महेश्वरागमनं तथा नीराजन-सत्कारवर्णनम् / The Arrival of Maheśvara and the Rite of Welcome (Nīrājana)
ਅਧਿਆਇ 46 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਮੇਨਾ ਯੋਗ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤੀ/ਪਾਰਵਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਨੀਰਾਜਨ ਲਈ ਦੀਪ-ਪਾਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦਹਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਇਕਮੁਖ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ, ਤੇਜੋਮਈ ਕਾਂਤੀ, ਰਤਨ-ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਾਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਅਗਰੂ-ਕਸਤੂਰੀ-ਕੁੰਕੁਮ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शंभुः प्रसन्नात्मा सदूतं स्वगणैस्सुरैः । सर्वैरन्यैर्गिरेर्द्धाम जगाम सकुतूहलम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੂਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਲੇ।
Verse 2
मेनापि स्त्रीगणैस्तैश्च हिमाचलवरप्रिया । तत उत्थाय स्वगृहा भ्यंतरं सा जगाम ह
ਹਿਮਾਚਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮੇਨਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤਰੀ-ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 3
नीराजनार्थं शम्भोश्च दीपपात्रकरा सती । सर्वर्षिस्त्रीगणैस्साकमगच्छद्द्वारमादरात्
ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਕਰਨ ਲਈ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਫੜੀ ਸਤੀ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਗਈ।
Verse 4
तत्रागतं महेशानं शंकरं गिरिजावरम् । ददर्श प्रीतितो मेना सेवितं सकलैस्सुरैः
ਉੱਥੇ ਮੇਨਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਏ ਮਹੇਸ਼ਾਨ—ਸ਼ੰਕਰ, ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਪਰਮ ਵਰ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 5
चारुचंपकवर्णाभं ह्येकवक्त्रं त्रिलोचनम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं रत्नस्वर्णादिभूषितम्
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਪਕ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਇਕ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਨ; ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 6
मालतीमालया युक्तं सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् । सत्कंठाभरणं चारुवलयांगदभूषितम्
ਉਹ ਮਾਲਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਹਿਣੇ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੜਿਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 7
वह्निशौचेनातुलेन त्वतिसूक्ष्मेण चारुणा । अमूल्यवस्त्रयुग्मेन विचित्रेणातिराजितम्
ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ; ਅਮੋਲਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 8
चन्दनागरुकस्तूरीचारुकुंकुम भूषितम् । रत्नदर्पणहस्तं च कज्जलोज्ज्वललोचनम्
ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਜੜਿਆ ਦਰਪਣ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 9
सर्वस्वप्रभयाच्छन्नमतीवसुमनोहरम् । अतीव तरुणं रम्यं भूषितांगैश्च भूषितम्
ਸਾਰੇ ਵੈਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਦਿੱਸਿਆ—ਅਤਿ ਯੌਵਨਮਈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਮਣੀਯ, ਅਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 10
कामिनीकांतमव्यग्रं कोटिचन्द्राननांबुजम् । कोटिस्मराधिकतनुच्छविं सर्वांगसुंदरम्
ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
Verse 11
ईदृग्विधं सुदेवं तं स्थितं स्वपुरतः प्रभुम् । दृष्ट्वा जामातरं मेना जहौ शोकम्मुदाऽन्विता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਨਾ ਨੇ ਜਵਾਈ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸੇ ਪਲ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
प्रशशंस स्वभाग्यं सा गिरिजां भूधरं कुलम् । मेने कृतार्थमात्मानं जहर्ष च पुनः पुनः
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਤੇ ਪਰਬਤ-ਜਨਮਿਆ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।
Verse 13
नीराजनं चकारासौ प्रफुल्लवदना सती । अवलोकपरा तत्र मेना जामातरं मुदा
ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸਤੀ ਨੇ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਮੇਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।
Verse 14
गिरिजोक्तमनुस्मृत्य मेना विस्मयमागता । मनसैव ह्युवाचेदं हर्षफुल्लाननाम्बुजा
ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮੇਨਾ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ।
Verse 15
यद्वै पुरोक्तं च तया पार्वत्या मम तत्र च । ततोधिकं प्रपश्यामि सौन्दर्य्यं परमेशितुः
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਤੇਜ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 16
महेशस्य सुलावण्यमनिर्वाच्यं च संप्रति । एवं विस्मयमापन्ना मेना स्वगृहमाययौ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੇਨਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।
Verse 17
प्रशशंसुर्युवतयो धन्या धन्या गिरेः सुता । दुर्गा भगवतीत्येवमूचुः काश्चन कन्यकाः
ਤਦ ਕੁਝ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਿਆ— “ਧੰਨ, ਧੰਨ ਹੈ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਧੀ! ਇਹੀ ਦੁਰਗਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਭਗਵਤੀ ਹੈ।”
Verse 18
न दृष्टो वर इत्येवमस्माभिर्द्दानगोचरः । धन्या हि गिरिजा देवीमूचुः काश्चन कन्यकाः
ਕੁਝ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਅਜਿਹੇ ਦਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵਰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹੈਂ।”
Verse 19
जगुर्गन्धर्व्वप्रवरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । दृष्ट्वा शंकररूपं च प्रहृष्टास्सर्वदेवताः
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 20
नानाप्रकारवाद्यानि वादका मधुराक्षरम् । नानाप्रकारशिल्पेन वादयामासुरादरात्
ਵਾਜੇ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਏ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾ-ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਾਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 21
हिमाचलोऽपि मुदितो द्वाराचारमथाकरोत् । मेनापि सर्वनारीभिर्महोत्सवपुरस्सरम्
ਹਿਮਾਚਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੇਨਾ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 22
परपुच्छां चकारासौ मुदिता स्वगृहं ययौ । शिवो निवेदितं स्थानं जगाम गणनिर्जरैः
ਹੋਰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਗਣਾਂ ਤੇ ਅਮਰ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे दुर्गां शैलान्तःपुरचारिका । बहिर्जग्मुस्समादाय पूजितुं कुलदेवताम्
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਾੜੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਦੁਰਗਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਗਈਆਂ, ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 24
तत्र तां ददृशुर्देवा निमेषरहिता मुदा । सुनीलांजनवर्णाभां स्वांगैश्च प्रतिभूषिताम्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਪਲਕ ਝਪਕਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਅੰਜਨ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 25
त्रिनेत्रादृतनेत्रांतामन्यवारितलोचनाम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां सकटाक्षां मनोहराम्
ਉਹ ਇੰਨੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ ਕਿ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ; ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ, ਅਤੇ ਤਿਰਛੀ ਚਿਤਵਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 26
सुचारुकबरीभारां चारुपत्रक शोभिताम् । कस्तूरीबिन्दुभिस्सार्द्धं सिन्दूरबिन्दुशोभिताम्
ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਬਰੀ-ਭਾਰ (ਵੇਣੀ) ਬੜੀ ਰਮਣੀਅਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਫੁੱਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਕਸਤੂਰੀ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿੰਦੂਰ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 27
रत्नेन्द्रसारहारेण वक्षसा सुविराजिताम् । रत्नकेयूरवलयां रत्नकङ्कणमंडिताम्
ਉਸ ਦਾ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਰਾਜ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਕਲਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਮਯ ਕੇਯੂਰ, ਵਲਏ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਜੜੇ ਕੰਗਣ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।
Verse 28
सद्रत्नकुण्डलाभ्यां च चारुगण्डस्थलोज्ज्वलाम् । मणिरत्नप्रभामुष्टिदन्तराजिविराजिताम्
ਉੱਤਮ ਰਤਨ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੱਲ੍ਹ ਚਮਕ ਉਠੇ; ਅਤੇ ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਮੁਖਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 29
मधुबिम्बाधरोष्ठां च रत्नयावकसंयुताम् । रत्नदर्प्पणहस्तां च क्रीडापद्मविभूषिताम्
ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਮਿੱਠੇ ਬਿੰਬ-ਫਲ ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਸਮ ਯਾਵਕ ਰੰਗ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਤਨ-ਜੜਿਆ ਦਰਪਣ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਦੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ।
Verse 30
चन्दनागुरुकस्तूरीकुंकुमेनाति च र्चिताम् । क्वणन्मंजीरपादां च रक्तांघ्रितलराजिताम्
ਉਹ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝੰਕਾਰਦੇ ਮੰਜੀਰ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੀਤੇ ਤਲਵਿਆਂ ਦੀ ਛਬਿ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 31
प्रणेमुश्शिरसा देवीं भक्तियुक्ताः समेनकाम् । सर्वे सुरादयो दृष्ट्वा जगदाद्यां जगत्प्रसूम्
ਜਗਦਾਦਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸੂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
Verse 32
त्रिनेत्रो नेत्रकोणेन तां ददर्श मुदान्वितः । शिवः सत्याकृतिं दृष्ट्वा विजहौ विरहज्वरम्
ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਸਤਿਆਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਤੀ-ਸਰੂਪ) ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਜ਼ਵਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
शिवस्सर्वं विसस्मार शिवासंन्यस्तलोचनः । पुलकांचितसर्वाङ्गो हर्षाद्गौरीविलोचनः
ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਉਂਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 34
अथ कालीबहिः पुर्य्यां गत्वा पूज्य कुलाम्बिकाम् । विवेश भवनं रम्यं स्वपितुस्सद्विजाङ्गना
ਫਿਰ ਉਹ ਸਦਗੁਣੀ ਕੁੜੀ ‘ਕਾਲੀਬਹਿ’ ਨਾਮੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਈ, ਕੁਲਾਂਬਿਕਾ (ਕੁਲਦੇਵੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।
Verse 35
शङ्करोपि सुरैस्सार्द्धं हरिणा ब्राह्मणा तथा । हिमाचलसमुद्दिष्टं स्वस्थानमगमन्मुदा
ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਿਮਾਚਲ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 36
तत्र सर्वे सुखं तस्थुस्सेवन्तश्शङ्करं यथा । सम्मानिता गिरीशेन नानाविधसुसम्पदा
ਉੱਥੇ ਸਭ ਨੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 46
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरागमादिवर्णनं नाम षट्चत्शरिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਾਗਮਾਦਿ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Śiva (Maheśvara/Śaṅkara) arrives with his attendants at Himācala’s residence, where Menā and Satī/Pārvatī prepare and perform an auspicious welcome, including nīrājana at the doorway.
Nīrājana ritualizes recognition of divinity: the circling light marks protection, auspiciousness, and surrender, turning a social act of hospitality into a liturgical affirmation of Śiva’s grace-bearing presence.
Śiva is presented as Maheśāna with trilocana (three eyes), serene smile, youthful radiance, and lavish ornaments/garlands/fragrant unguents—iconic markers that encode sovereignty, purity, and auspicious presence for devotees.