कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਤਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਖਿਚਾਅ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੱਤਾ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ‘ਅਮੋਘ’ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਮੋਘ’ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਠੰਡੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਮਨ ਦੀ ਸੁਖਮ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् । कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਥਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् । तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 3
धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः । विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्
ਧੀਰਜ ਹੀ ਜਦੋਂ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਦਿੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਚਾਰਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਹ ਅਤਿਅਧਿਕ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 4
शिव उवाच । किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् । केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਘਨ ਕਿਉਂ ਉੱਠੇ? ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?
Verse 5
कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् । जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता
ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਮੈਂ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀ ਬਾਰੇ ਅਣਉਚਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਗਈ।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः । दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ੰਕਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 7
वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् । स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਤੀਰ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ; ਆਪਣਾ ਸ਼ਰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ।
Verse 8
तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः । संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਗਿਰੀਸ਼—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ—ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਉਫਾਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 9
कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः । चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਬਾਣ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵੱਲ ਦੁਰਨਿਵਾਰ ਤੇ ਅਮੋਘ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ।
Verse 10
बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि । समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे
ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ ਅਮੋਘ ਸੀ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹ ਠੰਢਾ ਪੈ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः । चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਨਮਥ ਤੁਰੰਤ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 12
सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः । स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके
ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਮਰ ਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
Verse 13
कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर । आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਕਾਮ ਵੱਲੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 14
स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि । तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 15
ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः । जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः
ਉਸ ਦੇ ਲਲਾਟ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਸਹਸਾ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ।
Verse 16
उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले । भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਛਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ-ਘੁੰਮਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਪਿਆ।
Verse 17
भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि । यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति
ਹੇ ਸਾਧੋ! ਤੁਸੀਂ ਮਦਨ ਨੂੰ ਉਤਨੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਖਿਮਾ ਕਰੋ, ਖਿਮਾ ਕਰੋ’ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।
Verse 18
हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः । रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀਰ ਸਮਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੇਵ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਉਹ ਰੋਏ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਖੇ—‘ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?’
Verse 19
श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा । जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्
ਤਦੋਂ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਧੀ—ਦੇਹ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਵਿਹਲ—ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 20
क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा । भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव
ਉੱਥੇ ਰਤੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੀ ਹੋਵੇ।
Verse 21
जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला । विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः
ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ।
Verse 22
रतिरुवाच । किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह । मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्
ਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 23
हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद । इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च
“ਹਾਇ ਹਾਇ, ਨਾਥ! ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਹਾਇ ਹਾਇ, ਪ੍ਰੀਤਮ!” ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः । हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਉਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਪਟਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟਣ ਲੱਗੀ।
Verse 25
तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः । अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਣਚਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਚੱਲ (ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ) ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 26
एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः । रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 27
देवा ऊचुः । किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज । जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ; ਡਰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ। ਉਹ ਸੁਆਮੀ (ਸ਼ਿਵ) ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।"
Verse 28
सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन । सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ।
Verse 29
ब्रह्मोवाच । इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः । सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 30
देवा ऊचुः । भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो । कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 31
सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर । कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਸੁਚਿੰਤਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਕਾਮ ਨੇ ਇਹ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 32
दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो । कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਦੁਸ਼ਟ ਤਾਰਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਜਾਣੋ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 33
रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती । करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा
ਹੇ ਦੇਵ, ਰਤੀ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਕੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਰੀਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿਓ।
Verse 34
संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर । दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਇਸ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਮਰ (ਕਾਮ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
Verse 35
दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्
ਰਤੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਲਗਭਗ ਨਾਸ ਹੋਣ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः । देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 37
शिव उवाच । देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् । मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 38
अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः । यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः
ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਨੰਗ ਕਾਮ—ਰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ—ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਰੁਕਮਣੀਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ।
Verse 39
द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति । तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਣਗੇ।
Verse 40
प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः । जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति
ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਸ਼ੰਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।
Verse 41
हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः । मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति
ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੰਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਰਥ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 42
तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् । तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति
ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸ; ਓਥੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਆਮਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 43
तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे । भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्
ਉੱਥੇ ਕਾਮਦੇਵ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ; ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 44
तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः । गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम
ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 45
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् । किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ। ਮਨ ਕੁਝ ਹਲਕਾ ਹੋਇਆ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਹ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 46
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर
ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਛੇਤੀ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ-ਹਰ, ਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ, ਸਭ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮੁੜ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।
Verse 48
शिव उवाच । हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे । कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः
ਸ਼ਿਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਕਾਮ ਮੇਰੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 49
नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः । गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः
ਹੇ ਦੇਵੋ, ਇਹ ਆਖਿਆਨ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਓ; ਮੈਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 50
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा । सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਸਭ ਦੇਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਮਯ ਵੀ ਮਿਟ ਗਿਆ।
Verse 51
ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः । उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਵੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 52
कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा । प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਤਦੋਂ ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Frequently Asked Questions
Kāma attempts to disturb Śiva’s supreme tapas by shooting an “unfailing” arrow/weapon, but the attack becomes ineffective before the Paramātman, and Śiva’s awareness identifies and confronts the source of the disturbance.
It encodes a Śaiva claim: desire’s force operates only where identification and instability exist; in the Supreme Yogin (parameśvara), the same impulse loses binding power, demonstrating transcendence over guṇa-driven compulsion.
Śiva is portrayed as Mahāyogin (perfect in tapas), Parameśvara/Paramātman (metaphysically unsurpassable), and as the ethical-reflective agent who evaluates mental movement through dharma before responding with sovereign power.