प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ/ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਰੋਣਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਸਭ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੈਲਪ੍ਰਿਆ/ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਪਤਨੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦੂਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਸ਼ਰੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਯ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ‘ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਣਾ ਪੁਰਾਣਕ ਰੀਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ सा ब्राह्मणी देव्यै शिक्षयित्वा व्रतञ्च तत् । प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਹ ਵਰਤ ਸਿਖਾ ਕੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 2
तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा । धृतिन्धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहा कुला
“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਕੁਲਵੰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਵਿਰਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਈ।
Verse 3
समाप्तोऽयं तृतीयः पार्वतीखण्डः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਅੰਦਰ ਤੀਜਾ ‘ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ’ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 4
शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ੈਲਪ੍ਰਿਆ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਪਈਆਂ।
Verse 5
सर्वाश्च रुरुदुर्नार्य्यस्सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोन्य परः प्रभुः
ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰੋ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਂਦਿਆਂ ਖੁਦ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਵੀ ਰੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ?
Verse 6
एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਮਾਲਯ ਜਲਦੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਆਪਣੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ।
Verse 7
स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः
ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰੋ ਪਈ, ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ। “ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਇਉਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 8
ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः
ਫਿਰ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਗਾ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ।
Verse 9
ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰਕ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ।
Verse 10
पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा
ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਮਾਂ ਮੇਨਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਮਜ—ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਵੀ ਰੋਏ।
Verse 11
पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः । भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः
ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰੋ ਪਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ ਵਸ਼ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 12
तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नन्निवेदयामासुर्यात्रायास्सुखदम्परम्
ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪਰਮ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 13
ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्य्यम्विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे
ਫਿਰ ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪਾਲਕੀ ਮੰਗਵਾਈ।
Verse 14
शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषम्प्रददुस्सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ।
Verse 15
महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्
ਮੇਨਾ ਨੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਰਿਰਾਜ ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 16
शिवा नत्वा गुरून्सर्वाञ् जनकं जननीन्तथा । द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने
ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਸਭ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ‑ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕੁਲ‑ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।
Verse 17
हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः । प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्
ਹਿਮਾਚਲ ਵੀ ਸਨੇਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਮੇਤ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਉਸੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 18
प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुर स्सरम् । प्रभुम्प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 19
जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद । लीलया त्वाञ्च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਯਾਦ ਆਵੇ ਤਾਂ ਬੋਲ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈਂ।
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती । शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਸਵਨਾਥ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਿਆ ਪਾਰਵਤੀ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਸਤੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਬੋਲੀ।
Verse 21
पार्वत्युवाच । सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनी भूतो भवेति च । प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੇਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਹੈ—ਤੁਹਾਡਾ ਮੌਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ‘ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् । मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਸੌ ਧਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਚਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 23
शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् । भोजयामास देवश्च नारायणपुरोगमान्
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 24
तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् । भोजयामास सुरसमन्नम्बहुविधम्प्रभुः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਾਹ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦਲੇ ਤੇ ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਪਰੋਸੇ।
Verse 25
ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्न विभूषिताः । सस्त्रीकास्सगणास्सर्वे प्रणेमुश्चंद्रशेखरम्
ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः । प्रशंसन्तो विवाहञ्च स्वधामानि ययुस्ततः
ਪਸੰਦੀਦਾ ਤੇ ਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 27
नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवस्स्वयम् । लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਲੋਕਿਕ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
मयाश्लिष्याशिषन्दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः । मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा
ਮੈਂ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪਤੀ—ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 29
तमामन्त्र्य मया विष्णुस्साञ्जलिश्शिवयोर्मुदा । प्रशंसंस्तद्विवाहञ्च जगाम स्वालयम्परम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 30
शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन्मुदा । सर्वे गणास्सुखं प्रापुरतीव स्वभजञ्छिवौ
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋੜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 31
इत्येवङ्क थितस्तात शिवोद्वाहस्सुमंगलः । शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਹ ਸੁਮੰਗਲ ਵਿਵਾਹ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹರ್ಷ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्
ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਖਿਆਨ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरम्परम् । सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा
ਇਹ ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुस्स्वप्नप्रशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्
ਇਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਸੁਪਨੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 36
शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यम्प्रयत्नतः । शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਭ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ੁਭਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 37
पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः । शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः
ਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः
ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੀ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसंवादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवकैलासगमनवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕੈਲਾਸ ਗਮਨ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪਚਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
A pivotal departure/journey (yātrā) following the Devī’s vrata instruction, triggering separation-lament: Pārvatī, her family (Menā, Himālaya), devapatnīs, and even Śiva (as Yogīśa) display intense grief, after which a purohita consoles them through adhyātma-vidyā.
The episode dramatizes viraha as a spiritual catalyst: affect becomes a theological signal of Śakti’s movement in the world, while adhyātma-vidyā re-centers the community from emotional collapse to spiritual understanding—showing how māyā and grace operate together.
Pārvatī is explicitly framed as Mahāmāyā; Śiva appears as Yogīśa; Kālī is invoked/mentioned in the separation context; and the devapatnīs function as a collective devotional body responding to Śakti’s departure.