शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਧੀ—ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ—ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੀ-ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਲੌਕਿਕ ਢੰਗ ਧਾਰ ਕੇ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਂਤ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਅਵਤਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਤਪ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਣ ਵੀ ਉਸੇ ਯੋਗ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਬਣ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਤੱਤਵਕ ਕੇਂਦਰ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਗਿਆਨਜ, ਨਿਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਨਿਰੋਗ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਆਨੰਦਸਰੂਪ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤਪ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਸ਼ੈਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਆਚਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੰਕਰ-ਸ਼ੈਲ ਦੀ ਢਲਾਣ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਵੱਲ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वर्द्धमाना गिरेः पुत्री सा शक्ति लोकपूजिता । अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੋਈ, ਤਦ ਉਹ ਸਤੀ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀ।
Verse 2
तज्जन्म गिरिशो ज्ञात्वा सतीविरहकातरः । कृत्वा तामद्भुतामन्तर्मुमोदातीव नारद
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਸਤੀ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਸਨ; ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 3
तस्मिन्नेवान्तरे शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः । समाधातुं मनस्सम्यक्तपः कर्त्तुं समैच्छत
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਲੋਕਿਕ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
कांश्चिद्गणवराञ्छान्तान्नंद्यादीनवगृह्य च । गङ्गावतारमगमद्धिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਢਲਾਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 5
यत्र गंगा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात्स्रुता । सर्वाघौघविनाशाय पावनी परमा मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਗੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਹਿ ਕੇ ਉਤਰੀ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਪਰਮ ਪਾਵਨੀ।
Verse 6
हरे ध्यानपरे तिस्मिन्प्रमथा ध्यानतत्पराः । अभवन्केचिदपरे नन्दिभृंग्यादयो गणाः
ਜਦੋਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਮਥ ਵੀ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਆਦਿ ਹੋਰ ਗਣ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 7
चेतो ज्ञानभवं नित्यं ज्योतीरूपं निरामयम् । जगन्मयं चिदानन्दं द्वैतहीनं निराश्रयम्
ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ। ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਚਿਦਾਨੰਦ ਹੈ—ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ।
Verse 9
सेवां चक्रुस्तदा केचिद्गणाः शम्भोः परात्मनः । नैवाकूजंस्तु मौना हि द्वरपाः केचनाभवन्
ਤਦੋਂ ਸ਼ੰਭੂ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦੇ ਕੁਝ ਗਣ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਦਰਬਾਨ ਬਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਨਾ ਕੱਢੀ।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हिमभूधरः । शङ्करस्यौषधिप्रस्थं श्रुत्वागमनमादरात्
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਹਿਮਭੂਧਰ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਪ੍ਰਸਥ ਉੱਤੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੌੜਿਆ।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे शिवशैलसमागमवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵਸ਼ੈਲ ਸਮਾਗਮ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
हिमालय उवाच । देवदेव महादेव कपर्दिच्छंकर प्रभो । त्वयैव लोकनाथेन पालितं भुवनत्रयम्
ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਕਪર્દਿਨ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕਨਾਥ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
नमस्ते देवदेवेश योगिरूपधराय च । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सगुणाय विहारिणे
ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼! ਯੋਗੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਿਰਗੁਣ—ਗੁਣਾਤੀਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 14
कैलासवासिने शम्भो सर्वलोकाटनाय च । नमस्ते परमेशाय लीलाकाराय शूलिने
ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਕੈਲਾਸ ਵਾਸੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 15
परिपूर्णगुणाधानविकाररहितायते । नमोऽनीहाय वीहाय धीराय परमात्मने
ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਆਧਾਰ, ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ; ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਧੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 16
अबहिर्भोगकाराय जनवत्सलते नमः । त्रिगुणाधीश मायेश ब्रह्मणे परमात्मने
ਬਾਹਰੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸਾ ਕੇ ਭੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ, ਜਨ-ਵਤਸਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਧੀਸ਼, ਮਾਯੇਸ਼, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮੋ।
Verse 17
विष्णुब्रह्मादिसेव्याय विष्णुब्रह्मस्वरूपिणे । विष्णुब्रह्मकदात्रे ते भक्तप्रिय नमोऽस्तु ते
ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ, ਭਕਤਪ੍ਰਿਯ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 18
तपोरत तपस्थानसुतपः फलदायिने । तपःप्रियाय शान्ताय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे
ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਪਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਤਪ-ਪ੍ਰਿਯ, ਸ਼ਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 19
व्यवहारकरायैव लोकाचारकराय ते । सगुणाय परेशाय नमोस्तु परमात्मने
ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮੋਸਤੁ।
Verse 20
लीला तव महेशानावेद्या साधुसुखप्रदा । भक्ताधीनस्वरूपोऽसि भक्तवश्यो हि कर्मकृत्
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ! ਤੇਰੀ ਲੀਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵੇਦ੍ਯ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈਂ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 21
मम भाग्योदयादत्र त्वमागत इह प्रभो । सनाथ कृतवान्मां त्वं वर्णितो दानवत्सलः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਭਾਗ੍ਯੋਦਯ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਨਾਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਤੁਸੀਂ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਇਆਲੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
Verse 22
अद्य मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम । अद्य मे सफलं सर्वं यदत्र त्वं समागतः
ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪਧਾਰੇ ਹੋ।
Verse 23
ज्ञात्वा मां दासमव्यग्रमाज्ञान्देहि महेश्वर । त्वत्सेवां च महाप्रीत्या कुर्यामहमनन्यधीः
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਵਿਆਗ੍ਰ ਦਾਸ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरीशस्य महेश्वरः । किंचिदुन्मील्य नेत्रे च ददर्श सगणं गिरिम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 25
सगणं तन्तथा दृष्ट्वा गिरिराजं वृषध्वजः । उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः
ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਜਗਤਪਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 26
महेश्वर उवाच । तव पृष्ठे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः । यथा न कोपि निकटं समायातु तथा कुरु
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਐਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਵੇ।
Verse 27
त्वं महात्मा तपोधामा मुनीनां च सदाश्रयः । देवानां राक्षसानां च परेषां च महात्मनाम्
ਤੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈਂ, ਤਪ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ; ਦੇਵਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।
Verse 28
सदा वासो द्विजादीनां गंगापूतश्च नित्यदा । परोपकारी सर्वेषां गिरीणामधिपः प्रभुः
ਉਹ ਸਦਾ ਦ੍ਵਿਜ ਆਦਿ ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 29
अहं तपश्चराम्यत्र गंगावतरणे स्थले । आश्रितस्तव सुप्रीतो गिरिराज यतात्मवान्
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਗਿਰਿਰਾਜ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
निर्विघ्नं मे तपश्चात्र हेतुना येन शैलप । सर्वथा हि गिरिश्रेष्ठ सुयत्नं कुरु साम्प्रतम्
ਹੇ ਸ਼ੈਲਪ, ਜਿਸ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਤਪ ਇੱਥੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚਲੇ—ਹੇ ਗਿਰਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣੇ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ।
Verse 31
ममेदमेव परमं सेवनं पर्वतोत्तम । स्वगृहं गच्छ सत्प्रीत्या तत्संपादय यत्नतः
ਹੇ ਪਰਬਤੋਤਮ! ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਸੇਵਾ ਹੈ—ਸਤਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ।
Verse 32
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथस्तूष्णीमास स सूतिकृत् । गिरिराजस्तदा शम्भुं प्रणयादिदमब्रवीत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸਨ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਗਿਰਿਰਾਜ ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ।
Verse 33
हिमालय उवाच । पूजितोऽसि जगन्नाथ मया त्वम्परमेश्वर । स्वागतेनाद्य विषये स्थितं त्वाम्प्रार्थयामि किम्
ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਾਂ?
Verse 34
महता तपसा त्वं हि देवैर्यत्नपराश्रितैः । न प्राप्यसे महेशान स त्वं स्वयमुपस्थितः
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ! ਦੇਵਤੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 35
मत्तोप्यन्यतमो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान् । भवानिति च मत्पृष्ठे तपसे समुपस्थितः
“ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੰਨਵਾਨ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ‘ਭਵਾਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।”
Verse 36
देवेन्द्रादधिकम्मन्ये स्वात्मानम्परमेश्वर । सगणेन त्वयागत्य कृतोऽनुग्रहभागहम्
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਵੇਂਦਰ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਧੰਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 37
निर्विघ्नं कुरु देवेश स्वतन्त्रः परमन्तपः । करिष्येऽहन्तथा सेवां दासोऽहन्ते सदा प्रभो
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਰ ਦੇ; ਤੂੰ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ, ਪਰਮ ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਕ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ।
Verse 38
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजोऽसौ स्वं वेश्म द्रुतमागतः । वृत्तांत्तं तं समाचख्यौ प्रियायै च समादरात्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗਿਰਿਰਾਜ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 39
नीयमानान्परीवारान्स्वगणानपि नारद । समाहूयाखिलाञ्छैलपतिः प्रोवाच तत्त्वतः
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ੈਲਪਤੀ (ਹਿਮਾਲਯ) ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।
Verse 40
हिमालय उवाच । अद्य प्रभृति नो यातु कोपि गंगावतारणम् । मच्छासनेन मत्प्रस्थं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
ਹਿਮਾਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਤਾਰਣ ਲਈ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
गमिष्यति जनः कश्चित्तत्र चेत्तं महाखलम् । दण्डयिष्ये विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्
ਜੇ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾ ਦੁਸ਼ਟ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 42
इति तान्स नियम्याशु स्वगणान्निखिलान्मुने । सुयत्नं कृतवाञ्छैलस्तं शृणु त्वं वदामि ते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਲ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਨੇ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Śiva, grieving Satī, learns of Himālaya’s daughter’s birth and proceeds with select gaṇas to Himavat’s Gaṅgā-associated region to begin tapas and deep meditation, initiating the narrative setup for the Śiva–Pārvatī convergence.
It encodes an advaya (non-dual) ontology: consciousness/ātman is portrayed as eternal, luminous, all-pervading, blissful, and supportless—framing Śiva’s tapas as realization and stabilization of ultimate reality rather than mere ascetic hardship.
Śiva appears as Śambhu/Śaṅkara/Haṛa in a tapas-dhyāna mode; the gaṇas manifest complementary roles as meditators, attendants, and silent gatekeepers, modeling service (sevā) and restraint (mauna) around the divine yogin.