मेनावरलाभवर्णनम् — Description of Menā’s Attainment of Boons (and the worship leading to Umā’s advent)
ਅਧਿਆਇ 5 ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਤਿਰੋਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਹਿਮਾਲਯ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧੀ ਦਾ ਲਾਭ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ, ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਮੇਨਾ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ। ਮੋਦਕ, ਬਲੀ/ਪਿਸ਼ਟ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਪਾਇਸ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਮਾ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ→ਦੇਵੀ ਤੋਸ਼→ਵਰ/ਸੰਤਾਨ ਲਾਭ ਦੇ ਕਾਰਣਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੇਨਾ ਦੀ ਵ੍ਰਤ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अन्तर्हितायान्देव्यां तु दुर्गायां स्वगृहेषु च । गतेष्वमरवृन्देषु किमभूत्तदनन्तरम्
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ?
Verse 2
कथं मेनागिरीशौ च तेपाते परमन्तपः । कथं सुताऽभवत्तस्य मेनायान्तात तद्वद
ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਦੱਸੋ—ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਯ) ਨੇ ਪਰਮ ਤਪ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ—ਇਹ ਵੀ ਕਹੋ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । विप्रवर्य सुतश्रेष्ठ शृणु तच्चरितं महत् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या वच्मि भक्तिविवर्द्धनम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਵਰ੍ਯ, ਹੇ ਸੁਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
उपदिश्य गते तात सुरवृन्दे गिरीश्वरः । हर्यादौ मेनका चापि तेपाते परमन्तपः
ਹੇ ਤਾਤ! ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਗਿਰੀਸ਼ਵਰ ਨੇ—ਹਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਸਮੇਤ—ਸਰਵ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रु० सं० तृतीये पार्वतीखंडे मेनावरलाभवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਨਾ-ਵਰ-ਲਾਭ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 6
गिरिप्रियातीव मुदानर्च देवीं शिवेन सा । दानन्ददौ द्विजेभ्यश्च सदा तत्तोषहेतवे
ਗਿਰਿਪ੍ਰਿਆ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 7
चैत्रमासं समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान् । शिवां सम्पूजयामासापत्त्यार्थिन्यन्वहं रता
ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਧਰਮিণੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਚੱਲੀ।
Verse 8
अष्टम्यामुपवासन्तु कृत्वादान्नवमीतिथौ । मोदकैर्बलिपिष्टैश्च पायसैर्गन्धपुष्पकैः
ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨੌਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਮੋਦਕ, ਬਲੀ-ਪਿਸ਼ਟ (ਆਟੇ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ), ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 9
गङ्गायामौषधिप्रस्थे कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् । उमायाः पूजयामास नानावस्तुसमर्पणैः
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਮੱਗਰੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
कदाचित्सा निराहारा कदाचित्सा धृतव्रता । कदाचित्पवनाहारा कदाचिज्जलभुघ्यभूत्
ਕਦੇ ਉਹ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨਿਭਾਂਦੀ। ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਤੇ, ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਤੇ ਜੀਵ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 11
शिवाविन्यस्तचेतस्का सप्तविंशतिवत्सरान् । निनाय मेनका प्रीत्या परं सा मृष्टवर्चसा
ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਪਾਲਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੀ।
Verse 12
सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी । सुप्रीताभवदत्यर्थमुमा शंकरकामिनी
ਸਤਾਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਮਾ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਕਾਂਛਾ ਵਾਲੀ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।
Verse 13
अनुग्रहाय मेनायाः पुरतः परमेश्वरी । आविर्बभूव सा देवी सन्तुष्टा तत्सुभक्तितः
ਮੇਨਾ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਆਵਿਰਭੂਤ ਹੋਈ।
Verse 14
दिव्यावयवसंयुक्ता तेजोमण्डलमध्यगा । उवाच विहसन्ती सा मेनां प्रत्यक्षतां गता
ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਤੇਜੋਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੀ ਹੋਈ—ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ—ਮੇਨਾ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।
Verse 15
देव्युवाच वरं ब्रूहि महासाध्वि यत्ते मनसि वर्तते । सुप्रसन्ना च तपसा तवाहं गिरिकामिनि
ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਮਹਾਸਾਧਵੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸ। ਹੇ ਗਿਰਿਜੇ, ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 16
यत्प्रार्थितं त्वया मेने तपोव्रतसमाधिना । दास्ये तेऽहं च तत्सर्वं वाञ्छितं यद्यदा भवेत्
ਤਪ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗੀ।
Verse 17
ततस्सा मेनका देवीं प्रत्यक्षां कालिकान्तदा । दृष्ट्वा च प्रणनामाथ वचनं चेदमब्रवीत्
ਤਦੋਂ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ—ਕਾਲਿਕਾ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 18
मेनोवाच । देवि प्रत्यक्षतो रूपन्दृष्टन्तव मयाऽधुना । त्वामहं स्तोतुमिच्छामि प्रसन्ना भव कालिके
ਮੇਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਕਾਲਿਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।
Verse 19
ब्रह्मोवाच । अथ सा मेनयेत्युक्ता कालिका सर्वमोहिनी । बाहुभ्यां सुप्रसन्नात्मा मेनकां परिषस्वजे
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ‘ਹੇ ਮੇਨਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸਰਬ-ਮੋਹਿਨੀ ਕਾਲਿਕਾ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 20
ततः प्राप्तमहाज्ञाना मेनका कालिकां शिवम् । तुष्टाव वाग्भि रिष्टाभिर्भक्त्या प्रत्यक्षतां गताम्
ਤਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਮੇਨਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਈ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਲਿਕਾ ਦੀ, ਪਿਆਰੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 21
मेनोवाच । महामायां जगद्धात्रीं चण्डिकां लोकधारिणीम् । प्रणमामि महादेवीं सर्वकामार्थदायिनीम्
ਮੇਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਜੋ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਗ੍ਰ ਚੰਡਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 22
नित्यानन्दकरीं मायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । प्रणमामि सदासिद्धां शुभसारसमालिनीम्
ਮੈਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਨਿਤ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ-ਸਰੂਪਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 23
मातामहीं सदानन्दां भक्तशोकविनाशिनीम् । आकल्पं वनितानां च प्राणिनां बुद्धिरूपिणीम्
ਉਹ ਧਰਤੀਮਈ ਮਹਾਮਾਤਾ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 24
सा त्वं बंधच्छेदहेतुर्यतीनां कस्ते गेयो मादृशीभिः प्रभावः । हिंसाया वाथर्ववेदस्य सा त्वं नित्यं कामं त्वं ममेष्टं विधेहि
ਤੂੰ ਹੀ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਗਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਤੂੰ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ-ਨਿਗ੍ਰਹ (ਅਹਿੰਸਾ-ਸੰਯਮ) ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਵੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ-ਸਥਿਤੇ! ਮੇਰੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਦਾਨ ਕਰ।
Verse 25
नित्यानित्यैर्भावहीनैः परास्तैस्तत्तन्मात्रैर्योज्यते भूतवर्गः । तेषां शक्तिस्त्वं सदा नित्यरूपा काले योषा योगयुक्ता समर्था
ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਨਿਤ੍ਯ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਖਮ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ—ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਾਧੀਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਵਰਗ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਨਿਤ੍ਯ-ਰੂਪਾ; ਕਾਲ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ ਯੋਸ਼ਾ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ।
Verse 26
योनिर्धरित्री जगतां त्वमेव त्वमेव नित्या प्रकृतिः परस्तात् । यथा वशं क्रियते ब्रह्मरूपं सा त्वं नित्या मे प्रसीदाद्य मातः
ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਿਤ੍ਰੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਾਤਪਰਾ ਨਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਤੱਤ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਨਿਤ੍ਯ ਮਾਤਾ! ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।
Verse 27
त्वं जातवेदोगतशक्तिरुग्रा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः । आह्लादिका त्वं बहुचन्द्रिका या तान्त्वामहं स्तौमि नमामि चण्डीम्
ਤੂੰ ਜਾਤਵੇਦ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਦਾਹਕ ਊਰਜਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਠੰਢੀ, ਆਨੰਦਦਾਇਨੀ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਚੰਡੀ!
Verse 28
योषाणां सत्प्रिया च त्वं नित्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् । वांछा त्वं सर्वजगतां धाया च त्वं यथा हरेः
ਤੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਵਾਂਛਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਧਾਰਕ-ਆਧਾਰ ਹੈਂ।
Verse 29
या चेष्टरूपाणि विधाय देवी सृष्टिस्थितानाशमयी च कर्त्री । ब्रह्माच्युतस्थाणुशरीरहेतुस्सा त्वं प्रसीदाद्य पुनर्नमस्ते
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਸਭ ਚੇਸ਼ਟਾ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲੈ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਕਰਤਰੀ ਹੈਂ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਰਣ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਅੱਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ; ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 30
ब्रह्मोवाच । तत इत्थं स्तुता दुर्गा कालिका पुनरेव हि । उवाच मेनकां देवीं वांछितं वरयेत्युत
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦੁਰਗਾ, ਉਹੀ ਕਾਲਿਕਾ, ਫਿਰ ਬੋਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੁਣ ਲੈ।”
Verse 31
उमोवाच । प्राणप्रिया मम त्वं हि हिमाचलविलासिनी । यदिच्छसि ध्रुवन्दास्ये नादेयं विद्यते मम
ਉਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਿਆ, ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੈਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਾਂ।
Verse 32
इति श्रुत्वा महेशान्याः पीयूषसदृशं वचः । उवाच परितुष्टा सा मेनका गिरिकामिनी
ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਮੇਨਕਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲੀ।
Verse 33
मेनोवाच । शिवे जयजय प्राज्ञे महेश्वरि भवाम्बिके । वरयोग्यास्महं चेत्ते वृणे भूयो वरं वरम्
ਮੇਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੈ ਜੈ, ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ! ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞੇ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਹੇ ਭਵਾਂਬਿਕੇ! ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰ ਦੀ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ।
Verse 34
प्रथमं शतपुत्रा मे भवन्तु जगदम्बिके । बह्वायुषो वीर्यवन्त ऋद्धिसिद्धिसमन्विताः
ਹੇ ਜਗਦੰਬਿਕੇ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ—ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲੇ, ਵੀਰਯਵਾਨ, ਅਤੇ ਰਿੱਧੀ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 35
पश्चात्तथैका तनया स्वरूपगुणशालिनी । कुलद्वयानंदकरी भुवनत्रयपूजिता
ਫਿਰ ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੀ—ਰੂਪ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੋਈ।
Verse 36
सुता भव मम शिवे देवकार्यार्थमेव हि । रुद्रपत्नी भव तथा लीलां कुरु भवाम्बिके
ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਬਣ—ਦੇਵਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹੀ; ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ, ਹੇ ਭਵਾਂਬਿਕੇ, ਇਹ ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनकोक्तं हि प्राह देवी प्रसन्नधीः । स्मितपूर्वं वचस्तस्याः पूरयन्ती मनोरथम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਨਕਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਹੋਈ; ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 38
देव्युवाच । शतपुत्रास्सं भवन्तु भवत्या वीर्यसंयुताः । तत्रैको बलवान्मुख्यः प्रधमं संभविष्यति
ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੇਰੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ, ਜੋ ਵੀਰਤਾ-ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮੁਖੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇਗਾ।”
Verse 39
सुताहं संभविष्यामि सन्तुष्टा तव भक्तितः । देव कार्यं करिष्यामि सेविता निखिलैस्सुरैः
ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਾਂਗੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਸੇਵਿਤ ਰਹਾਂਗੀ।
Verse 40
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्री कालिका परमेश्वरी । पश्यन्त्या मेनकायास्तु तत्रैवान्तर्दधे शिवा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਕਾਲਿਕਾ, ਮੇਨਕਾ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਓਥੇ ਹੀ ਸਤੀ-ਸ਼ਿਵਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 41
मेनकापि वरं लब्ध्वा महेशान्या अभी प्सितम् । मुदं प्रापामितां तात तपःक्लेशोप्यनश्यत
ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮੇਨਕਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕਲੇਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਟ ਗਿਆ।
Verse 42
दिशि तस्यां नमस्कृत्य सुप्रहृष्टमनास्सती । जयशब्दं प्रोच्चरंती स्वस्थानम्प्रविवेश ह
ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ‘ਜੈ’ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 43
अथ तस्मै स्वपतये शशंस सुवरं च तम् । स्वचिह्नबुद्धमिव वै सुवाचा पुनरुक्तया
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦੱਸਿਆ; ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦোহਰਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ।
Verse 44
श्रुत्वा शैलपतिर्हृष्टोऽभवन्मेनावचो हि तत् । प्रशशंस प्रियां प्रीत्या शिवाभक्तिरतां च ताम्
ਮੇਨਾ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ।
Verse 45
कालक्रमेणाऽथ तयोः प्रवृत्ते सुरते मुने । गर्भो बभूव मेनाया ववृधे प्रत्यहं च सः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੇਨਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਗਰਭ ਹਰ ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।
Verse 46
असूत सा नागवधूपभोग्यं सुतमुत्तमम् । समुद्रबद्धसत्सख्यं मैनाकाभिधमद्भुतम्
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਮੈਨਾਕ ਨਾਮ ਦਾ, ਜੋ ਨਾਗਕੰਨਿਆ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਨ ਯੋਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
Verse 47
वृत्रशत्रावपि क्रुद्धे वेदनाशं सपक्षकम् । पविक्षतानां देवर्षे पक्षच्छिदि वराङ्गकम्
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹੰਤਾ ਇੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ (ਪ੍ਰਭਾਵ) ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਦੇ ‘ਪੱਖ’ ਅਰਥਾਤ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ। ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੱਖ-ਛੇਦ—ਸ਼ਕਤੀ ਕੱਟਣ—ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆ।
Verse 48
प्रवरं शतपुत्राणां महाबलपराक्रमम् । स्वोद्भवानां महीध्राणां पर्वतेन्द्रैकधिष्ठितम्
ਉਹ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰ ਸੀ, ਮਹਾਂ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਪਹਾੜੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ-ਸਰਦਾਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 49
आसीन्महोत्सवस्तत्र हिमाचलपुरेऽद्भुतः । दम्पत्योः प्रमुदाधिक्यं बभूव क्लेशसंक्षयः
ਉੱਥੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਮਹੋਤਸਵ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਘਟ ਗਏ।
Verse 50
दानन्ददौ द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च प्रददौ धनम् । शिवाशिवपदद्वन्द्वे स्नेहोऽभूदधिकस्तयोः
ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ-ਅਸ਼ਿਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸਨੇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Nāradā asks about the aftermath of Devī Durgā’s withdrawal (antarhita) and the gods’ departure, leading Brahmā to narrate Himālaya and Menā’s tapas and worship that culminate in the attainment of a daughter/boon connected with Umā/Pārvatī.
The chapter models bhakti as continuous remembrance of Śiva–Śivā paired with disciplined ritual action; tapas is portrayed as the stabilization of intention and purity that makes divine grace (anugraha) operative in worldly outcomes (such as auspicious progeny).
Devī appears in the chapter’s frame as Durgā (whose withdrawal prompts the inquiry) and as Umā (the focus of Menā’s image-making and pūjā), while Śiva is invoked as Śaṅkara/Śambhu as the theological ground of the narrative.