पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਪਰਖ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਤਪੋਵ੍ਰਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਛਦਮ ਧਾਰ ਕੇ ਦੰਡ ਤੇ ਛਤਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਜਟਿਲ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਿਪਤਿਮਾਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਿਚਯ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਛਦਮਵੇਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕਹਿਤਕਾਰੀ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਤਪਸਵੀ ਦੱਸ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਸਕੇ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् । परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 2
परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः । जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्
ਪਰਖ ਲਈ ਛਦਮ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ੰਭੂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 3
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा । प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः
ਅਤਿ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਹರ್ಷ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੰਡ ਅਤੇ ਛਤਰ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 4
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् । वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਵੇਖਿਆ—ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੋਵੇ, ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ।
Verse 5
शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् । उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः
ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸ਼ੰਭੂ—ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਮਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 6
आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् । अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः
ਤਦੋਂ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 7
सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा । पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੈਠਿਆ। ਤਦੋਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਸ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 8
पार्वत्युवाच । ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः । इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਹੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੱਸ।’
Verse 9
विप्र उवाच । अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः । तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰੀ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’
Verse 10
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि
ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਦੁੱਧਰਸ਼ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 11
न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना । कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने
ਤੂੰ ਨਾ ਬਾਲਿਕਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਬੁੱਢੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਤੇਜਸਵੀ, ਸੋਹਣੀ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?
Verse 12
कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी । तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਤਪਸਵਿਨੀ ਹੈਂ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਚਰੀ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਤੇਰੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा । महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः
ਦੱਸ—ਤੂੰ ਕਿਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਹਾ-ਸੌਭਾਗ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰੁਝਾਨ ਸਾਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
Verse 14
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती । एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे
ਕੀ ਤੂੰ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਸੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਰਸਵਤੀ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਤਰਕ ਕਰਕੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 15
पार्वत्युवाच । नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती । अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੈਂ ਨਾ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਸੂ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਨਾ ਸਰਸਵਤੀ। ਮੈਂ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਪਾਰਵਤੀ ਹੈ।
Verse 16
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि । योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ‘ਸਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੰਮੀ ਸੀ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 17
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् । मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह
ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਨਮਥ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 18
प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे
ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਸਵਰਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਈ।
Verse 19
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्
ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮਨੋਰਥ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਈ; ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਠਹਿਰ ਗਈ।
Verse 20
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्
“ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾ; ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਲਵਾਂ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਾਂਗੀ।”
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा । निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 22
वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः । बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्
ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਲ ਅੱਗ ਠੰਢੇ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ—ਨਿਰਹਿੰਸਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ।
Verse 23
क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः । पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः
ਇੱਕ ਪਲ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸੁਕੁਮਾਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 24
द्विज उवाच । अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि । न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्
ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ ਭਦ੍ਰੇ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਤਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਦੇਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 25
अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् । ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਸੱਚ ਬੋਲੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸੋ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਮੱਖ, ਜੋ ਸਭ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाजटिलसंवादो नाम षड्विंशोध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਿਵ-ਜਟਿਲ ਸੰਵਾਦ” ਨਾਮਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 27
किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् । त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਫਲ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਫਲ—ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् । रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः
ਜੇ ਤਪੱਸਿਆ ਪਰਾਰਥ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ‘ਤਪ’ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਉੱਚ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ।
Verse 29
ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया । हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया
ਤੇਰਾ ਐਸਾ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਰੂਪ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ? ਅਨੇਕਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਚਮੜਾ ਆਦਿ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 30
तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः । तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्
ਇਸ ਤੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਾਰਨ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਮ ਹਰਖ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका । तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਉਸੇ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा । प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्
ਉੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਿਜਯਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸਖੀ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰ—ਜਟਿਲ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 33
सख्युवाच । शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् । हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि
ਸਖੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਾਧੂ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੇਤੂ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੋ—ਦੱਸਾਂਗੀ।
Verse 34
सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः । ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका
ਹਿਮਾਲਯ ਗਿਰਿਰਾਜ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪਾਰਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਲੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਦੀ ਹੈ।
Verse 35
ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी
ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 36
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम
ਉਸੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਹੇ ਸਖੀ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਤਪ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।
Verse 37
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਨਾਕਪਾਣੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज
ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਖੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਉੱਗ ਆਏ ਹਨ।
Verse 39
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च
ਪੂਰਨ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕਾਮ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ।
Verse 40
मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् । मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस
ਹੇ ਤਾਪਸ! ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਖੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 41
यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् । मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਮੇਰੀ ਸਖੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ—ਉਹ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः । मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਵਿਜਯਾ ਦੇ ਬਚਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 43
जटिल उवाच । सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते । यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्
ਜਟਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਖੀ! ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਬਚਨ ਤਾਂ ਪਰਿਹਾਸ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਆਪ ਆਪਣੇ ਮੁਖੋਂ ਕਹੇ।
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना । उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਜਟਿਲ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Śiva personally undertakes a parīkṣā of Pārvatī’s austerity by arriving in disguise as an aged, radiant brāhmaṇa/jaṭila ascetic and initiating a probing dialogue.
The disguise externalizes the inner trial: authentic devotion and discernment must remain stable even when challenged by apparently authoritative counsel, revealing the aspirant’s true saṃkalpa (intent).
Śiva’s bhaktavatsalatā (tenderness toward devotees) expressed through direct engagement, and Pārvatī’s śuddhatā (purity), dharmic hospitality, and unwavering tapas within a sanctified ritual setting.