प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence

Verse 1

भवान्युवाच । किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना । तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद

ਭਵਾਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੋਗੀ ਤਪਸਵੀ! ਤੂੰ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ? ਹੇ ਵਿਭੋ, ਗਿਆਨ-ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ! ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਉਹ ਉੱਤਰ ਸੁਣ।

Verse 2

तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 3

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते

ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈ। ਉਸੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः

ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਸ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਹਾਦੇਵ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 5

अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा । प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्

ਤੂੰ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਵੰਦਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕੀਤੀ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 7

महेश्वर उवाच । तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੈਂ ਸ਼ੰਭੂ ਤੱਤਵਤಃ, ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् । स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः

ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ‑ਜਨਿਤ ਇਕੱਠ‑ਲੋਭ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਲੋਕਾਚਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਥਿਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः । सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਲੋਕਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ; ਤਦ ਕਾਲੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 10

काल्युवाच । यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो । सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

ਕਾਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ, ਹੇ ਪਰਮ ਯੋਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, ਕੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ? ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ?

Verse 11

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् । प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम्

ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 12

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि । वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा

ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰਨਾ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਬਚਨ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਭ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਥਾਤ ਲੋਕਿਕ ਹੈ।

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਰਵਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 14

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः । त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਇਸ ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?

Verse 15

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर । निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः

ਹੇ ਹਰ! ਤੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਹੇ ਈਸ਼! ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੈਂ?

Verse 16

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह । प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः

ਹੇ ਯੋਗੀ! ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਲ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।

Verse 17

इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् । तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया

ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਜਨਿਤ ਹੀ ਸਮਝਣ; ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 18

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् । सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः

ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ! ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਬਚਨ ਸੁਣੋ—ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮੈਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 19

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः । मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि

ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਸ਼ਕਤ ਹੋ; ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ।

Verse 20

पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी । निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्

ਤੂੰ ਸਦਾ ਪਰਾਧੀਨ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ?

Verse 21

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर

ਜੇ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ, ਜੋ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੇਦਾਂਤ-ਮਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 23

श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗਿਰਿਜੇ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵਿਵੇਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੀ ਅਨਿਸ਼ਿਧ, ਯੋਗ ਸੇਵਾ ਕਰ।

Verse 24

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा

ਜੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰ ਸਕੇਂਗੀ?

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਯ) ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

शिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन्

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗਿਰੇ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਅਤਿ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪ੍ਰਸਥ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਪਰਮਾਰਥ-ਭਾਵ ਦੇ ਸਵਰੂਪ, ਆਨੰਦਮਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 27

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते

ਹੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਮੈਨੂੰ ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਤਾ ਭਰ ਤਪ ਵੀ ਕਰਨਾ ਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਭਵ।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 29

हिमवानुवाच । त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते

ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤুচ্ছ ਬਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 30

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः । विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 31

शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः

ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 32

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः । जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा

ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਉਹ ਕਾਲੀ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 33

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः । महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः

ਪਿਆਰੇ, ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਕੋਈ ਵੀ ਗਣ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ।

Verse 34

सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा । संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः

ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਦ ਸ਼ੁਭ ਮਤਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤਵਾਰਥ ਅਭਿੰਨ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः । पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः

ਗਿਰਿਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ-ਮਾਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੋਪਤੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ।

Verse 36

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः । नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

ਫਿਰ ਗੋਪਤੀ ਨੇ ਸਖੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਜੋ ਨਿੱਤ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹੁ।”

Verse 37

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਮਹਾਯੋਗੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 38

इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् । विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते

ਇਹੀ ਧੀਰ ਅਤੇ ਸੁਤਪਸਵੀ ਜਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਧੀਰਜ ਹੈ—ਵਿਘਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 39

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर

ਫਿਰ ਗਿਰਿਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 40

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः

ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਨਿਰਵਿਘਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਅੰਤਰ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 41

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता

ਕਾਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ।

Verse 42

प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् । वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚਰਨੋਦਕ ਪੀਤਾ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗ ਪੋਂਛ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

Verse 43

षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् । पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्

ਛੋਡਸ਼ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ।

Verse 44

एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् । व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ।

Verse 45

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे । वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਸੁਤਾਲ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੀ।

Verse 46

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् । सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा

ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸਮਿਧਾ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਫਿਰ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਥਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ।

Verse 47

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् । वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਚੰਦਰਧਾਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 48

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् । सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च

ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭੂਤੇਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਸੰਗਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਭੂਤਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 49

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् । महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्

ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ—ਭਾਰਿਆ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ।

Verse 50

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् । स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत्

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ; ਤਦ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 51

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति । तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्

ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰੇਗੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ—ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः । महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਭੂਤੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ; ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਹਾਲੀਲਾ ਕਰਨਹਾਰ ਬਣੇ।

Verse 53

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः । हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਲੀਨ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 54

काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत । विचिंतयंती सततं तस्य रूपं महात्मनः

ਕਾਲੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 55

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् । विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति

ਹਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੜੀ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਪੁਰਾਣੀ ਚਿੰਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ—ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸਨ।

Verse 56

एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते । ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਉਥੇ ਭੇਜਣ ਲੱਗੇ।

Verse 57

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः । महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः

ਇਸ ਲਈ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਕਾਲਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ-ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਅਸੁਰ ਤਾਰਕ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 58

गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् । चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਵਰਤੇ; ਪਰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾਹ ਡੋਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸਤੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 60

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ।