पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)

Verse 1

पार्वत्युवाच । एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः । इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਤਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਅਵਧ੍ਯ, ਅਜੇਯ ਹੈਂ।

Verse 2

त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा । यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया

ਹੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਝੂਠ, ਨਾ ਹੋਰਥਾਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਕਦੇ ਉਚਾਰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 3

कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः । स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः

ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਐਸੇ ਹੀ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः । आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਠੱਗਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਛਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੁਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਘੜੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 5

शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः । शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः

ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੀ।

Verse 6

वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः । कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ‘ਜਨਮ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 7

स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः । किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः

ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 8

वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे । शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਉੱਛਵਾਸ-ਰੂਪ ਵੇਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੁਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 9

सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः । प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्

ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਮਾਪ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ? ਅਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ?

Verse 10

ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा । तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्

ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ—ਸ਼ੰਭੂ—ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।

Verse 11

तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः । तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये

ਉਸੇ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 12

तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् । ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च

ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਸ਼ਨੂਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् । भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु

ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਰਾਜ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭੂਤ ਆਦਿ ਸੇਵਕ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦੁਆਰਪਾਲ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः । किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः

ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਕੁਟ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮਸਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਤਰਕ ਕਿਉਂ? ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ।

Verse 15

कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् । किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः

ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਉਸ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਕੀ ਘਾਟ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?

Verse 16

सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी

ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਦਰਿਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।

Verse 17

यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् । अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਠੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿੱਤ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਨਿਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਪਰਮ ਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਦੁਲਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 18

यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते

ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਗਲ ਆਚਾਰ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਮੰਗਲਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਮੰਗਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 19

यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 20

शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् । तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा

ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਇਹ ਮੰਗਲ ਨਾਮ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਗਤ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्

ਜੇ, ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ—ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ?

Verse 22

यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्

ਜੋ ਦੇਵ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਭਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰਤਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 23

अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः । तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः

ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਵਰਗੇ ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਹਿਰਮੁਖ ਹੋ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੋਗੇ?

Verse 24

दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः । तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः

ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤੇ ਪਾਪੀ—ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣ—ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 25

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् । आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्

ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਰਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਾਪ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 27

शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्

ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् । निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः

ਓਏ ਓਏ ਦੁਸ਼ਟ! ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ—‘ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ’; ਪਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ—ਉਹੀ ਇਕ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 29

यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः

ਰੁਦ੍ਰ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਂ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः । कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸਰਵ-ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਵ—‘ਅਮਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਵ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

Verse 31

इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः । शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 32

स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः । संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्

ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ, ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਭਗਤਵਤਸਲ ਹੈ। ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਤੀਵ੍ਰ ਲਾਲਸਾ ਹੈ।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने । विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਹਾੜ-ਨਾਥ ਦੀ ਧੀ ਗਿਰਿਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 34

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः । पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे

ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਵਿਜ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਕਹਿਣ ਲਈ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 35

उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी

ਫਿਰ ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਵਿਜਯਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁਖ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 36

गिरिजोवाच । वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः । पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति

ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਖੀ, ਇਸ ਨੀਚ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੋਕੋ; ਇਹ ਝਗੜੇ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ।

Verse 37

न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह

ਪਾਪ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਜੋ ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 38

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः । ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਤਿਆਗਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि । ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਧਯ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਦੂਰ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼—ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः

“ਅੱਜ ਹੀ ਇਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਦੇਰ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਚੱਲੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਅਗਿਆਨੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇ।”

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने । असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪੈਰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗੀ, ਓਸੇ ਪਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਗਏ।

Verse 42

कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा । दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ; ਫਿਰ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਮੁਖ ਝੁਕਾਏ ਖੜੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਬੋਲੇ।

Verse 43

शिव उवाच । कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗੀ? ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਵਰ ਮੰਗ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੈਂ ਨਾ ਦਿਆਂ।

Verse 44

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते । क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते

ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 45

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि

ਹੇ ਗਿਰਿਜਾ, ਇਹ ਲਾਜ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਨਾਤਨ ਪਤਨੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਆਪਣੀ ਸਦਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।

Verse 46

मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः

ਹੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ।

Verse 47

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके । सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ, ਮੇਰੀ ਅਭੀਸ਼ਟ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

Verse 48

एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव । त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्

ਆ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਘਰ—ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ—ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा । तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ ਤਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 50

सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।