काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਪਾਅ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕਾਮਦੇਵ (ਸਮਰ/ਮਨਮਥ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੀ ਕਾਮ ਵਸੰਤ ਆਦਿ ਪਰਿਕਰਾਂ ਅਤੇ ਰਤੀ ਸਮੇਤ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਾਮ ਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਿਜੈ ਦੇ ਦੋ ਸਾਧਨ ਹਨ: ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ; ਵਜ੍ਰ ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਚੂਕ ਹੈ। ‘ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਰੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ’ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਕਾਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਹੇਤੂ ਕਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਉਪਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਤਾਰਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 2
आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
ਉਸੇ ਪਲ ਬਸੰਤ ਸਮੇਤ, ਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਮਦੇਵ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਤੀ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਜੇਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 3
प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
ਫਿਰ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 4
काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
ਕਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ; ਉਹ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੰਦರ್ಪ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—“ਠੀਕ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ; ਇਹ ਯੋਗ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੈ।”
Verse 6
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈਂ; ਹੇ ਮਕਰਧਵਜ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ।”
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਯੋਗ ਬਚਨ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੰਮ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਵੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।
Verse 8
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ, ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖ—ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 9
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
ਹੇ ਤਾਤ, ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਦੋ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਵਜ੍ਰ ਵੀ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 10
यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 11
मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਅਸਾਧ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 12
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
ਦਾਤੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਪਰਖ ਰਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਫ਼ਤ ਵੇਲੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੁਲ ਦੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਕਟ ਆਵੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸੱਚਾਈ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ ਦਿੱਸੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਅਵਿਤਥ ਤੇ ਸਨੇਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬਚਨ ਹੀ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 14
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਾਲੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਆਫ਼ਤ ਆ ਪਈ ਹੈ; ਹੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਵੀ ਪਰਖ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 15
न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
ਇਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਘਵਤ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਕਰਧਵਜ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ-ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
ਕਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰਥ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਉਪਕਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 18
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲਵੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਣੋ।
Verse 19
पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
ਜੋ ਕੋਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 20
क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਭਟਕਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 21
वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
ਵਜ੍ਰ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ। ਜਦ ਮੈਂ—ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ—ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਣਗੇ?
Verse 22
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਗਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 23
पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਬਾਣ ਕੋਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਸ ਦੀ ਡੋਰੀ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬਲ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਮੇਰਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਸੁਧਾ-ਨਿਧਿ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ।
Verse 25
सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
ਮੇਰਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਉਹ ਸਭ ਕੋਮਲ ਹਨ; ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 26
यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਹੀ ਉਪਾਏ ਵਰਤੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ।
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 28
शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮ), ਜੋ ਕੰਮ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ; ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
Verse 29
शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
ਹੇ ਕਾਮ, ਸੁਣ; ਹੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੋਭਵ।
Verse 30
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
ਤਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਦੈਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਅਦਭੁਤ ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਅਜੇਯ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
Verse 31
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਧਰਮ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਦੁਖੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹਨ।
Verse 32
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੇ।
Verse 33
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
ਜਲੇਸ਼ਵਰ (ਵਰੁਣ) ਦਾ ਪਾਸ਼ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੀ ਕੁੰਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅਟਕ ਗਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
ਇਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੀ ਮੌਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਹੀ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵੀਰਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਹੱਥੋਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਹਨ।
Verse 35
एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
ਇਹ ਕਾਰਜ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ।
Verse 36
ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਰ। ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 37
शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
ਸ਼ੰਭੂ ਗਿਰਿਰਾਜ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 38
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
ਹੇ ਦੇਵ! ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਪਾਰਵਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 39
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
ਹੇ ਮਾਰ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਕਿ ਉਸ ਜਿਤੇਂਦਰੀਏ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਡੂੰਘਾ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 40
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਥਾਈ ਰਹੇਗਾ।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਜਿਹਾ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਵਾਲੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— 'ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'
Verse 42
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ 'ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਓਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 43
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
ਜਿੱਥੇ ਸਾਖਿਆਤ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Indra, distressed by the demon Tāraka’s oppression, summons Kāma (Smara/Manmatha) as a strategic means, initiating a plan that relies on desire rather than direct combat.
It signals that certain cosmic knots cannot be cut by force; transformation of intention, attraction, and inner disposition (kāma as a subtle power) can be more efficacious than weapons, aligning with Śaiva themes where access to Śiva depends on inner qualification.
Kāma’s immediacy (instant arrival upon remembrance), his association with Vasantā and Rati, and his portrayed inevitability in achieving effects—contrasted with the potential ineffectiveness of the vajra.