तृतीयनेत्राग्निनिवृत्तिः / Quelling the Fire of the Third Eye (Vāḍava Fire Placed in the Ocean)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੀ ਹਸ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਤੀਯਨੇਤਰਾਗਨੀ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਭਸਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਡਰ ਫੈਲ ਗਿਆ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਆਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਲੋਕ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਡਵ/ਵਡਵਾ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਗਰ (ਸਿੰਧੁ) ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਤਪ-ਤੇਜ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे नेत्रसमुद्भूतवह्निज्वाला हरस्य सा । गता कुत्र वद त्वं तच्चरित्रं शशिमौलिनः
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਹਰ ਦੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਚੰਦ੍ਰਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । यदा भस्म चकाराशु तृतीयनयनानलः । शम्भोः कामं प्रजज्वाल सर्वतो विफलस्तदा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਤੁਰੰਤ (ਕਾਮ ਨੂੰ) ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਕਾਮ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੜ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 3
हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । सर्वदेवर्षयस्तात शरणं मां ययुर्द्रुतम्
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਵੱਡਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਤਾਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ।
Verse 4
सर्वे निवेदयामासुस्तद्दुखं मह्यमाकुलाः । सुप्रणम्य सुसंस्तुत्य करौ बद्ध्वा नतानना
ਉਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਭਰੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 5
तच्छ्रुत्वाहं शिवं स्मृत्वा तद्धेतुं सुविमृश्य च । गतस्तत्र विनीतात्मा त्रिलोकावनहेतवे
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਗਿਆ।
Verse 6
संदग्धुकामः स शुचिज्वालामालातिदीपितः । स्तंभितोऽरं मया शंभुप्रसादाप्तसुतेजसा
ਉਹ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਹੋ ਕੇ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਪਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੇਰੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
अथ क्रोधमयं वह्निं दग्धुकाम जगत्त्रयम् । वाडवांतकमार्षं च सौम्यज्वालामुखं मुने
ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਮਈ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਉਹ ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਜਵਾਲਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੌਮ੍ਯ ਤੇਜੋਮਈ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 8
तं वाडवतनुमहं समादाय शिवेच्छया । सागरं समगां लोकहिताय जगतां पतिः
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਵਾਡਵ-ਤਨੁ (ਅਸ਼ਵਮੁਖ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ—ਜਗਤਪਤੀ—ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 9
आगतं मां समालोक्य सागरस्सांजलिर्मुने । धृत्वा च पौरुषं रूपमागतस्संनिधिं मम
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਨਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 10
सुप्रणम्याथ मां सिंधुस्संस्तूय च यथा विधि । स मामुवाच सुप्रीत्या सर्वलोकपितामहम्
ਫਿਰ ਸਿੰਧੁ (ਸਮੁੰਦਰ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਬਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬੜੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 11
सागर उवाच । किमर्थमागतोऽसि त्वं ब्रह्मन्नत्राखिलाधिप । तन्निदेशय सुप्रीत्या मत्वा मां च स्वसेवकम्
ਸਾਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇੱਥੇ ਦੇ ਅਖਿਲ ਅਧਿਪਤੀ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਸਮਝ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦੱਸੋ।
Verse 12
अथाहं सागरवचश्श्रुत्वा प्रीतिपुरस्सरम् । प्रावोचं शंकरं स्मृत्वा लौकिकं हितमावहन्
ਤਦ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ ਦੇਂਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । शृणु तात महाधीमन्सर्वलोकहितावह । वच्म्यहं प्रीतितस्सिंधो शिवेच्छाप्रेरितो हृदा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਮਹਾ-ਧੀਮਾਨ, ਸੁਣ। ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਹਾਂਗਾ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤੀ-ਸਿੰਧੁ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ।
Verse 14
अयं क्रोधो महेशस्य वाडवात्मा महाप्रभुः । दग्ध्वा कामं द्रुतं सर्वं दग्धुकामोऽभवत्ततः
ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਜਵਲੰਤ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਕਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 15
प्रार्थितोऽहं सुरैश्शीघ्रं पीडितैश्शंकरेच्छया । तत्रागत्य द्रुतं तं वै तात स्तंभितवाञ्शुचिम्
ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਥੰਮ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
वाडवं रूपमाधत्त तमादायाग तोत्र ह । निर्दिशामि जलाधार त्वामहं करुणाकरः
ਵਾਡਵ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਆ। ਹੇ ਜਲਾਧਾਰ, ਮੈਂ ਕਰੁਣਾਕਰ ਤੈਨੂੰ (ਇਸ ਥਾਂ ਲਈ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 17
अयं क्रोधी महेशस्य वाडवं रूपमाश्रितः । ज्वालामुखस्त्वया धार्य्यो यावदाभूतसंप्लवम्
ਇਹ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧੀ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਡਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਿਤਪਤੇ, ਸਰਵ-ਭੂਤ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यदात्राहं समागम्य वत्स्यामि सरितां पते । तदा त्वया परित्याज्यः क्रोधोऽयं शांकरोऽद्भुतः
ਹੇ ਸਰਿਤਾਂ ਪਤੇ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮੁੜ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਾਂਕਰ-ਜਨਮਿਆ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 19
भोजनं तोयमेतस्य तव नित्यं भविष्यति । यत्नादेवावधार्य्योऽयं यथा नोपैति चांतरम्
ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਜਲ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਉਪਲਬਧ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਵਿਰਾਮ ਨਾ ਆਵੇ।
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे वडवानलचरितं नाम विंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਵਡਵਾਨਲ-ਚਰਿਤ” ਨਾਮਕ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 21
ततः प्रविष्टो जलधौ स वाडवतनुः शुचिः । वार्योघान्सुदहंस्तस्य ज्वालामालाभिदीपितः
ਤਦੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਤਾ ਵਾਡਵ ਅਗਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਉਗਰ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
ततस्संतुष्टचेतस्कस्स्वं धामाहं गतो मुने । अंतर्धानमगात्सिंधुर्दिव्यरूपः प्रणम्य माम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 23
स्वास्थ्यं प्राप जगत्सर्वं निर्मुक्तं तद्भवाद्भयात् । देवा बभूवुः सुखिनो मुनयश्च महामुने
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੁਖ-ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
After Śiva’s third-eye fire burns Kāma to ashes, the remaining blaze threatens the worlds; Brahmā restrains it by Śiva’s grace and relocates it into the ocean as the vāḍava/vaḍavā fire.
It models the containment and re-siting of overwhelming śakti: destructive heat is not denied but regulated, assigned a cosmic “reservoir,” and integrated into world-order rather than allowed to dissolve it.
Śiva’s tṛtīya-nayana agni (transformative/destructive fire), Brahmā’s restraint-power derived from Śiva’s prasāda, and the ocean’s personified capacity to receive and hold a cosmic force.