹੈ।
देवसान्त्वनम् (Devasāntvana) — “Consolation/Reassurance of the Gods”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ/ਜਗਦੰਬਾ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਚਮਕਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਵਿਲਾਸਿਨੀ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣਾ, ਨਿਤ੍ਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ-ਨਿਵਾਸਿਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਆਨੰਦ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਰੰਵਾਰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਸ਼ਰਵਾਣੀ, ਕਲਿਆਣੀ, ਜਗਦੰਬਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਚੰਡੀ, ਸਰਵਾਰਤੀ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖਹਰਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
मेनावरलाभवर्णनम् — Description of Menā’s Attainment of Boons (and the worship leading to Umā’s advent)
ਅਧਿਆਇ 5 ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਤਿਰੋਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਹਿਮਾਲਯ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧੀ ਦਾ ਲਾਭ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ, ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਮੇਨਾ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ। ਮੋਦਕ, ਬਲੀ/ਪਿਸ਼ਟ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਪਾਇਸ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਮਾ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ→ਦੇਵੀ ਤੋਸ਼→ਵਰ/ਸੰਤਾਨ ਲਾਭ ਦੇ ਕਾਰਣਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੇਨਾ ਦੀ ਵ੍ਰਤ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
पार्वतीजन्मवर्णनम् / Description of Pārvatī’s Birth
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਿਮਾਲਯ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਵਾਨ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਵਾਂਬਿਕਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੀ ਚੰਡਿਕਾ ਮੁੜ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਮੇਨਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਂਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਦਾ ਗਰਭ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਜੋਮੰਡਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੌਹ੍ਰਿਦ-ਲੱਛਣ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਭਧਾਰਣ ਅਤੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਜੈਵਿਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਵਾਂਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਗਰਭ-ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਕਟ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ, ਸਤ੍ਯ-ਵਚਨ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ-ਜਨਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
पार्वतीबाल्यलीलावर्णनम् — Description of Pārvatī’s Childhood/Birth Festivities
ਅਧਿਆਇ 7 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਯ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਦੇ ਘਰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜਿਕ‑ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਨਾ ਦੇ ਲੋਕਿਕ ਮਾਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਰੋਦਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕ ਅਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਵਜਾਤ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੇਵਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਨਮ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ, ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਅਤੇ ਦੇਵਕਾਰਜ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਯ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਤੇਜਸਵੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਜਾਤਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਘਰੇਲੂ ਘਟਨਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ‑ਵਿਸ਼ਵਮੰਗਲ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ।
नारद–हिमालयसंवादवर्णनम् (Nārada and Himālaya: Discourse on Pārvatī’s Signs and Destiny)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਸੰਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਨਾਰਦ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਯ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਜਾਤਕ’ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਧਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ, ‘ਆਦ੍ਯ ਕਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਲੱਛਣਸ਼ਾਲਿਨੀ’ ਹੈ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਯਸ਼ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪਤੀ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਧਿਆਇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਤ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਤੇ ਦੈਵੀ ਇੱਛਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
स्वप्नवर्णनपूर्वकं संक्षेपशिवचरितवर्णनम् / Dream-Portents and a Concise Account of Śiva’s Career
ਅਧਿਆਇ 9 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੇਨਾ ਹਿਮਾਲਯ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਰਿਜਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਧੀ ਸੁਖੀ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ‘ਨਾਰੀ-ਸੁਭਾਉ’ ਕਥਾ ਦਾ ਉਪਕਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਯ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਨੀ ਦਾ ਬਚਨ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੱਕ ਛੱਡੋ। ਸੁਪਨੇ/ਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਤ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਮਿਲਾਪ ਆਮ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation
ਅਧਿਆਇ 10 ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਵਿਧਿ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤੀ ਦੇ ਦੇਹਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਆ, ਫਿਰ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਹਿਮਵਤ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਤੀ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦਿਗੰਬਰ ਬਣੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਲੋਕ-ਲੋਕਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕੇ, ਵਿਚ-ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਕਾਮਕ੍ਸ਼ਯ ਅਤੇ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਧੀ—ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ—ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੀ-ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਲੌਕਿਕ ਢੰਗ ਧਾਰ ਕੇ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਂਤ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਅਵਤਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਤਪ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਣ ਵੀ ਉਸੇ ਯੋਗ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਬਣ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਤੱਤਵਕ ਕੇਂਦਰ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਗਿਆਨਜ, ਨਿਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਨਿਰੋਗ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਆਨੰਦਸਰੂਪ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤਪ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਸ਼ੈਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਆਚਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੰਕਰ-ਸ਼ੈਲ ਦੀ ਢਲਾਣ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਵੱਲ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
काली-परिचयः / Himagiri Presents Kālī (Pārvatī) to Śiva
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਗਿਰੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ੁਭ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ‘ਕਾਲੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਯੌਵਨ ਦੀ ਦਹਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਖੜੀ ਉਸ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਰੂਪ-ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਵਰਣ, ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਮੁਖ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰ, ਸੁਕੋਮਲ ਅੰਗ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਲਾਵਣ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਡੋਲ੍ਹਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੌੰਦਰ੍ਯ (ਰਸ) ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਤੱਤ੍ਵ) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਭਵਾਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਗਿਰਿਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਯ) ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਤਪਸਵੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਰੂਪ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤਿੱਖਾ ਹੈ: ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਯ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਕਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤੱਤਵਤಃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਸਦਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਕਤੀ, ਨਿਰਵਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਵੇਂ? ਇਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
तारकासुर-पूर्ववृत्त-प्रश्नः (Questions on Tārakāsura and Śivā’s tapas) / “Inquiry into Tārakāsura’s origin and Śivā–Śiva narrative”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੀੜਿਆ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ (ਸਮਰ) ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਸਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਦਿਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਤੀ; ਉਥੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਸੁਰ ਸੰਕਟ (ਤਾਰਕ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ→ਉਤਪੀੜਨ→ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
वराङ्ग्याः सुतजन्म-उत्पातवर्णनम् | Birth of Varāṅgī’s Son and the Description of Portents (Utpātas)
ਅਧਿਆਇ 15 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰਾਂਗੀ ਗਰਭ ਧਾਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕ ਮਹਾਕਾਇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮਾਨੋ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ (1–2)। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁਖਦ ਉਤਪਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (3)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵਿ, ਭੁਵਿ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼—ਤਿੰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਰਥ-ਸੂਚਕ’ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (4)। ਉਲਕਾਪਾਤ, ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਜ੍ਰਪਾਤ, ਸ਼ੋਕ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਧੂਮਕੇਤੂ (5), ਭੂਚਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕੰਬਣਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਜਲਦੀਆਂ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣਾ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣਾ (6), ਧੂੜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੀਬਰ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਉਖੜ ਜਾਣਾ (7), ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਰਿਵੇਸ਼/ਹਾਲੇ ਜੋ ਮਹਾਂਭੈ ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ (8), ਰਥ-ਗਰਜਨਾ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਧਮਾਕੇ (9), ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਦੜ, ਉੱਲੂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਚੀਖਾਂ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੂਕਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਣ ਜਿਹੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਛਬੀਆਂ (10) ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਜਨਮ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
तारकपीडितदेवशरणागतिḥ — The Devas Seek Refuge from Tāraka
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਇਆ ਅਸੁਰ ਤਾਰਕ ਦੇਵਾਂ (ਨਿਰਜਰਾਂ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ/ਲੋਕੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਸਤੁਤੀ (ਅਮਰਾਨੁਤੀ) ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਨਿਮਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਰਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭੱਜਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਵ-ਪਦ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਧਰਮ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤੁਤੀ→ਅਨੁਗ੍ਰਹ→ਦੁਖ-ਨਿਵੇਦਨ→ਪਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਾਲੀ ਅਰਜ਼ੀ-ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੱਲ ਅਤੇ (ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਪਾਅ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕਾਮਦੇਵ (ਸਮਰ/ਮਨਮਥ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੀ ਕਾਮ ਵਸੰਤ ਆਦਿ ਪਰਿਕਰਾਂ ਅਤੇ ਰਤੀ ਸਮੇਤ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਾਮ ਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਿਜੈ ਦੇ ਦੋ ਸਾਧਨ ਹਨ: ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ; ਵਜ੍ਰ ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਚੂਕ ਹੈ। ‘ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਰੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ’ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਕਾਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਹੇਤੂ ਕਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਉਪਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
वसन्त-प्रभावः तथा काम-उद्दीपन-वर्णनम् | Spring’s Influence and the Arousal of Kāma
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਕਾਮ (ਸਮਰ) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਬਸੰਤ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਿਤ੍ਰਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਬਸੰਤ-ਧਰਮ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਤਪਸਥਾਨ (ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਔਸ਼ਧਿਪ੍ਰਸਥ’) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਬਾਗ, ਕੈਰਵ ਫੁੱਲ, ਭੌਰੇ, ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਅਤੇ ਮੰਦ ਹਵਾ—ਇਹ ਸਭ ‘ਕਾਮ-ਉੱਦੀਪਨ’ ਕਾਰਕ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਿਖਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘੱਟ ਸਾਵਧਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਕਾਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਚਿਤ੍ਰਣ ਸਿਰਫ਼ ਅਲੰਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖਲਲ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਰਮਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਤਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਖਿਚਾਅ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੱਤਾ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ‘ਅਮੋਘ’ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਮੋਘ’ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਠੰਡੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਮਨ ਦੀ ਸੁਖਮ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
तृतीयनेत्राग्निनिवृत्तिः / Quelling the Fire of the Third Eye (Vāḍava Fire Placed in the Ocean)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੀ ਹਸ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਤੀਯਨੇਤਰਾਗਨੀ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਭਸਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਡਰ ਫੈਲ ਗਿਆ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਆਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਲੋਕ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਡਵ/ਵਡਵਾ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਗਰ (ਸਿੰਧੁ) ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਤਪ-ਤੇਜ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
कामदाहोत्तरवृत्तान्तः / Aftermath of Kāma’s Burning (Pārvatī’s Fear and Himavān’s Consolation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮ ਦੇ ਦਗਧ ਹੋਣ ਦੇ ਖ਼ਸ਼ਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਨਾਦ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਦ ਦੇਖ–ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਡਰ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਹੀ ਨਾਦ ਪਰਵਤਰਾਜ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਵਿਯੋਗ (ਜਾਂ ਦੂਰਤਾ ਦੇ ਭਾਵ) ਕਾਰਨ ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਘਬਰਾਈ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਸੂ ਪੂੰਝਦਾ ਹੈ, ‘ਡਰ ਨਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਮਦਾਹੋੱਤਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੱਧਸਥਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਯੋਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
गिरिजाया तपोऽनुज्ञा (Permission for Girijā’s Austerities)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਤਪੱਸਿਆ-ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਮੁਨੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਜਯਾ–ਵਿਜਯਾ ਵਿਚੌਲੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਮਵਾਨ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਭਾਗ੍ਯ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਵਾਨ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਨਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਫਲ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਖੀਆਂ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਨ-ਤਪ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ, ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਤੇ ਵਨਗਮਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
पार्वत्याः तपः—हिमालयादिभिः उपदेशः / Pārvatī’s Austerity and Counsel from Himālaya and Others
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤੇ ਤਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮਾਰਥ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਤਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਹਿਮਾਲਯ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਤਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਰਕਤ ਹਨ; ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ। ਉਹ ਕਾਮਦਹਨ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੋਣ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਸਹਿਆਦ੍ਰੀ, ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ, ਮੈਨਾਕ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਦਿ ਪਰਬਤ-ਰਾਜੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਮਦਨਾਂਤਕ ਆਦਿ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਪਿਤਾ, ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਹਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਥਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੀਨਬੰਧੂ ਅਤੇ ਭਗਤਵਤਸਲ ਸ਼ੰਭੂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਤੁਤੀ–ਵਿਜ਼ਨਾਪਤੀ–ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਭਰਿਆ ਉੱਤਰ, ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
गिरिजातपः-परीक्षा तथा सप्तर्षि-आह्वानम् (Girijā’s Austerity-Test and the Summoning of the Seven Sages)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਗਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ, ਤਦ ਭਵ ਨੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਵਾਤਮਨਿਸ਼ਠ, ਪਰਾਤਪਰ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਘੋਰ ਤਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਧਿਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ‘ਭਕਤਾਧੀਨ’ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਭਾਵ-ਭਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤਪ-ਪਰਖ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਵਿਧੀਕ ਮੱਧਸਥਤਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਪਰਖ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਤਪੋਵ੍ਰਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਛਦਮ ਧਾਰ ਕੇ ਦੰਡ ਤੇ ਛਤਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਜਟਿਲ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਿਪਤਿਮਾਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਿਚਯ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਛਦਮਵੇਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕਹਿਤਕਾਰੀ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਤਪਸਵੀ ਦੱਸ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਸਕੇ।
सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)
ਅਧਿਆਇ 27 ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਇੱਕ ਦ੍ਵਿਜ/ਜਟਿਲ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੁਣਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਚੌਖਟ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਘੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਕੀ ਸਾਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਪਾਰਵਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਠਹਿਰ ਕੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਿਜ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠਾ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ—ਆਕਾਂਖਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਬੋਧ ਨਾਲ ਸਮਝ (ਵਯੁਨ) ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)
ਅਧਿਆਇ 28 ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਵੇਸਧਾਰੀ ਆਗੰਤੁਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲਾਂ ਜਾਂ ਕੂਤਰਕ ਨਾਲ ਭੁਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ, ਉਮਰ, ਸੀਮਾ ਆਦਿ ਆਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਾਰਵਤੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਆਧਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ‘ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ’ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ’ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ, ਇਸ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਤੋਲਣ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਮੰਨ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉ ਸਮਰੱਥਾ—ਅਕਸਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੌਧਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹੈ।
पार्वतीप्रार्थना—हिमवत्पार्श्वे भिक्षुरूपेण याचनम् | Pārvatī’s Request: Śiva to Seek Her in Beggar-Form at Himālaya’s Court
ਅਧਿਆਇ 29 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸਨੇਹਭਰੀ, ਆਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਬਾਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਆਮੀ ਮੰਨ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਤਕ ਵਿਧੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਕੋਲ ਭਿਖਸ਼ੂ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਮੰਗੋ। ਅਧਿਆਇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ-ਰੂਪ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸਮਨਵਯ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਜਨਤਕ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
पार्वत्याः पितृगृहगमनं तथा मङ्गलस्वागतम् | Pārvatī’s Return to Her Father’s House and the Auspicious Welcome
ਅਧਿਆਇ 30 ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਰਵ-ਮੰਗਲਾ’ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ (ਮੇਨਾ ਸਮੇਤ) ਸਭਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਸਫਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਨਿਕਲੇ; ਪੁਰੋਹਿਤ, ਨਗਰਵਾਸੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਮੈਨਾਕ ਆਦਿ ਭਰਾ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਾਜਮਾਰਗ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੰਗਲ-ਘਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਸਤੂਰੀ, ਫਲ-ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੀਮਤੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੁਨੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਤਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਮਨ ਵਿਧੀਬੱਧ ਮੰਗਲ ਸਵਾਗਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
देवगुरुप्रेषणम् (Himālaya Mission of the Gods’ Preceptor / The Gods Send Their Guru)
ਅਧਿਆਇ 31 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰিণੀ ਪਰਾਭਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੇਵ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਹਿਮਾਲਯ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦ, ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਏਗਾ; ਅਤੇ ‘ਰਤਨਗਰਭਾ’ ਧਰਤੀ ਲਈ ਅਨੰਤ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਸੰਤੁਲਨ ਹਿਲਣ ਵਰਗਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਾਲਯ ਸਥਾਵਰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰੇਗਾ, ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇਗਾ, ਮਹਾਦੇਵ ਨਾਲ ਸਾਰੂਪ੍ਯ, ਵਰ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਕਰੇ। ਯੋਜਨਾ ਬਾਣੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਲਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਯ ਜਲਦੀ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮੰਨ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਰਗਾ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ।
मेना-हिमालयसंवादः (Menā’s Counsel to Himālaya; Response to Slander of Śiva)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਨਾ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਯ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੈਵ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੈ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ; ਪਰ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵ੍ਰਤ ਵਰਗੀ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ ਪੀਣਾ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਵਨ ਗਮਨ ਤੱਕ ਦੀ ਆਤਮ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ੰਭੂ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸਮ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰ ਆਪਣਾ ਜਪ ਰੋਕ ਕੇ ਸਭਾ-ਪਰਾਮਰਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ; ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਸੰਕਟ, ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਤੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਮੱਧਸਥਤਾ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਾਲਯ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜਗਤਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਜਗਨਮਾਤਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਨਹੀਂ, ਤੱਤਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਯ ਦਾ ਜਨਮ ‘ਸਾਰਥਕ’ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਜਗਦਗੁਰੂ ਲਈ ਵੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਸਮਾਨ ਮਰਤਬਾ ਪਾਏਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਮਾਲਯ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਮਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਝੁਕਾਅ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਬਾਰੇ ਉਲਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੇਨਾ ਗਿਆਨਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਭਿਖਸ਼ੂ-ਯੋਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੋਪਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਠ ‘ਤੇ ਅੜੀ ਰਹੀ। ਹਿਮਾਲਯ ਵੀ ‘ਭਿਖਾਰੀ-ਰੂਪ’ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਕੋਲ ਤੁਰੰਤ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਹੀ ਬੋਧ ਵਾਪਸ ਆਵੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮਿਲਾਪ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।
अनरण्य-वंशवर्णनम् तथा पिप्पलादस्य कामोत्पत्तिः (Genealogy of King Anaraṇya and Pippalāda’s arousal of desire)
ਵਸਿਸ਼ਠ ਮਨੂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸਪਤਦਵੀਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਅਨਰਣ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਭਗਤ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰਪਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਧੀ (ਸੁੰਦਰੀ/ਪਦਮਾ) ਅਤੇ ਕਈ ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਪੱਤਰ/ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੱਪਲਾਦ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਮ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ/ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ (ਦਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹ) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਪ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਡੋਲਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
अनरण्यसुता–पिप्पलादचरितम् / The Episode of Anaraṇya’s Daughter and Sage Pippalāda
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਨਰਣ੍ਯ-ਕਥਾ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਰਿਵਰ/ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪਿੱਪਲਾਦ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਅਨਰਣ੍ਯ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਪਿੱਪਲਾਦ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧ, ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ, ਵਿਰਕਤ ਤਪਸਵੀ (ਕਾਮਰਹਿਤ) ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ-ਮਨ-ਬਚਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮਦੇਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਜਿਆ-ਧਜਿਆ ਬੈਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਵਰਣਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਸਕਣ; ਅੱਗੇ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਇਸ ਧਰਮ-ਪਰਖ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
हिमालयस्य निर्णयः — शिवाय पार्वत्याः प्रदाने (Himālaya’s Resolution to Give Pārvatī to Śiva)
ਅਧਿਆਇ 36 ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਾਲਯ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੂ, ਸਹ੍ਯ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਮੰਦਰ, ਮੈਨਾਕ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਆਦਿ ਪਰਬਤ-ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ-ਵਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਬਤਗਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੋਰ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਾਹਕ, ਅਵਤਾਰ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੇਵਲ ਘਰੇਲੂ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਾਲਯ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤਰਕਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮੇਨਾ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਅਰੁੰਧਤੀ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਘਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
निमन्त्रण-पत्रिका-प्रेषणम् (Dispatch of the Invitation Letter) / Himālaya Sends the Wedding Invitation to Śiva
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਹਾੜ-ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ-ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਗਰਗ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ-ਪਤ੍ਰਿਕਾ/ਨਿਮੰਤਰਣ ਪੱਤਰ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਸਮੇਤ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਦੂਤ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਿਲਕ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਸਫਲ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਯ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਤਿਆਰੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰ-ਮਰਯਾਦਾ, ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਅਤੇ ਨਿਮੰਤਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
हिमवतः सुमङ्गलोत्सव-नगररचना (Himavān’s Auspicious Festival Preparations and City Adornment)
ਅਧਿਆਇ 38 ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰ ਹਿਮਵਾਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨੰਦੀ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਸਫਟਿਕ-ਸਮ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਹਲੀਜ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਮਿਤੀ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੰਭਾ ਆਦਿ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਰੰਭਾ-ਸਤੰਭ, ਵਸਤ੍ਰ-ਸੂਤਰ ਬੰਧਨ, ਨਵੇਂ ਪੱਲਵ, ਮਾਲਤੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਤੋਰਣ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਿਮਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਸਥਾਵਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੰਗਮ ਵਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਤੱਤ ਸਥਾਵਰ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਅਦਭੁਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਰਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਵਾਰ, ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗਲ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਡਪ ਸਮੇਤ ਕਰਮ-ਸਥਲ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਗਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਤਾਵ-ਯੋਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
मङ्गलपत्रिकाग्रहणम् — Reception of the Auspicious Marriage Invitation
ਅਧਿਆਇ 39 ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਗਲਪਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਿਆਹ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ/ਸਵੀਕਾਰ-ਪੱਤਰ) ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜਤਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਪੜ੍ਹਵਾ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਸਵੀਕਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ; ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੂਤ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਫਲ ਦੂਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੀਲਾ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਮੰਗਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
गणसमागमः (Śiva Summons the Gaṇas for the Great Festival)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਹੋਤਸਵ ਲਈ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹਿਮਾਚਲਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਖਕਰਣ, ਕੇਕਰਾਕਸ਼, ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਖ, ਪਾਰਿਜਾਤ, ਸਰਵਾਂਤਕ, ਵਿਕ੍ਰਿਤਾਨਨ, ਕਪਾਲਾਖ੍ਯ, ਸੰਦਾਰਕ, ਕੰਦੁਕ, ਕੁੰਡਕ, ਵਿਸ਼ਟੰਭ, ਪਿੱਪਲ, ਸੱਨਾਦਕ ਆਦਿ ਗਣਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਟੀ, ਦਸ਼ਕੋਟੀ, ਸਹਸ੍ਰਕੋਟੀ, ਕੋਟਿਕੋਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੋਲੀਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਸੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹੋਤਸਵ ਦਾ ਨਾਦਮਈ, ਯਜ੍ਞ-ਸਮਾਨ ਭਕਤੀਮਯ ਮਾਹੌਲ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
हिमालयगृहे नारदस्य आगमनम् तथा विश्वकर्मनिर्मितवैभववर्णनम् — Nārada’s Arrival at Himālaya’s Palace and the Description of Viśvakarman’s Marvels
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੂਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਰੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਦਭੁਤ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਵੈਭਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਮੰਡਪ, ਸੁਵਰਨ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਿਖਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵੇਦਿਕਾ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਨਾਰਦ ‘ਪਰਬਤਰਾਜ’ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਰੂੜ੍ਹ ਗਣ-ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਵਿਆਹ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਯਥਾਰਥ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ईश्वरागमनं हिमवदादि-समागमश्च / The Arrival of Īśvara and the Assembly of Himālaya, Devas, and Mountains
ਅਧਿਆਇ 42 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭਵਿਆ ਸਮਾਗਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਾਲਯ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸੁਚੱਜੀ, ਫੌਜ-ਸਮਾਨ ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਆਪਸੀ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਵੰਦਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ; ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਖ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਰਤਨ-ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਘਣਾਂ ਰੂਪ-ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਕਤੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਮਰਸਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
मेना-शिवदर्शन-प्रस्थानम् | Menā’s Quest to Behold Śiva (Departure for Śiva’s Darśana)
ਅਧਿਆਇ 43 ਵਿੱਚ ਮੇਨਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਐਨੀ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਅੰਕਲਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚੰਦਰਸ਼ਾਲਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਗਰਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਤੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਰਿਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਿਹ/ਉੱਪਰੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਭਾਵਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇ—ਮਾਨੋ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਸੈਨਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਸਧਾਰਣ’ ਭਵਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੁੰਦਰ ਗੰਧਰਵ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਨਾਨਾ ਵਾਹਨ, ਵਾਜੇ, ਧੁੱਜਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਮੁੱਲਾਂਕਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਾਤਪਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ।
मेनायाः क्रोध-विलापः — Menā’s Lament and Reproach (to the Sage)
ਅਧਿਆਇ 44 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੇਨਾ ਕੁਝ ਪਲ ਸੰਭਲ ਕੇ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਝਿੜਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਨਿਯਤ ਵਿਵਾਹ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਭਰੋਸਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਜਾਂ ਵਿਪਰੀਤ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ‘ਦੁੱਖਦਾਈ ਫਲ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕੁਲ-ਮਾਨ, ਘਰ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਤਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮੁਨੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਕੌੜੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੋਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੱਚ ਲੈਣਾ, ਚੰਦਨ ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਚੜ ਚੁਣਨਾ, ਹੰਸ ਨੂੰ ਉੱਡਣ ਦੇ ਕੇ ਕਾਂ ਫੜਨਾ—ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟੇਪਣ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਚੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਮਾਤਾ-ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਾਧਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
शिवरूपदर्शनम् (Menā’s Vision of Śiva’s Divine Form)
ਅਧਿਆਇ 45 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੇਵਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਾਰਦ ਸ਼ੰਭੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਨਾਨਾ ਵਿਧ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਕਰੁਣਾਮਯ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹರ್ಷਿਤ ਨਾਰਦ ਮੇਨਾ ਕੋਲ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਤੁਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕੋਟਿ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾ, ਪੂਰਨ ਅੰਗ, ਵਿਲੱਖਣ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਨੇਕ ਗਹਿਣੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਸਕਾਨ, ਉਜਲਾ ਵਰਣ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਕਲਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਕਾਰਜ→ਸਤੁਤੀ→ਕ੍ਰਿਪਾਪੂਰਣ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ→ਮੇਨਾ ਤੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ→ਰੂਪ-ਵਰਣਨ ਦੀ ਲੜੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
महेश्वरागमनं तथा नीराजन-सत्कारवर्णनम् / The Arrival of Maheśvara and the Rite of Welcome (Nīrājana)
ਅਧਿਆਇ 46 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਮੇਨਾ ਯੋਗ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤੀ/ਪਾਰਵਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਨੀਰਾਜਨ ਲਈ ਦੀਪ-ਪਾਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦਹਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਇਕਮੁਖ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ, ਤੇਜੋਮਈ ਕਾਂਤੀ, ਰਤਨ-ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਾਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਅਗਰੂ-ਕਸਤੂਰੀ-ਕੁੰਕੁਮ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
दुर्गोपवीत-रचना तथा शिवामलङ्कारोत्सवः | The Making of the Durgopavīta and Pārvatī’s Auspicious Adornment Festival
ਅਧਿਆਇ 47 ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ (ਸ਼ਿਵਾ) ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਬਤਰਾਜ ਹਿਮਾਲਯ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ‘ਦੁਰਗੋਪਵੀਤ’ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਤਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਚਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਦੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ, ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੀਪ-ਨੀਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ, ਅਣਪਹਿਨੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਕંચੁਕੀ, ਹਾਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਵੈਭਵ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਮੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
गोत्र-प्रवर-प्रश्नः तथा तिथ्यादि-कीर्तनं (Gotra–Pravara Inquiry and Proclamation of Auspicious Time)
ਅਧਿਆਇ 48 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਧਿਵਤ, ਔਪਚਾਰਿਕ ਪੜਾਅ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਗਰਗ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹਿਮਵਾਨ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਕਨਿਆਦਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੇਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਹਿਮਵਾਨ ਘਰੇਲੂ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰ ਦਾ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਚਾਂਗ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਥੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹਿਮਾਚਲ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਗੋਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਵਰ, ਵੰਸ਼, ਨਾਮ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਰਵਾਤੀਤ ਸ਼ਿਵ ਮੌਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੀਣਾ-ਵਾਦਕ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਗੋਤ੍ਰ-ਅਪ੍ਰਵਰ ਪਰਮ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
अध्याय ४९ — विवाहानुष्ठाने ब्रह्मणः काममोहः (Brahmā’s Enchantment by Desire during the Wedding Rites)
ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਧੀਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਰਿਗ੍–ਯਜੁਃ–ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ (ਕਾਲੀ ਦਾ ਭਰਾ) ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਜਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਕਾਲੀ/ਪਾਰਵਤੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੈਰ/ਨਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਰਗੀ ਅਦਭੁਤ ਛਬੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਣ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਹੜਕੰਪ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵੈਦਿਕ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਮ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
वैवाहिकानुष्ठानसमापनं दानप्रशंसा च / Completion of Wedding Rites and Praise of Gifts (Dāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰੋਭਿਸ਼ੇਕ, ਮੰਗਲ ਦਰਸ਼ਨ, ਹ੍ਰਿਦਯਾਲੰਭਨ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਪਾਠ ਮਹੋਤਸਵ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਹੋਏ। ਦਵਿਜ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਸਿੰਦੂਰ ਲਾਇਆ; ਪਾਰਵਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ‘ਗਿਰਿਜਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਸ੍ਰਵ-ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਸਮਾਪਨ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਹ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨਪਾਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਸਮੇਤ ਸੋਨਾ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੈਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸਰਬਤ੍ਰ ਆਨੰਦ ਛਾ ਗਿਆ—ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਈ।
कामभस्म-प्रार्थना: रत्याः शङ्करं प्रति विनयः / Rati’s Supplication to Śaṅkara regarding Kāma’s Ashes
ਅਧਿਆਇ 51 ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤੱਤਵਿਕ ਤਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—(1) ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ, (2) ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਤਸਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਸੰਗਤਤਾ, (3) ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀ। ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦਇਆ-ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੁਣਾਮਈ ਨਿਵਾਰਣ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਕਾਮ-ਭਸਮ ਸ਼ੰਕਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਭਸਮ ਅਗਲੇ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਪੁਨਰਸਮਾਵੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
भोजन-आह्वान-प्रकरणम् — The Episode of Invitation and the Divine Feast
ਅਧਿਆਇ 52 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹਿਮਵਾਨ ਮਹਾਭੋਜ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਭੋਜਨ-ਅੰਗਣ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ, ਲੇਪਨ ਆਦਿ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ’ ਨਿਯੋਤਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਨਿਯੋਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਇੱਥੇ ਅਚ੍ਯੁਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖਿਤ) ਦੇਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਅੰਦਰ ਯੋਗ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ/ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਸਭ ਦੇਵ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੱਸ-ਬੋਲ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਗ੍ਰ-ਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਤਿਥ੍ਯ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
गिरिराजस्य शिवनिमन्त्रणम् / The Mountain-King Invites Śiva (Hospitality to Śiva and the Devas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਗਿਰਿ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਗਿਰਿਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਯ) ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੂਹ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ/ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਟਿਕਣ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਧੰਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੇ ਪੁੰਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਿਵਾਸ, ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੇਕ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਨ-ਭੋਗ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾਂਬਿਕਾ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਸਭ ਅਰਪਣ ਪੂਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਮਈ ਭਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
पार्वत्याः यात्रासंस्कारः तथा पातिव्रत्योपदेशः / Preparations for Girijā’s Auspicious Journey and the Teaching on Pātivratya
ਅਧਿਆਇ 54 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਗਿਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਗਿਰਿਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਯਾਤਰਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਹਿਮਗਿਰੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਮੇਨਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਸਵ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੋਚਿਤ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਇੱਕ ਸਾਧਵੀ ਦਵਿਜ-ਪਤਨੀ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਪਾਤਿਵ੍ਰਤ੍ਯ ਦੇ ਪਰਮ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਧਰਮ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਪਾਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮੋਪਦੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ/ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਰੋਣਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਸਭ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੈਲਪ੍ਰਿਆ/ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਪਤਨੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦੂਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਸ਼ਰੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਯ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ‘ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਣਾ ਪੁਰਾਣਕ ਰੀਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।