शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਾਲਯ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜਗਤਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਜਗਨਮਾਤਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਨਹੀਂ, ਤੱਤਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਯ ਦਾ ਜਨਮ ‘ਸਾਰਥਕ’ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਜਗਦਗੁਰੂ ਲਈ ਵੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਸਮਾਨ ਮਰਤਬਾ ਪਾਏਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਮਾਲਯ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਮਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਝੁਕਾਅ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਬਾਰੇ ਉਲਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੇਨਾ ਗਿਆਨਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਭਿਖਸ਼ੂ-ਯੋਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੋਪਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਠ ‘ਤੇ ਅੜੀ ਰਹੀ। ਹਿਮਾਲਯ ਵੀ ‘ਭਿਖਾਰੀ-ਰੂਪ’ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਕੋਲ ਤੁਰੰਤ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਹੀ ਬੋਧ ਵਾਪਸ ਆਵੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮਿਲਾਪ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता । तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਿਵ ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ।
Verse 2
एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः । जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः
ਹੇ ਹਿਮਗਿਰਿ ਦੀ ਧੀ, ਇਹ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇਂਗੀ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर । प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 4
हिमालय उवाच । सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् । तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया
ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 5
इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् । शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਪਰ ਉਲਟ ਬਚਨ ਬੋਲ ਗਿਆ।
Verse 6
तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह । सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਭਟਕ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯੋਗੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।
Verse 7
कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा । कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਅੰਦਰੋਂ ਤਪਦੀ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਵੱਡਾ ਹਠ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨੀ।
Verse 9
अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते । दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे । ब्रह्मोवाचैत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः । तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने
“ਮੈਂ ਵੀ ਗਿਆਨ-ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਭਿਖਾਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै । प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्
ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਸੁਨੇਹੇ ਨਾਲ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ।
Verse 11
अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा । जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती
ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੇ ਪਤੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਨ।
Verse 12
गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् । उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਸਾਧਵੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 13
अरुन्धत्युवाच । उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती । आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः
ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਾਧਵੀ ਮੇਨਕੇ, ਉੱਠੋ; ਮੈਂ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆਈ ਹਾਂ। ਦਇਆਲੂ ਸੱਤ ਮੁਨੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका । उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਨਕਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 15
मेनोवाच । अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् । वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै
ਮੇਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਅਹੋ! ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ੍ਯ-ਜਨਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਹਾ ਪੁੰਨ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਹ ਵਧੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈ।
Verse 16
किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः । अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹੋ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਡੀ ਦਾਸੀ ਵਰਗੀ ਹਾਂ; ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु । तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਧਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਓਥੇ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 18
अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् । स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦ-ਦੁਇ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
ऋषय ऊचुः । शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् । शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ, ਸਾਡੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਬਣੋ।
Verse 20
अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः । तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि
ਉਸ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ।
Verse 21
नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः । विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति
ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਆਹਕ ਸੰਯੋਗ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵ ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ।
Verse 22
दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा । हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति
ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀੰਦਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਨਗੇ।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः । उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਾਲਯ ਹੱਸ ਪਿਆ; ਪਰ ਕੁਝ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ।
Verse 24
हिमालय उवाच । शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन । कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्
ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਾਜਸੀ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਨਾ ਸੰਸਾਰੀ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਆਸਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਜਣ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਘੇਰਾ।
Verse 25
नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् । यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्
ਮੈਂ ਉਸ ਅਤਿ ਨਿਰਲੇਪ ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ ਵੀ ਹੋ; ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्
ਜੇ ਪਿਤਾ ਕਾਮ, ਮੋਹ, ਡਰ ਜਾਂ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਅਣਉਚਿਤ ਵਰ ਨੂੰ ਧੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये । यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्
ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਧੀ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਜੋ ਵਿਧੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧਿਵਤ ਕਰਵਾਓ।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ-ਨਿਪੁਣ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਸ਼! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 30
वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा
ਹੇ ਸ਼ੈਲ! ਬਚਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲੌਕਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन
ਜੋ ਝੂਠ ਅਤੇ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੰਨ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੈਰੀ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਕਦੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।
Verse 32
आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः
ਸੱਚਾ ਸਾਕ—ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ—ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲ ਵੀ ਕਹੇ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਮਝਾ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे गिरिसांत्वनोनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਗਿਰਿਸਾਂਤਵਨਾ’ ਨਾਮਕ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 34
एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः । कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्
ਹੇ ਸ਼ੈਲ! ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਇਹ ਬਚਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਦੱਸੋ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਾਂ?
Verse 35
ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः । तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀਕ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 36
ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा । गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने
ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੀ ਲਾਲਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰਾਜ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता । को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः
ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਦਰਿਦਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਕੇ ਪਿਤਾ ਮਾਨੋ ਧੀ ਦਾ ਘਾਤਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੇਵਕ ਖੁਦ ਕੁਬੇਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ‘ਦੁੱਖੀ’ ਕੌਣ ਆਖੇ?
Verse 38
भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः । निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः
ਭੌਂਹ ਦੇ ਖੇਡ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਲੈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 39
यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि । सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा
ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਹੈ—ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਲੈ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹਰ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् । हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹੀ ਹਨ।
Verse 41
धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा । अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि
ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਲੀਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता । वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਆਪ ਵਾਣੀ—ਵਾਕ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਭ ਸੰਪੱਤੀ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 43
शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा । निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ
ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਸਭ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 44
प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः । नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्
ਹੋਰ ਇਕ ਕਲਪਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਤੀ ਪਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 45
देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा
ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵਾ’ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮੀ।
Verse 46
शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि । कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा
ਉਹ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ; ਜਨਮ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਮਾਤਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 47
जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्
ਉਹ ਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਿੱਧੀ-ਰੂਪিণੀ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਵਸ਼ ਖੁਦ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि
ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਥਾਂ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 49
कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः
ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੇ, ਤੇਰੀ ਧੀ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲੇਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਤਪਸਿਆ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਇਆ—ਦੁਇਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ।
Verse 50
तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे
ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ—ਹੇ ਗਿਰਿਜੇ, ਸ਼ਿਵੇ—ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 51
अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर
ਹੇ ਗਿਰੀਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਲਟੀ ਨੀਅਤ ਕਿਉਂ ਉੱਠੀ? ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
Verse 52
तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती
ਹੇ ਦੇਵ! ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ—ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਸਮੇਤ।
Verse 53
शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव
ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਰੇ, ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 54
शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि
ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਅਟੱਲ ਬਲ ਨਾਲ।
Verse 55
वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः । नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते
ਹੇ ਤਾਤ! ਤਪ ਕਰਦੀ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਦੇ ਉਲਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 56
अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् । सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे
ਅਹੋ! ਜੋ ਸਾਧੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਲੰਘਣੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਲਟ ਬੋਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕੇ?
Verse 57
एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया । पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च
ਇੱਕਲੇ ਮਹੇਂਦਰ ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ‘ਪੱਖ’ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 58
एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः । एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी
ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਸ਼! ਜੇ ਇਕ ਮਕਸਦ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰਾਵ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਲ-ਹਿਤ ਲਈ ਇਕ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 59
दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर । ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੇਸ਼ਵਰ! ਅਨਰਣ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਇੱਕ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 60
तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः
ਤਦ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂਜਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਜਣ ਵੀ ਜਲਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 61
शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि
ਹੇ ਸ਼ੈਲਰਾਜ! ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧੂ-ਵਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈ।
Verse 62
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च । पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ; ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛੀਆਂ।
Verse 63
हिमालय उवाच । कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः । सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः
ਹਿਮਾਲਯ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਰਾਜਾ ਅਨਰਣ੍ਯ ਕਿਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ? ਅਤੇ ਧੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ?
Verse 64
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः । प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪਹਾੜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾਈ।
Frequently Asked Questions
The sages press Himālaya to offer Pārvatī to Śiva, but a contrary Vaiṣṇava-leaning brāhmaṇa’s words trigger Menā’s and Himālaya’s hesitation; the saptarṣis then dispatch Arundhatī to restore clarity and consent.
It frames the marriage as a metaphysical reunification of the cosmic principles (consciousness and power), making the household act (kanyādāna) a symbol of cosmic order rather than a merely human alliance.
Śiva’s māyā: delusion is portrayed not simply as error but as a divine, pedagogical mechanism that requires discernment and authoritative counsel to resolve.